2ο υποκεφάλαιο: Το προφίλ τής Διοίκησης: Ποιοτικά και ποσοτικά χαρακτηριστικά.
Το καταστατικό τού Οίκου Τυφλών, υπογράφτηκε το 1907 από 32 άτομα. Επιφανείς προσωπικότητες στήριξαν την πρωτοβουλία του Γεώργιου Δροσίνη, ο οποίος μαζί με τον Δημήτρη Βικέλα και τον Ιωάννη Αθανασάκη αποτέλεσαν τον αρχικό πυρήνα που συνέλαβε και προώθησε τη δημιουργία τού Οίκου, κάνοντας απανωτές επισκέψεις σε εκπαιδευτήρια τυφλών στο εξωτερικό, συγκεντρώνοντας χρήματα και προωθώντας την ιδέα της εκπαίδευσης των τυφλών. Η προσπάθεια αυτή ζυμωνόταν στους κύκλους του Συλλόγου Ωφελίμων Βιβλίων (ΣΩΒ), στον οποίο πρόεδρος και γραμματέας ήταν ο Βικέλας και ο Δροσίνης, αντίστοιχα. Στη Συνεδρία της 22ας Οκτωβρίου 1905, ο Δροσίνης αναφέρει ότι ο Σύλλογος ενέκρινε τις ενέργειές του και ανέθεσε σε αυτόν και άλλα τρία μέλη να καταρτίσουν το καταστατικό του νέου οργανισμού, επισημαίνοντας όμως ότι ο Οίκος θα είναι πλήρως ανεξάρτητος από τον ΣΩΒ. Το γεγονός ότι ο ΣΩΒ έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην εκκίνηση του Οίκου φαίνεται και από το ότι 8 μέλη του (Δ. Βικέλας, Μ. Δραγούμης, Γ. Δροσίνης, Σπ. Λάμπρος, Αντ. Μάτεσις, Αριστ. Προβελλέγιος, Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης, Γ. Στρέιτ) υπέγραψαν το ιδρυτικό καταστατικό του Οίκου.
Οι υπογράφοντες το πρώτο καταστατικό αποτελούσαν, την «αφρόκρεμα» της αθηναϊκής «καλής κοινωνίας». Ανάμεσά τους βρίσκουμε δικηγόρους, έμπορους, διπλωμάτες, λόγιους, υψηλόβαθμους δημόσιους υπάλληλους, γιατρούς, καθηγητές πανεπιστημίου, πολιτικούς, υπουργούς. Οι περισσότεροι ανήκαν σε συλλόγους και σωματεία με εκπαιδευτική και φιλανθρωπική δράση, όπως ο Σύλλογος Ωφελίμων Βιβλίων, ο Ερυθρός Σταυρός, ο Σύλλογος προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων, ο Παρνασσός, ενώ ορισμένοι ήταν δωρητές και ευεργέτες (π.χ. Άσυλο Ανιάτων). Ξεχωριστή είναι η παρουσία 8 γυναικών (Μαίρη Δροσίνη, Ευφρ. Κετσέα, Αικατερίνη Λασκαρίδου, Μπέσσυ Μάσσωνος Καλλιρόη Παρρέν, Λουίζα Ριανκούρ, Ελεονόρα Σκένδερ, Χαρίκλεια Σταθάτου), ανάμεσα στις οποίες δύο παιδαγωγοί (Αικατερίνη Λασκαρίδου, Μπέσσυ Μάσσωνος) και η εκδότρια της Εφημερίδας των Κυριών (Καλλιρόη Παρρέν). Οι υπόλοιπες ήταν εύπορες κυρίες που είτε οι ίδιες ή οι οικογένειές τους ή οι σύζυγοί τους είχαν ποικίλη φιλανθρωπική δράση. Μάλιστα ορισμένες συνδέονται με τον «κύκλο του Παρνασσού» ή του περιοδικού Εστία. Τα συγγενικά και φιλικά δίκτυα, όπως φαίνεται, έπαιξαν ρόλο στη συγκρότηση του πρώτου αυτού πυρήνα.
