Η ευγονική επέστρεψε στην Ευρώπη
Δημήτρης Αγγελίδης
Εκθεση του Ευρωπαϊκού Φόρουμ Αναπηρίας (European Disability Forum) επισημαίνει ότι η αναγκαστική στείρωση, παρότι αποτελεί κατάφωρη παραβίαση θεμελιωδών δικαιωμάτων, επιτρέπεται στη νομοθεσία 14 κρατών της Ε.Ε., ενώ τα περισσότερα ευρωπαϊκά κράτη δεν διαθέτουν μηχανισμό ελέγχου και καταγραφής των περιστατικών.
Οι αποκαλύψεις των τελευταίων ετών για τις μεθόδους ευγονικής που εφάρμοσαν συστηματικά τα ευρωπαϊκά κράτη πολύ μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη φρίκη του ναζισμού φέρνουν αντιμέτωπη την Ευρώπη με τη σκοτεινή πλευρά της. Στόχος των μεθόδων αναγκαστικής στείρωσης, που εφαρμόστηκαν βίαια με τη συνέργεια του ιατρικού κόσμου σε σώματα γυναικών κάθε ηλικίας χωρίς τη συναίνεσή τους, συχνά εν αγνοία τους, και εξακολουθούν και σήμερα να εφαρμόζονται, ήταν ο περιορισμός του πληθυσμού των μειονοτήτων που θεωρήθηκαν ανεπιθύμητες και προβληματικές για την κυρίαρχη ομάδα, παρ’ όλο που επιχειρήθηκε η νομιμοποίηση των βίαιων διακρίσεων με το επιχείρημα πως γίνονταν για την προστασία των θυμάτων.
Η πιο πρόσφατη περίπτωση τέτοιων αποκαλύψεων έχει επίκεντρο τη Δανία. Τον Σεπτέμβριο δημοσιεύτηκε η έκθεση ανεξάρτητης επιτροπής που συστάθηκε το 2022 για να διερευνήσει το εκτεταμένο πρόγραμμα αναγκαστικής στείρωσης που εφάρμοσε η Δανία στη Γριλανδία, την πρώην αποικία της, στην οποία εξακολουθούσε μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’90 να λειτουργεί το δανέζικο εθνικό σύστημα υγείας (σήμερα η Γριλανδία αποτελεί αυτόνομη περιοχή του βασιλείου της Δανίας). Συστηματικά από το 1966 μέχρι το 1970, σποραδικά στη συνέχεια, Δανοί γιατροί υπέβαλλαν σε στείρωση περισσότερες από 4.500 γυναίκες και κορίτσια, μερικά ηλικίας μόλις δώδεκα ετών, κρυφά από τις ίδιες και τις οικογένειές τους, τοποθετώντας τους ενδομήτριο σπιράλ ή σε ορισμένες περιπτώσεις κάνοντάς τους ένεση με αντισυλληπτική ορμόνη.
Η έκθεση περιλαμβάνει τις διεξοδικές μαρτυρίες 410 θυμάτων. Οι 349 αναφέρουν ότι υπέφεραν από επίπονες ιατρικές επιπλοκές. Σε πολλές, το σπιράλ προκάλεσε έντονο πόνο, ακατάσχετη αιμορραγία και μόλυνση και αναγκάστηκαν να το αφαιρέσουν μόνες τους, καθώς οι γιατροί αρνήθηκαν. Πολλές διαπίστωσαν πρώιμη διακοπή της περιόδου σε εφηβική ή νεανική ηλικία χωρίς να μπορούν να το εξηγήσουν και ανακάλυψαν ότι δεν μπορούν να κάνουν παιδί, χωρίς να ξέρουν τον λόγο.
