ΕΙΣΑΓΩΓΗ.
Στο παρόν μελέτημα θα εξετάσουμε την ιστορία τού Οίκου Τυφλών τής Ελλάδος. Φαινομενικά πρόκειται για την ίδρυση ενός ακόμα φιλανθρωπικού εκπαιδευτικού ιδρύματος για μειονεκτούντα άτομα, με τη χρηματοδότηση Ελλήνων ευεργετών στις αρχές τού 20ού αιώνα. Ωστόσο, στην εξέλιξη εμφανίζεται μια ιδιομορφία, η οποία είναι μοναδική -από όσο είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε- για τα ελληνικά, τουλάχιστον, δεδομένα. Συγκεκριμένα, ενώ λειτούργησε για μια εβδομηκονταετία με τα πρότυπα ενός κλασικού φιλανθρωπικού ιδρύματος, στη συνέχεια οι ευεργετούμενοι τυφλοί -καθώς και άλλοι τυφλοί συμπαραστάτες, εν δυνάμει δικαιούχοι των υπηρεσιών του με βάση τις διαθέσεις των δωρητών, επηρεασμένοι βαθύτατα από το πνεύμα τής μεταπολίτευσης, που απορρίπτει τα πατερναλιστικά πρότυπα- εξεγείρονται και διεκδικούν τη χειραφέτησή τους και να πάψουν να αποτελούν μηχανές οίκτου, αποζητώντας γι αυτούς και τους ομοίους τους την ιδιότητα του φορέα δικαιωμάτων. Έτσι, το 1976 τριακόσιοι περίπου τυφλοί, κάτω από την ηγεσία της Συντονιστικής Επιτροπής Αγώνα, που αποτελούσαν κυρίως μέλη τού Διοικητικού Συμβουλίου και της Εξελεγκτικής Επιτροπής τού Πανελληνίου Συνδέσμου Τυφλών, καταλαμβάνουν στις 2 Μαΐου το κτήριο τού Οίκου Τυφλών στην Καλλιθέα, διεκδικώντας «Μόρφωση, Δουλειά και όχι Ζητιανιά», παραφράζοντας το σύνθημα του Πολυτεχνείου «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία». Η λέξη «ελευθερία» για τους τυφλούς συνοψίζεται στην απελευθέρωσή τους από το πρότυπο του επαίτη στο οποίο τους είχε εντάξει, εν πολλοίς, μέχρι τότε η ελληνική πολιτεία και, κατά συνέπεια, και η κοινωνία και στη μετατροπή τους από αντικείμενα οίκτου και ελεημοσύνης σε υποκείμενα δικαιωμάτων, συνταγματικά κατοχυρωμένων για παροχή δημόσιας παιδείας, εξασφάλιση εργασίας και αξιοπρεπούς ζωής.
Καταρχάς, θα εξετάσουμε συνοπτικά πώς οι ανάπηροι θεωρήθηκαν «άξιοι» της φιλανθρωπίας, την οποία κατά κύριο λόγο άσκησαν μορφωμένα μέλη τής αστικής τάξης. Θα ασχοληθούμε με τον τρόπο άσκησης της φιλανθρωπίας στην Ελλάδα, αρχίζοντας από το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα και θα αναφερθούμε πιο αναλυτικά στο «ευεργετικό φαινόμενο», ήτοι την ίδρυση με χορηγίες κυρίως πλούσιων ελλήνων αστών τής Διασποράς, εκπαιδευτικών, νοσηλευτικών και προνοιακής μορφής ιδρυμάτων, τα οποία σε πολύ μεγάλο βαθμό υποκατέστησαν την αδυναμία ή την έλλειψη κρατικής φροντίδας. Θα αναφερθούμε στα κίνητρα των ευεργετών, ως προς την πράξη τής ευεργεσίας και, ιδιαίτερα, στους Έλληνες της Αιγύπτου, οι οποίοι εν πολλοίς μας αφορούν εδώ, ως κύριοι δωρητές για την ανέγερση του Οίκου Τυφλών στην Καλλιθέα. Ωστόσο, θα αναφερθούμε περιληπτικά και στις υποτυπώδεις κρατικές προνοιακές παροχές για τους αναπήρους γενικά, και τους τυφλούς ειδικότερα, στην Ελλάδα από τις αρχές τού 20ού αιώνα μέχρι τη δεκαετία του 1970.