Από τους τριάντα δύο υπογράφοντες, τέσσερις (Ιων. Αθανασάκης, Εμ. Δραγούμης, Κλεισθένης Καλογέρης, Γ. Στρέιτ) θα συνεχίσουν να δραστηριοποιούνται σε αυτόν, όπως φαίνεται από τα ονόματά τους που συναποτελούν την Εφορεία ή την Κοσμητεία του Οίκου από το 1907-1948. Μάλιστα ο Ι. Αθανασάκης έχει την πιο μακρόχρονη δραστηριοποίηση, καθώς είναι ο μοναδικός ο οποίος υπέγραψε το καταστατικό και είχε παρουσία στον Οίκο μέχρι το 1948, από τις θέσεις του Γραμματέα, του Αντιπροέδρου και τέλος του τακτικού μέλους.
Με βάση τις λογοδοσίες του Οίκου Τυφλών των ετών 1907-1948 μπορούμε να δούμε τη διοικητική δομή του για περίπου 41 έτη, αλλά και τα άτομα που την αποτελούσαν. Οι λογοδοσίες που έχουν συγκεντρωθεί από το Αρχείο Ειρήνης Λασκαρίδου, που βρίσκεται στο ΕΛΙΑ, είναι ως επί το πλείστον ετήσιες και παραθέτουν τα μέλη κατά έτος, με εξαίρεση τις χρονιές 1922-1923, 1924-1925 και 1938-1948, στις οποίες παρουσιάζονται συγκεντρωτικά στοιχεία. Η διοίκηση του Οίκου χωρίζονταν στην Εφορεία και την Κοσμητεία Κυριών. Την Εφορεία απάρτιζαν ο πρόεδρος, αντιπρόεδρος, ταμίας, γραμματέας, επιμελητής και από το 1912 ο επίτιμος πρόεδρος, ενώ κάποιες χρονιές σε αυτή βρίσκουμε έναν σύμβουλο ή έφορο. Η Κοσμητεία Κυριών αποτελούνταν από την πρόεδρο, και τις συμβούλους και από το 1911 την επίτιμη πρόεδρο. Από το 1933 ως το 1937 στον κατάλογο βρίσκουμε και το όνομα του διευθυντή/-τριας. Στις λογοδοσίες του 1933, 1934, 1935 δεν διευκρινίζονται οι θέσεις στην Εφορεία και την Κοσμητεία, κάτι που αλλάζει από το 1936-1948, ενώ στη λογοδοσία των ετών 1938-1948, που εκδόθηκε το 1949, παρουσιάζονται και τα τακτικά μέλη που απάρτιζαν τη διοίκηση του Οίκου ως την 31η Δεκεμβρίου 1948. Ενδιαφέρον είναι ότι στον κατάλογο των τακτικών μελών υπάρχουν και δύο ανώνυμες εταιρείες, η Εθνική και η Εμπορική Τράπεζα, ενώ αξίζει να επισημανθεί ότι από το 1938 καταργείται η Κοσμητεία των Κυριών.
Η διοίκηση του Οίκου Τυφλών ήταν ολιγομελής: Η Εφορεία αποτελούνταν από 5-8 άτομα και η Κοσμητεία Κυριών από 3-6 άτομα. Την εφορεία απάρτιζαν αποκλειστικά άνδρες, με εξαίρεση την παρουσία της Ειρήνης Λασκαρίδου ως εφόρου από το 1926. Τη θέση του προέδρου καταλάμβανε πάντοτε ο εκάστοτε Μητροπολίτης ή Αρχιεπίσκοπος Αθηνών. Πιο συγκεκριμένα τη θέση αυτή κατείχαν ο Μητροπολίτης Αθηνών Θεόκλητος Α΄ (1907-1917 και 1920-1922), ο Μητροπολίτης Αθηνών Μελέτιος (1918-1920), ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Χρυσόστομος Α΄ (1923-1938), ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Χρύσανθος (1938-1941), ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Δαμασκηνός (1941-1949), ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Σπυρίδων (1949-1956), ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Δωρόθεος (1956-1957), ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Θεόκλητος Β΄ (1957-1962), ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Χρυσόστομος Β΄ (1962-1967), ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Ιερώνυμος Α΄ (1967-1973), ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Σεραφείμ (1974-1978).