Στόχος του προγράμματος ήταν ο έλεγχος του πληθυσμού της Γριλανδίας, που αποτελείται από ιθαγενείς Ινουίτ σε ποσοστό μεγαλύτερο του 80%. Συνολικά ο πληθυσμός της Γριλανδίας δεν ξεπερνούσε στα μέσα της δεκαετίας του ’60 τις 44.000 και σήμερα δεν ξεπερνά τις 57.000, είναι δηλαδή από τους μικρότερους στον κόσμο, παρά την τεράστια έκταση του νησιού, του μεγαλύτερου στον κόσμο. Ο μικρός πληθυσμός των ιθαγενών δεν εμπόδισε την πρώην αποικιοκρατική δύναμη να τους θεωρεί βάρος και να επιδιώκει τον περαιτέρω πληθυσμιακό περιορισμό τους.
Μετά τη δημοσίευση της έκθεσης, η πρωθυπουργός της Δανίας Μέτε Φρέντρικσεν, μιλώντας σε μια έντονα φορτισμένη εκδήλωση στην πρωτεύουσα της Γριλανδίας, το Νουούκ, αναγνώρισε το λάθος της χώρας της και ζήτησε συγγνώμη για τις «σημαντικές διακρίσεις». Ωστόσο, τα θύματα, πολλά από τα οποία διεκδικούν δικαστικά αποζημιώσεις, επιμένουν ότι πρέπει να υπάρξει και έμπρακτη συγγνώμη.
Στην Τσεχία, από την άλλη, ύστερα από μακροχρόνιο αγώνα των θυμάτων και οργανώσεων, θεσπίστηκε το 2022 αποζημίωση περίπου 14.000 ευρώ για τις Ρομά που έπεσαν θύμα της κρατικής πολιτικής στειρώσεων για τουλάχιστον τέσσερις δεκαετίες. Το 1972 η Τσεχοσλοβακία νομιμοποίησε τις στειρώσεις χωρίς πλήρη και ενημερωμένη συναίνεση και το 1979 θέσπισε οικονομικά κίνητρα σε Ρομά που θα δεχτούν να στειρωθούν.
Οι διατάξεις για τη στείρωση καταργήθηκαν το 1993, ωστόσο οι στειρώσεις χωρίς συναίνεση συνεχίστηκαν μέχρι τουλάχιστον το 2007. Θύματα και ακτιβιστές επισήμαιναν σε δημοσίευμα της βρετανικής εφημερίδας Guardian ότι χρησιμοποιήθηκαν διαφορετικές μέθοδοι για τις στειρώσεις. Αλλοτε γίνονταν εν αγνοία των θυμάτων την ώρα που υποβάλλονταν σε καισαρική επέμβαση για να γεννήσουν, άλλοτε με έγγραφο συγκατάθεσης που υπέγραφαν στα βιαστικά στο μαιευτήριο χωρίς να καταλαβαίνουν τι υπογράφουν. Σε άλλες περιπτώσεις δίνονταν από κοινωνικούς λειτουργούς υποσχέσεις για οικονομικά ανταλλάγματα, ενώ σε άλλες επιστρατεύονταν απειλές ότι θα χάσουν τα παιδιά τους. Οι ακτιβιστές επισημαίνουν όμως ότι η στείρωση χιλιάδων γυναικών Ρομά έγινε δυνατή λόγω της πολιτικής διακρίσεων, αποκλεισμού ή και εξάλειψης των Ρομά. Το ίδιο διαπίστωσε η δημοσιογράφος Τζένη Τσιροπούλου, που επισκέφθηκε τη Σλοβακία και έκανε συνεντεύξεις με γυναίκες Ρομά θύματα αναγκαστικής στείρωσης στο πλαίσιο έρευνας για το γραφείο του επιτρόπου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης, και δημοσίευσε αναλυτικό ρεπορτάζ για τις αναγκαστικές στειρώσεις στο ThePressProject («Αναγκαστικές στειρώσεις σε γυναίκες: “Τώρα κάνε όσο σεξ θες”», 7/12/2024).
