2.5       Περιορισμοί της μεθόδου ανασκόπησης

Η αναγνώριση των περιορισμών αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο κάθε επιστημονικής προσέγγισης και αποκτά ιδιαίτερη σημασία στο πλαίσιο συστηματικής βιβλιογραφικής ανασκόπησης, καθώς εξασφαλίζει τη διαφάνεια και τη μετριοπάθεια στην εξαγωγή συμπερασμάτων (World Health Organization, 2023· Caron et al., 2023· Boadi-Kusi et al., 2023). Παρά την προσπάθεια επιλογής και ανάλυσης ποιοτικών και έγκυρων πηγών, καμία ερευνητική σύνθεση δεν μπορεί να θεωρηθεί πλήρως απαλλαγμένη από μεθοδολογικούς περιορισμούς (Klauke et al., 2023· Lanza et al., 2024· Jessup et al., 2018). Η παρούσα ανασκόπηση, μολονότι στηρίχθηκε σε πολυεπίπεδες μελέτες που εξετάζουν τον ψυχοκοινωνικό αντίκτυπο της οπτικής αναπηρίας και την ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων (Manitsa & Doikou, 2022· Augestad, 2017· Botsford, 2013), υπόκειται σε περιορισμούς που αφορούν τη γενίκευση, την ετερογένεια των δειγμάτων και τη γλωσσική και πολιτισμική ποικιλομορφία των πηγών (Sowdeswari et al., 2021· Kef, 2002· Engel-Yeger & Hamed-Daher, 2013). Ως εκ τούτου, ο στόχος αυτής της ενότητας είναι να αποσαφηνίσει τους παράγοντες που ενδέχεται να έχουν επηρεάσει την εγκυρότητα ή την πληρότητα των συμπερασμάτων που παρουσιάζονται.

Παρά τη συστηματική αναζήτηση και αξιολόγηση της υπάρχουσας βιβλιογραφίας, η πλήρης κάλυψη του ερευνητικού πεδίου παρεμποδίστηκε από ζητήματα διαθεσιμότητας και προσβασιμότητας των πηγών. Συγκεκριμένα, σε αρκετές περιπτώσεις η πρόσβαση σε επιστημονικά άρθρα ήταν αδύνατη λόγω συνδρομητικών περιορισμών ή γλωσσικών φραγμών, γεγονός που αποτελεί συχνό φαινόμενο στη διεθνή βιβλιογραφία για την ψυχολογία και τις κοινωνικές δεξιότητες παιδιών με οπτική αναπηρία (Botsford, 2013· Caron et al., 2023· Kef et al., 2000· Runjić et al., 2015). Επιπλέον, η συντριπτική πλειοψηφία των πηγών που αξιοποιήθηκαν προέρχεται από την αγγλόφωνη ή ελληνόφωνη βιβλιογραφία (Koukouvetsou, 2020· Manitsa & Doikou, 2022· Bowen, 2010), γεγονός που ενδέχεται να αποκλείει σημαντικά ερευνητικά δεδομένα δημοσιευμένα σε άλλες γλώσσες (World Health Organization, 2023· Ana Calle et al., 2021). Παράλληλα, διαπιστώθηκε ότι η ελληνική βιβλιογραφία σχετικά με το υπό εξέταση ζήτημα είναι περιορισμένη, όπως αναδεικνύουν και οι μελέτες των Κουκουβέτσου (2020) και Μανίτσα και Δοΐκου (2022), οι οποίες επισημαίνουν τη χαμηλή ερευνητική παραγωγή στην Ελλάδα σε θέματα κοινωνικών δεξιοτήτων παιδιών με οπτική αναπηρία.

Ένας βασικός περιορισμός της παρούσας ανασκόπησης αφορά την έντονη ετερογένεια που παρατηρείται μεταξύ των επιμέρους μελετών. Οι διαφορές στη μεθοδολογική προσέγγιση — μελέτες ποσοτικές, ποιοτικές, καθώς και συστηματικές ή αφηγηματικές ανασκοπήσεις (Ana Calle, López, & Campillay, 2021; Caron et al., 2023; Manitsa & Doikou, 2022)— σε συνδυασμό με την ποικιλομορφία των δειγματοληπτικών κριτηρίων, δυσχεραίνουν τη σύγκριση και τη σύνθεση των αποτελεσμάτων. Επιπλέον, υπάρχει σημαντική ανομοιογένεια στους πληθυσμούς- στόχους, καθώς οι μελέτες περιλαμβάνουν παιδιά, εφήβους και φοιτητές με μερική ή πλήρη οπτική αναπηρία (Augestad, 2017; Boadi-Kusi et al., 2023; Lewis et al., 2014; Sowdeswari et al., 2021). Αυτές οι διαφοροποιήσεις επηρεάζουν τη δυνατότητα εξαγωγής γενικευμένων και αξιόπιστων συμπερασμάτων, όπως έχει επισημανθεί και στη διεθνή βιβλιογραφία (Ishtiaq et al., 2016; World Health Organization, 2023; Engel-Yeger & Hamed-Daher, 2013). Συνεπώς, τα ευρήματα πρέπει να ερμηνεύονται με επιφύλαξη και λαμβάνοντας υπόψη το ευρύτερο κοινωνικό και εκπαιδευτικό πλαίσιο κάθε μελέτης.