Το σύνολο των ατόμων που πέρασαν από τη διοίκηση του Οίκου Τυφλών είναι 109. Μέχρι και το 1932, για 26 χρόνια -πάνω από τη μισή περίοδο της ιστορίας του Οίκου που μελετάμε- πέρασαν από τη διοίκηση μόλις 25 άτομα, δηλαδή το 1/3 του συνόλου των μελών μέχρι το 1948. Αυτό δείχνει ότι, μέχρι τότε, τη διοίκηση του Οίκου είχε αναλάβει μια σταθερή ομάδα ανθρώπων, που καταλάμβανε για μεγάλα χρονικά διαστήματα τις ίδιες θέσεις ή εναλλάσσονταν σε αυτές. Σε αυτό το πλαίσιο: στη θέση του αντιπρόεδρου βρίσκουμε τον Στέφανο Στρέιτ από 1907-1911, ενώ από το 1912-1919 λαμβάνει τη θέση του επίτιμου αντιπρόεδρου. Από το 1912-1918 τη σκυτάλη του αντιπροέδρου θα πάρει ο Κλεισθένης Καλογερής, στη συνέχεια ο Ι. Αθανασάκης (1919-1920), ο Γεώργιος Στρέιτ (1921-1923), ο Ι. Καυταντζόγλου (1924-1929), ο Σ. Μαρμορας (1930-1932). Για 11 χρόνια θα χρηματίσει γραμματέας ο Ι. Αθανασάκης (1907-1918), για 3 ο Π. Στεφανόπουλος (1919-1921), για 6 ο Στ. Παπαφράγκος (1922-1927), για 5 ο Γ. Οικονομόπουλος (1928-1932). Στη θέση του ταμία ήταν για 4 χρόνια ο Κλεισθένης Καλογερής (1907, 1909, 1910, 1911), για 6 ο Ι. Βασιλόπουλος (1912-1917) και αδιαλείπτως για 20 χρόνια, από το 1918-1937, ο Λουδοβίκος Νικολαΐδης. Πρόεδρος της Κοσμητείας Κυριών ήταν η Ελ. Ν. Μαυροκορδάρτου (1907-1910) και επίτιμη από το 1911-1916, οπότε και πέθανε. Τη θέση της τη διαδέχτηκε η Βιργινία Καλλιάδου που διατέλεσε πρόεδρος Κοσμητείας από το 1911-1933 συνεχώς.
Η εικόνα αυτή, ενός σταθερού κύκλου ανθρώπων που ασχολείται με τον Οίκο Τυφλών, αλλάζει από το 1934 καθώς σε μια τριετία πραγματοποιήθηκε ριζική ανανέωση της διοίκησης και της διεύθυνσης του Οίκου. Χαρακτηριστικό είναι ότι το 1937 από τα 9 μέλη της διοίκησης μόνο 3 ανήκαν στην «παλιά φρουρά» ενώ τα υπόλοιπα 6 ήταν νέα και ξεκίνησαν να δραστηριοποιούνται στον Οίκο Τυφλών μέσα στην προηγούμενη τριετία. Ένα χρόνο πριν και η διευθύντρια, Ειρήνη Λασκαρίδου, είχε απομακρυνθεί. Στην πολυτάραχη δεκαετία που θα ακολουθήσει, 1938-1948, η εφορεία του Οίκου θα απαρτιστεί από τον εκάστοτε Αρχιεπίσκοπο (Πρόεδρο), τον Αριστοτέλη Ιω. Βαλαωρίτη (Αντιπρόεδρο), τον Κ. Θεοδ. Μανέα (Έφορο), τον Αριστ. Γ. Κούμαρη (Ταμία), τον Κ. Σημαντήρα (Γραμματέα). Όλοι τους εμπλεκόμενοι με τον Οίκο από το 1938 και έπειτα, με εξαίρεση τον Αριστοτέλη Ιω. Βαλαωρίτη, βουλευτή του κόμματος Ελευθεροφρόνων του Μεταξά, που είχε σχέση με την προ του 1937 διοίκηση, καθώς είχε διατελέσει έφορος από το 1932-1936, περίοδο που ξεκίνησαν οι ανακατατάξεις και η ριζική ανανέωση στη διοίκηση του Οίκου. Τα υπόλοιπα 75 τακτικά μέλη τού Οίκου Τυφλών και της Διοίκησης το 1948, τα περισσότερα δεν είχαν καμία σχέση με τον Οίκο πριν το 1938, ενώ οι μοναδικές περιπτώσεις ατόμων από την «παλιά φρουρά» που καταγράφονται ως τακτικά μέλη και το 1948 ήταν ο Λουδοβίκος Νικολαΐδης, ο Ιωάννης Αθανασάκης, ο Αδάμ Αδαμίδης, η Αικατερίνη Βαλαωρίτου και η Άννα Α. Αδαμίδου.