Παρά την αναγνώριση του δικαιώματος αποζημίωσης των θυμάτων, η διαδικασία χορήγησης της αποζημίωσης έχει κατηγορηθεί ότι αναπαράγει τις πολιτικές ρατσιστικών διακρίσεων και ότι, αντί να δημιουργεί στα θύματα το αίσθημα της δικαίωσης, αποτελεί άλλη μία ταπεινωτική και τραυματική εμπειρία. Δημοσίευμα του Ευρωπαϊκού Κέντρου για τα Δικαιώματα των Ρομά (European Roma Rights Center-ERRC) επισημαίνει ότι η διαδικασία προχωρά με μεγάλη βραδύτητα, λόγω της υποστελέχωσης του μηχανισμού υποδοχής και επεξεργασίας των περισσότερων από 2.000 αιτήσεων που υποβλήθηκαν, και ενέχει δυσανάλογο γραφειοκρατικό βάρος για τα θύματα. Μεταξύ άλλων, τα θύματα υποχρεώνονται να αποδείξουν ότι έχουν υποστεί στείρωση προσκομίζοντας τα ιατρικά έγγραφα που το αποδεικνύουν. Ωστόσο σε πολλές περιπτώσεις οι ιατρικοί φάκελοι των υπηρεσιών έχουν καταστραφεί ή χαθεί με ευθύνη των υπηρεσιών. Τρία χρόνια μετά την ψήφιση του νόμου, πολλά θύματα έχουν κάνει προσφυγή κατά της απόρριψης της αίτησής τους και περιμένουν κάποτε να δικαιωθούν.
Στη Ρουμανία, η νομοθεσία που επέτρεπε τις στειρώσεις χωρίς συναίνεση καταργήθηκε το 1989, μετά την πτώση του καθεστώτος Τσαουσέσκου, δεν αποκλείεται ωστόσο να εξακολουθούν να συμβαίνουν στην πράξη. Αντιτσιγγανικές δηλώσεις που καλούν σε ευγονική ήταν συχνές στις αρχές της δεκαετίας του 2010. Το 2013, μια εθνικιστική ομάδα ξεκίνησε αντιτσιγγανική εκστρατεία, που υποσχόταν περίπου 60 ευρώ σε κάθε γυναίκα Ρομά που θα στειρωνόταν. Πολιτικός του χριστιανοδημοκρατικού Εθνικού Φιλελεύθερου Κόμματος δήλωσε ότι οι γυναίκες Ρομά πρέπει να στειρωθούν, προκαλώντας αντιδράσεις που τον οδήγησαν σε παραίτηση. Αλλά και ο τότε πρόεδρος της Ρουμανίας Τραϊάν Μπασέσκου εξέφρασε την ανησυχία του για το αυξανόμενο ποσοστό γεννήσεων των γυναικών Ρομά.
Στειρώσεις χωρίς συναίνεση εξακολουθούν να είναι διαδεδομένες στην Ε.Ε. και σε ολόκληρο τον κόσμο σε βάρος ατόμων με αναπηρία, κινητική και νοητική, ή με ψυχική πάθηση, ιδίως σε αυτά που βρίσκονται υπό κηδεμονία και δεν τους έχει αναγνωριστεί δικαιοπρακτική ικανότητα, όπως και σε αυτά που ζουν σε ιδρύματα. Συχνά οι αναγκαστικές στειρώσεις ατόμων με αναπηρία γίνονται με δικαστικές αποφάσεις που επικαλούνται ξεπερασμένες και προβληματικές αντιλήψεις που θεωρούν τα άτομα με αναπηρία ακατάλληλα να δημιουργήσουν οικογένεια και να μεγαλώσουν παιδιά.
Εκθεση του Ευρωπαϊκού Φόρουμ Αναπηρίας (European Disability Forum) που δημοσιεύτηκε το 2022 επισημαίνει ότι η αναγκαστική στείρωση, παρότι αποτελεί κατάφωρη παραβίαση θεμελιωδών δικαιωμάτων, επιτρέπεται στη νομοθεσία 14 κρατών της Ε.Ε., ενώ τα περισσότερα ευρωπαϊκά κράτη δεν διαθέτουν μηχανισμό ελέγχου και καταγραφής των περιστατικών.