Ένας ακόμη περιορισμός της παρούσας ανασκόπησης αφορά το χρονικό και θεματικό εύρος των μελετών που ενσωματώθηκαν. Η ανασκόπηση εστίασε κυρίως σε πρόσφατες ερευνητικές εργασίες της τελευταίας δεκαπενταετίας (π.χ., Augestad, 2017· Caron et al., 2023· Boadi-Kusi et al., 2023· Lanza et al., 2024· WHO, 2023), προκειμένου να αποτυπωθεί η τρέχουσα εικόνα και οι σύγχρονες προσεγγίσεις σχετικά με τις ψυχοκοινωνικές και εκπαιδευτικές προκλήσεις των παιδιών με προβλήματα όρασης. Ωστόσο, επιλεκτικά συμπεριλήφθηκαν και θεμελιώδεις θεωρητικές τοποθετήσεις που θεωρούνται διαχρονικά χρήσιμες για την ερμηνεία του φαινομένου (Argyle, 1994· Bandura, 1977· Erikson, 1968· Goleman, 1995· Gresham & Elliott, 1990). Η επιλογή αυτή, αν και ενισχύει τη θεωρητική τεκμηρίωση, ενδέχεται να αφήνει κενά σε ό,τι αφορά τη συνολική ιστορική εξέλιξη της θεματικής. Επιπλέον, το ερευνητικό ενδιαφέρον επικεντρώθηκε κυρίως στις ψυχοκοινωνικές και εκπαιδευτικές παραμέτρους (Ishtiaq et al., 2016· Sowdeswari et al., 2021· Manitsa & Doikou, 2022· Koukouvetsou, 2020· Engel-Yeger & Hamed-Daher, 2013), ενώ ζητήματα βιοϊατρικού χαρακτήρα ή κοινωνικής πολιτικής (π.χ., Khorrami-Nejad et al., 2016· WHO, 2023) δεν εξετάστηκαν εξίσου διεξοδικά.

Επιπρόσθετα, η αναπόφευκτη υποκειμενικότητα κατά τη διαδικασία επιλογής και αξιολόγησης των πηγών αποτελεί άλλον έναν εξίσου σημαντικό περιορισμό. Αν και εφαρμόστηκαν αντικειμενικά κριτήρια, όπως η επιστημονική εγκυρότητα και η θεματική συνάφεια, η τελική κρίση βασίστηκε και στην προσωπική αξιολόγηση του ερευνητή (Lewis et al., 2014· Caron et al., 2023). Σε παρόμοιες ανασκοπήσεις, όπως επισημαίνουν οι Augestad (2017) και Manitsa και Doikou (2022), η ερμηνεία των ευρημάτων ενδέχεται να διαμορφώνεται μερικώς από την οπτική

γωνία του συντάκτη, επηρεάζοντας έτσι τη γενικευσιμότητα των συμπερασμάτων. Ο κίνδυνος προκατάληψης δεν μπορεί να αποκλειστεί πλήρως (Jessup et al., 2018· Boadi-Kusi et al., 2023), ειδικά όταν εξετάζονται σύνθετες ψυχοκοινωνικές μεταβλητές, όπως η αυτοεκτίμηση (Garaigordobil & Bernarás, 2009· Datta & Talukdar, 2016) ή η κοινωνική συμμετοχή (Engel- Yeger & Hamed-Daher, 2013· Klauke et al., 2023). Η φύση των ποιοτικών δεδομένων και η απουσία αυστηρών ποσοτικών μετρήσεων δυσχεραίνουν επιπλέον την αποφυγή μεροληψίας (Botsford, 2013· Ana Calle et al., 2021), στοιχείο που χαρακτηρίζει γενικά τη βιβλιογραφία στον τομέα της αναπηρίας (Augestad, 2017).

Παρά τους περιορισμούς που επισημάνθηκαν, η παρούσα ανασκόπηση σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε με συστηματικότητα, ακολουθώντας διεθνή επιστημονικά πρότυπα και κατευθυντήριες οδηγίες (WHO, 2023· Manitsa & Doikou, 2022). Η επιλογή ποιοτικών και ποσοτικών πηγών, η διαθεματική ανάλυση και η πολυεπίπεδη προσέγγιση ενίσχυσαν τη σφαιρική κατανόηση των ψυχοκοινωνικών προκλήσεων και των κοινωνικών δεξιοτήτων παιδιών με οπτική αναπηρία (Caron et al., 2023· Boadi-Kusi et al., 2023· Sowdeswari et al., 2021· Jessup et al., 2018). Η συνδυαστική ανάγνωση δεδομένων από διαφορετικά επιστημονικά πεδία (π.χ. ψυχολογία, παιδαγωγική, κοινωνιολογία) συνέβαλε στη μείωση των κινδύνων μεροληψίας και ενίσχυσε την εγκυρότητα των συμπερασμάτων (Augestad, 2017· Kef et al., 2000· Salaeh & Zainal, 2018). Παρότι η ανασκόπηση δεν ήταν εξαντλητική, οι περιορισμοί δεν αναιρούν την επιστημονική αξία της. Αντιθέτως, η ρητή αναγνώρισή τους υπηρετεί τη διαφάνεια (Botsford, 2013· Engel-Yeger & Hamed-Daher, 2013) και αποτελεί γόνιμο έδαφος για μελλοντικές εμπλουτισμένες ερευνητικές προσεγγίσεις (Lewis et al., 2014· Goleman, 1995).