Ακολούθως, θα εξετάσουμε περιληπτικά την ιστορία τής εκπαίδευσης των τυφλών από τον 18ο έως τον 20ό αιώνα στην Ευρώπη και τον κόσμο και θα αναφερθούμε στους πρώτους εμπνευστές τής εκπαίδευσης των τυφλών στην Ελλάδα. Στο σημείο αυτό είναι επιβεβλημένο να διερευνήσουμε τις ιδέες περί ευγονικής που επικρατούσαν διεθνώς, αλλά και στη χώρα μας, καθώς και στις βασικές αιτίες τύφλωσης του πληθυσμού, αλλά και της προόδου της επιστήμης στον τομέα τής αντιμετώπισής της. Για να αντιληφθούμε την τάξη μεγέθους που αντιπροσωπεύει η κοινωνική ομάδα των τυφλών, θα αναφερθούμε σε ανευρεθέντα στατιστικά στοιχεία, τα οποία ωστόσο είναι περιορισμένης ακρίβειας και θα καταγράψουμε την υποτυπώδη επαγγελματική τους αποκατάσταση στην Ελλάδα στο υπό συζήτηση χρονικό διάστημα (αρχές 20ού αιώνα – τέλος δεκαετίας 1970). Θα κάνουμε μία σύντομη αναφορά στις μορφές και το είδος τής πρόνοιας που παρείχαν στους τυφλούς κατά την ίδια χρονική περίοδο, αφενός μεν η βασιλική πρόνοια και αφετέρου το κράτος. Για να δημιουργήσουμε μια σφαιρικότερη εικόνα για τον «τυφλό» την ίδια εποχή στην Ελλάδα, θα κάνουμε μνεία τόσο των προσπαθειών αυτο-οργάνωσης των τυφλών όσο και των λοιπών φιλανθρωπικών φορέων -πλην του Οίκου Τυφλών- που δημιουργήθηκαν για την ανακούφιση και περίθαλψή τους, καθώς κι ένα σύντομο πέρασμα από τον Τύπο τής εποχής, ώστε να αφουγκραστούμε τον τρόπο με τον οποίο περιέγραφε την εικόνα του τυφλού, η οποία ασφαλώς αντανακλούσε και την αντίληψη της κοινωνίας γι αυτόν.
Στο ερευνητικό μέρος τής μελέτης θα διερευνήσουμε (χρησιμοποιώντας αρχειακές πηγές, τον Τύπο τής εποχής και το πρόγραμμα από το ντοκιμαντέρ Ο αγώνας των τυφλών τής Μαρίας Χατζημιχάλη-Παπαλιού) την ίδρυση τού Οίκου Τυφλών τής Ελλάδος, τη δομή των οργάνων διοίκησης και το προφίλ των μελών τους, τη λειτουργία τού Ιδρύματος όπως προκύπτει -κυρίως- από τις ετήσιες λογοδοσίες (1907-1948), τον Τύπο της εποχής και την περιορισμένη βιβλιογραφία, καθώς και την «εξέγερση» των τυφλών το 1976, που διεκδικούν τη χειραφέτησή τους και την κρατικοποίηση του φιλανθρωπικού ιδρύματος. Τέλος, θα προσπαθήσουμε να αποδείξουμε ότι το κίνημα των τυφλών συνείχε όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά και τις προϋποθέσεις που χαρακτηρίζουν ένα κοινωνικό κίνημα.
Θεωρούμε ότι στην εργασία αυτή θα ξεδιπλωθεί ένα κομμάτι της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας ελάχιστα γνωστό, ακόμα και στους ιστορικούς μελετητές, όπως προκύπτει από την υπάρχουσα βιβλιογραφία και πως αυτό θα αποτελέσει ένα μικρό λιθαράκι για την οικοδόμηση της ιστορίας των φιλανθρωπικών ιδρυμάτων στη χώρα μας τον εικοστό αιώνα και στην ιστορία τού αναπηρικού κινήματος γενικά, των λιγότερο γνωστών κοινωνικών κινημάτων στην Ελλάδα.