Στη Βουλγαρία, εξακολουθεί να επιτρέπεται η στείρωση ατόμων υπό δικαστική επιτροπεία μόνο με απόφαση των κηδεμόνων τους. Ο Κρασιμίρ Κάνεφ, πρόεδρος της οργάνωσης Βουλγαρική Επιτροπή Ελσίνικι, επισημαίνει ότι πρέπει να αλλάξει το ξεπερασμένο καθεστώς κηδεμονίας. Σημειώνει ότι εξακολουθούν και σήμερα να συμβαίνουν περιστατικά όπως αυτό σε ίδρυμα γυναικών με ψυχική αναπηρία στην πόλη Σμόλιαν πριν από είκοσι χρόνια, όπου ο διευθυντής αποφάσισε να στειρωθούν όλες οι τρόφιμοι «για ευκολία», πρακτική που σταμάτησε ύστερα από καταγγελίες.
Οι αντιλήψεις αυτές συγκρούονται με τις σημερινές αντιλήψεις για την αναπηρία που διαπνέουν τη Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα των ΑμεΑ, η οποία υιοθετήθηκε το 2006. Η Σύμβαση, συμβαλλόμενο μέρος της οποίας είναι η Ε.Ε., απαγορεύει τις μη συναινετικές ιατρικές επεμβάσεις σε βάρος των ΑμεΑ, συμπεριλαμβανομένης της στείρωσης, διασφαλίζει το δικαίωμά τους να δημιουργούν οικογένεια και να αποκτούν και να μεγαλώνουν παιδιά και υποχρεώνει τα κράτη να πάρουν αποτελεσματικά μέτρα για την εξάλειψη των διακρίσεων σε βάρος των ΑμεΑ, στηρίζοντάς τα με κάθε πρόσφορο τρόπο σε ζητήματα οικογένειας, γάμου, γονεϊκότητας και σχέσεων.
Τον περασμένο Μάιο, εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής απάντησε σε ερώτηση ευρωβουλευτών της Αριστεράς ότι πράγματι αποτελεί σοβαρή παραβίαση δικαιωμάτων η αναγκαστική στείρωση και ότι αποτελεί ποινικό αδίκημα σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Οδηγία 2024/1385, που έχει προθεσμία μέχρι τον Ιούνιο του 2027 να ενσωματωθεί στη νομοθεσία των κρατών-μελών.
Με βάση τις εξελίξεις στην αντίληψη της αναπηρίας, το 2020 η Ισπανία κατάργησε πλήρως την αναγκαστική στείρωση ατόμων με αναπηρίες που δεν είχαν δικαιοπρακτική ικανότητα, ακόμα και αν υπήρχε δικαστική απόφαση υπέρ της στείρωσης. Η Ισπανική Επιτροπή Εκπροσώπων Ατόμων με Αναπηρία (CERMI) επισήμανε ότι η κατάργηση έγινε με καθυστέρηση 12 ετών μετά την επικύρωση της Σύμβασης του ΟΗΕ. Οργανώσεις εκτιμούν ότι στο διάστημα αυτό έγιναν στην Ισπανία τουλάχιστον 1.000 αναγκαστικές στειρώσεις και ζητούν από την ισπανική κυβέρνηση να θεσπίσει με νόμο την επανόρθωση του λάθους και την αποζημίωση των θυμάτων.
Στη Γαλλία, η στείρωση ενηλίκων υπό δικαστική επιτροπεία επιτρέπεται μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις και απαιτεί υποχρεωτική προσπάθεια εξασφάλισης της συναίνεσης. Στην πράξη πάντως υπάρχουν αμφιβολίες για την τήρηση του νόμου, ενώ πολλά ιδρύματα απαιτούν τη στείρωση των τροφίμων πριν εισαχθούν. Το ίδιο και στην Αυστρία, όπου οι οργανώσεις επισημαίνουν πως, παρά την αλλαγή της νομοθεσίας το 2018, στην πράξη διαπιστώνονται σημαντικές ελλείψεις στην προσβασιμότητα της πληροφόρησης και στην ενδυνάμωση των ΑμεΑ προκειμένου να αποφασίζουν τα ίδια, ενώ οι αναγκαστικές στειρώσεις εξακολουθούν να συμβαίνουν με πίεση συγγενών ή ιδρυμάτων.