Οι πληροφορίες που έχουμε συγκεντρώσει για τα άτομα που αποτελούσαν τη διοίκηση του Οίκου Τυφλών καταδεικνύουν ότι τα περισσότερα μέλη της ήταν εξέχουσες προσωπικότητες, με επιτυχημένη επαγγελματική σταδιοδρομία, από υψηλά εισοδηματικά στρώματα, συνδεόμενοι με την πολιτική σκηνή του τόπου. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι στη διοίκηση συμμετείχαν 11 μητροπολίτες, 7 άτομα που υπουργοποιήθηκαν, 3 άτομα που ήταν ή έγιναν διοικητές τραπεζών, 7 καθηγητές πανεπιστημίου, 5 δικηγόροι, 2 υφυπουργοί, 2 βουλευτές, 1 αρχιτέκτονας, 1 τραπεζίτης, 3 γιατροί, 1 εκδότης, 1 δημοσιογράφος, 1 υψηλόβαθμος υπάλληλος, 2 βιομήχανοι κ.ά. Η ύπαρξη στον Οίκο τυφλών δεκάδων πολιτικών προσώπων ή συζύγων πολιτικών αναδεικνύει, και σε αυτή την περίπτωση, τη στενή σχέση φιλανθρωπίας και πολιτικής εξουσίας. Η μελέτη ατομικών περιπτώσεων φιλανθρώπων του Οίκου θα μπορούσε να αναδείξει σε ποιο βαθμό και με ποιο τρόπο αξιοποιήθηκε η δραστηριότητα αυτή για την αναρρίχηση σε θέσεις εξουσίας, ωστόσο αυτή η έρευνα διαφεύγει των σκοπών αυτής της εργασίας.
Αξίζει να σημειωθεί ότι τα άτομα που δραστηριοποιήθηκαν στον Οίκο μέχρι το 1933 ήταν πιθανόν πιο αναγνωρίσιμα, καθώς με μεγαλύτερη ευκολία συγκεντρώσαμε βιογραφικά στοιχεία τους από εγκυκλοπαίδειες, βιογραφικά λεξικά, αρχεία κλπ σε σχέση με τους υπόλοιπους που αποτέλεσαν το νέο αίμα από το 1934 και ύστερα. Άλλωστε και οι διασυνδέσεις του Οίκου με το πολιτικό σκηνικό του τόπου ήταν πιο έντονες την πρώτη περίοδο από ό,τι τη δεύτερη, μιας και η ύπαρξη πολιτικών, βουλευτών, υφυπουργών και υπουργών στη διοίκηση ήταν τότε πιο ισχυρή.