«Σε αυτές τις γυναίκες είδα και μια πρωτόγνωρη δύναμη»
Tζένη Τσιροπούλου, δημοσιογράφος
Από τον Ιούνιο 2024 μέχρι τον Ιούλιο 2025 εργάστηκα για το Συμβούλιο της Ευρώπης και τον επίτροπο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων σε ένα πρότζεκτ αφιερωμένο στους Ρομά και Travellers στην Ευρώπη, από το οποίο προέκυψαν το βιβλίο και η μετακινούμενη φωτογραφική έκθεση: The Unheard 12 million. Για έναν χρόνο ταξίδεψα σε χώρες της Ευρώπης όπου ως δημοσιογράφος έμπαινα στα φιλόξενα σπίτια των Ρομά, έπινα μαζί τους τσάι και άκουγα για ώρες τις ιστορίες τους.
Πριν από κάθε ταξίδι, οι συναδέλφισσές μου από το γραφείο στο Στρασβούργο μού έστελναν έναν φάκελο τον οποίο έπρεπε να μελετήσω διεξοδικά και αφορούσε το κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο κάθε χώρας, την ιστορία των Ρομά στα συγκεκριμένα εδάφη και τα ξεχωριστά πολιτισμικά χαρακτηριστικά τους.
Δεν θα ξεχάσω ποτέ την έκπληξη που ένιωσα όταν μελετούσα τον φάκελο για τη Σλοβακία όπου με ενημέρωναν ότι θα έπαιρνα συνέντευξη από γυναίκες Ρομά, θύματα αναγκαστικών στειρώσεων.
Δυσκολεύτηκα να πιστέψω ότι οι αναγκαστικές στειρώσεις δεν είναι μόνο ένα πολύ μακρινό παρελθόν. Αρχισα να γκουγκλάρω για να διαπιστώσω ότι συμβαίνουν μέχρι και σήμερα που μιλάμε -κυρίως σε ανάπηρες γυναίκες- αφού στην πραγματικότητα δεν απαγορεύονται ρητά σε όλες τις χώρες της Ε.Ε.
Φτάνοντας στη Σλοβακία, είχε έρθει η στιγμή να αντικρίσω την αδιανόητη βία που μέχρι τότε είχα διαβάσει μόνο σε reports.
«Τώρα κάνε όσο σεξ θέλεις. Παιδιά πάντως δεν θα ξανακάνεις ποτέ». Πώς μπορεί να ξεχάσει κάποιος αυτά τα λόγια;
Αυτά ήταν τα λόγια που άκουσε η Κριστίνα από τον γιατρό μόλις ξύπνησε από την αναισθησία. Οταν ρώτησε να μάθει γιατί της το έκαναν αυτό, ψηλαφίζοντας τη φρέσκια της τομή, η απάντηση που πήρε ήταν: «Γιατί εσύ μπορεί να έκανες δέκα παιδιά. Τώρα όμως δεν θα κάνεις κανένα».
Ηταν Ιούλιος του 1988 και η Κριστίνα ήταν μόλις 29 χρόνων, όταν μια γυναίκα που εργαζόταν για το καθεστώς τής επέβαλε να την ακολουθήσει στο νοσοκομείο. Η Κριστίνα φοβήθηκε ότι είχε φυματίωση και την ακολούθησε χωρίς δεύτερη σκέψη. Τελικά της έκαναν αναγκαστική στείρωση. Μόνο στη Σλοβακία, άκουσα πολλές τέτοιες ιστορίες. Οι γυναίκες σπάνια μπορούσαν να κρατήσουν τα δάκρυά τους όσο μου αφηγούνταν το τι είχαν βιώσει.
Ομως σε αυτές τις γυναίκες είδα και μια πρωτόγνωρη δύναμη. Αυτές οι γυναίκες Ρομά, μαζί με τα κινήματα ανθρωπίνων και γυναικείων δικαιωμάτων που στέκονται δίπλα τους, με συγκλόνισαν. Παρά τον πόνο και τις δεκαετίες σιωπής, βρήκαν τη δύναμη να μιλήσουν και να διεκδικήσουν: δικαιοσύνη, αναγνώριση, νόμους που να προστατεύουν πραγματικά. Το μαχητικό τους πνεύμα απέναντι σε ένα έγκλημα που παραμένει, ακόμα και σήμερα, νόμιμο σε ορισμένες χώρες είναι κάτι που δεν θα ξεχάσω ποτέ.
Νεοευγονικές στρατηγικές σε βάρος των ίντερσεξ ζωών
Δήμητρα Τζανάκη, επ. καθηγήτρια Κοινωνιολογίας του Φύλου, Πανεπιστήμιο Αιγαίου
Σε αντίθεση με άλλες χώρες, όπως οι ΗΠΑ, η Γερμανία, ή το καντόνι Vaud της Ελβετίας, στην Ελλάδα δεν εφαρμόστηκαν συστηματικά κρατικά προγράμματα καταναγκαστικών στειρώσεων.
Κατά τον Μεσοπόλεμο, αλλά και μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι ελληνικοί ευγονικοί κύκλοι προσπάθησαν να επηρεάσουν την κοινωνική πολιτική γύρω από την αναπαραγωγή και τη δημόσια υγεία μέσω μιας ευγονικής που δεν συμπεριλάμβανε άμεσες βίαιες πρακτικές, αλλά επένδυε στην καλλιέργεια του αυτοελέγχου των «κατώτερων» στρωμάτων.
Η ευγονική στην Ελλάδα πήρε έτσι τη μορφή «ηθικής-ψυχικής ευγονικής», δηλαδή ψυχολογικής και κοινωνικής πίεσης, νομοθετικού αποκλεισμού και ιατρικοποιημένης πολιτικής πρόνοιας. Η «ευγονική πρόνοια» και η «κοινωνική υγιεινή» προωθούσαν την ιδέα ότι οι γυναίκες των κατώτερων στρωμάτων όφειλαν να εκπαιδευτούν στη «σωστή» μητρότητα και σεξουαλικότητα, ώστε να αποφευχθεί η αναπαραγωγή «ανεπιθύμητων» απογόνων.
Ωστόσο, η απουσία μαζικών στειρώσεων δεν σημαίνει ότι δεν υπήρχε η ευγονική λογική, ενώ η διαχείριση των ίντερσεξ σωμάτων δείχνει ότι καταναγκαστικές στειρώσεις εφαρμόστηκαν σε βιοϊατρικό επίπεδο. Οσον αφορά την ελληνική πραγματικότητα ο νόμος 4958/2022 προβλέπει την απαγόρευση μη συναινετικών παρεμβάσεων «κανονικοποίησης» σε ίντερσεξ βρέφη και παιδιά. Ο ΟΗΕ έχει κατατάξει τέτοιες μη συναινετικές και μη ιατρικά αναγκαίες παρεμβάσεις στα ανθρώπινα βασανιστήρια. Ωστόσο, ο νόμος παραμένει ανεφάρμοστος λόγω άρνησης έκδοσης κοινής υπουργικής απόφασης.
Παράλληλα, οι προγεννητικοί έλεγχοι και οι επιλεκτικές αμβλώσεις (π.χ. στο Klinefelter) αποτυπώνουν μια νεοευγονική λογική αποκλεισμού ίντερσεξ ζωών πριν από τη γέννηση, ακόμη και στις μέρες μας, διατηρώντας ανοιχτό τον δρόμο για τον συνεχή κρατικό έλεγχο πάνω στα σώματα στο πλαίσιο νεοευγονικών στρατηγικών.
*Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν: El Confidencial – Ισπανία (Lola García-Ajofrín), HotNews.ro – Ρουμανία (Sebastian Pricop), Apache – Βέλγιο (Annick Hus). H-Alter – Κροατία (Marina Kelava), Voxeurop – Γαλλία (Sarah Rost), Der Standard – Αυστρία (Kim Son Hoang), Mediapool.bg – Βουλγαρία (Martina Bozukova)
Πηγή: www.efsyn.gr