Όσο για την πολιτική στάση των μελών της διοίκησης, από ό,τι φαίνεται η πλάστιγγα δεν γέρνει σε κάποια από τις δυο παρατάξεις του εθνικού διχασμού, καθώς εκπροσωπούνται και το βενιζελικό και το αντιβενιζελικό στρατόπεδο. Ενδεικτικά αναφέρουμε επί ποιών κυβερνήσεων υπουργοποιήθηκαν τα μέλη της διοίκησης τους Οίκου: ο Στέφανος Στρέιτ ήταν υπουργός στη Κυβέρνηση Αλέξανδρου Ζαΐμη το 1897˙ ο Αλέξανδρος Διομήδης διετέλεσε υπουργός Οικονομικών από το 1912 μέχρι το 1915 στην πρώτη Κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου και υπουργός Εξωτερικών˙ ο Γεώργιος Στρέιτ ήταν υπουργός εξωτερικών επί Βενιζέλου, θέση από την οποία παραιτήθηκε τον Αύγουστο του 1914, υποστηρίζοντας την πολιτική ουδετερότητας του βασιλιά Κωνσταντίνου, ενώ κατά την περίοδο του Εθνικού Διχασμού ήταν σύμβουλος του βασιλιά, τον οποίο και ακολούθησε στην εξορία μετά το 1917, αναπτύσσοντας δραστηριότητα για την προβολή των θέσεων της βασιλικής παράταξης στο εξωτερικό˙ ο Ι. Καυταντζόγλου, που ήταν πολιτικός φίλος του Θεοτόκη, το 1916 διετέλεσε υπουργός Συγκοινωνιών στην Κυβέρνηση Νικολάου Καλογερόπουλου˙ ο Ι. Αθανασάκης από τις 20 Μαΐου 1918 ως το 1920 υπηρέτησε ως υφυπουργός Στρατιωτικών στην κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου˙ ο Δημήτριος Χατζίσκος ήταν υπουργός παιδείας το 1922 επί πρωθυπουργίας Νικόλαου Στράτου και υπουργός παιδείας το 1932 και το 1935 επί Παναγή Τσαλδάρη˙ ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης ήταν υφυπουργός Οικονομικών των κυβερνήσεων Κ. Δεμερτζή και Ι. Μεταξά˙ ο Φίλιππος Δραγούμης έγινε υπουργός Β. Ελλάδος το 1932 στην κυβέρνηση Τσαλδάρη˙ ο Γ. Οικονομόπουλος διατέλεσε υπουργός Δικαιοσύνης στην Κυβέρνηση Παναγιώτη Κανελλόπουλου 1945. Πιστοί φίλοι του Βενιζέλου ήταν και ο Κων/νος Ελευθερουδάκης και Αντώνιος Μπενάκης.
Συνολικά 41 γυναίκες στελεχώνουν τη διοίκηση του Οίκου. Στην πρώτη φάση μάλιστα, μέχρι το 1937, η παρουσία των γυναικών ήταν θεσμοθετημένη -με έναν τρόπο- καθώς υπήρχε συγκροτημένη Κοσμητεία Κυριών, όπως είδαμε πιο πάνω. Στην πρώτη φάση μέχρι το 1932, οι γυναίκες που δραστηριοποιούνται είναι 8, οι περισσότερες με σταθερή παρουσία από τη σύσταση του Οίκου. Αυτές ήταν η Ελ. Ν. Μαυροκορδάρτου (1911-1921), Βιργινία Καλλιάδου (1907-1935), Ιουλία Γ. Στρέιτ (1907-1936), Σοφία Δ. Αργυροπούλου (1909-1917), Ευδοκία Σαριπόλου (1911-1921), Ταρσή Μ. Μαρίνου (1914-1935), Ειρήνη Λασκαρίδου (1926-1935), Ελένη Γ. Λ. Νικολαΐδου (1926-1935). Από το 1933-35 7 νέες γυναικείες παρουσίες προστίθενται στην Κοσμητεία, η οποία από το 1938 καταργείται και οι γυναίκες παρουσιάζονται πλέον στα τακτικά μέλη, όντας 26 το 1948.
Αξίζει να σημειώσουμε ότι σημαντικό στοιχείο για τη «στρατολόγηση» στη διοίκηση του Οίκου Τυφλών ήταν τα οικογενειακά δίκτυα, αφού βρίσκουμε αρκετές περιπτώσεις με ανδρόγυνα ή άτομα με άλλους συγγενικούς δεσμούς. Τέτοια παραδείγματα ήταν η Ιουλία και ο Γεώργιος Στρέιτ, ο Αριστοτέλης και η Πολυμνία Βαλαωρίτη, η Άννα και ο Αδάμ Αδαμίδης, η Δομινίκη και ο Α. Παρασκευόπουλος, ο Αλέξανδρος και η Αγνή Κύρου, ο Κωνσταντίνος και η Ιουλία Σημαντήρα, όλοι τους ζευγάρια.