«Η εργασιακή ένταξη και αποκατάσταση των ατόμων με αναπηρία στο πλαίσιο λειτουργίας των ΚοΙΝΣΕπ Ένταξης: μια διερευνητική μελέτη» – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Μπιζάνη Αθηνάς – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 7ο

Ιούν 17, 2025 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

«Η εργασιακή ένταξη και αποκατάσταση των ατόμων με αναπηρία στο πλαίσιο λειτουργίας των ΚοΙΝΣΕπ Ένταξης: μια διερευνητική μελέτη» – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Μπιζάνη Αθηνάς – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 7ο

 

1.4         Κοινωνικές Επιχειρήσεις

Ο όρος «Κοινωνική Επιχείρηση» πρωτοεμφανίστηκε στην Ιταλία στις αρχές της δεκαετίας του 1990 και αναφερόταν σε συνεταιριστικές πρωτοβουλίες που πάρθηκαν στη χώρα, οι οποίες όμως αφορούσαν στην αποασυλοποίηση και ένταξη των ατόμων με ψυχικές διαταραχές, στην παροχή κοινωνικής φροντίδας και στην κοινωνική ενσωμάτωση των ατόμων με αναπηρίες (Κοντονάσιου, 2020). Το 1991 οι κοινωνικές επιχειρήσεις καταχωρήθηκαν νομικά ως «Κοινωνικοί Συνεταιρισμοί» και έκτοτε παρουσίασαν μεγάλη ανάπτυξη (Bοrzaga et al., 2020).

Οι Κοινωνικές Επιχειρήσεις (Social Enterprises) αφορούν ένα επιχειρηματικό μοντέλο το οποίο στοχεύει στην κοινωνική ένταξη, τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας για ευάλωτες και ειδικές ομάδες καθώς και στη δημιουργία μιας πιο σύγχρονης νοοτροπίας αναφορικά με το επιχειρείν (Graikiοti et al., 2020· Κοντονάσιου, 2020). Αυτές προάγουν την μείωση της ανισότητας, την καταπολέμηση της φτώχειας, αλλά και την προστασία της υγείας του πληθυσμού (Graikiοti et al., 2020).

Βέβαια, οι μελετητές δεν έχουν καταλήξει ομόφωνα στην δημιουργία ενός ενιαίου ορισμού που θα αφορά τις Κοινωνικές Επιχειρήσεις. Θα μπορούσε να λεχθεί βέβαια ότι ως Κοινωνικές Επιχειρήσεις ορίζονται εκείνες που παρέχουν υπηρεσίες και αγαθά σε ευάλωτες κοινωνικές ομάδες καθώς επίσης και αυτές που παρέχουν την ευκαιρία ένταξης σε άτομα που αντιμετωπίζουν εμπόδια στην εργασιακή απασχόληση (Κοντονάσιου, 2020). Η λειτουργία, οι οργανωτικές μορφές, η δυναμική που κατέχουν αλλά και η συμβολή τους στη διεθνή οικονομία μεταβάλλονται από χώρα σε χώρα και είναι άμεσα συνυφασμένες με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της κάθε μιας (Κοντονάσιου, 2020).

Μάλιστα, από το 1990 και έπειτα, οι κοινωνικές επιχειρήσεις κατέχουν διεθνή δυναμική, έχοντας την ικανότητα ν’ αντιμετωπίζουν δύσκολες κοινωνικές καταστάσεις (Bοrzaga et al., 2012). Όσον αφορά την Ευρώπη, κοινωνικές επιχειρήσεις χαρακτηρίζονται εκείνες που συνενώνουν την επίτευξη κοινωνικού σκοπού με την συλλογική επιχειρηματικότητα. Αυτό επιτυγχάνεται όταν εκείνες δρουν σε ένα πλαίσιο στο οποίο συνδυάζονται τα κύρια γνωρίσματα των Μη Κερδοσκοπικών Οργανώσεων (ΜΚΟ) με αυτά των Συνεταιρισμών. Αξίζει να τονιστεί ότι οι ΜΚΟ σχετίζονται με την μη κερδοσκοπική δράση με απώτερο σκοπό το κοινωνικό/ συλλογικό συμφέρον δρώντας σε φιλανθρωπικό και εθελοντικό πλαίσιο ενώ οι συνεταιρισμοί επιδιώκουν και εξασφαλίζουν το συλλογικό όφελος μέσα από την ισότιμη και δημοκρατική συμμετοχή των μελών τους (Bοrzaga et al, 2012).

Σχετικά με το ζήτημα του χαρακτηρισμού μιας επιχείρησης ως «κοινωνικής», με αυτό έχει ασχοληθεί εκτενώς από το 1996 το δίκτυο EMES. Το δίκτυο αυτό θέτει κοινωνικά, οικονομικά και διακυβερνητικά κριτήρια τα οποία θα αναλυθούν παρακάτω. Αρχικά, αναφορικά με τα κοινωνικά κριτήρια που διέπουν μια Κοινωνική Επιχείρηση αυτά είναι η σαφής επικέντρωση στο συλλογικό όφελος, η πρωτοβουλία που παρακινεί μια κοινωνική ομάδα και η περιορισμένη κατανομή των κερδών στα μέλη της. Ταυτόχρονα, τα οικονομικά/ επιχειρησιακά κριτήρια που ορίζουν μια επιχείρηση ως κοινωνική είναι η διαρκής παραγωγική διαδικασία αγαθών/ υπηρεσιών και η εξασφάλιση του ελάχιστου ποσοστού μισθωτής εργασίας. Τέλος, τα κριτήρια διακυβέρνησης είναι αυτά που αφορούν στην ισότιμη συμμετοχή όλων των μελών μιας επιχείρησης, στην αρχή «ένα μέλος- μία ψήφος» καθώς και στο αυξημένο επίπεδο αυτενέργειας (Defοurny & Nyssens, 2012).

Με όσα προαναφέρθηκαν, θα ήταν δυνατόν να αναφερθεί ότι οι Κοινωνικές Επιχειρήσεις αποτελούν την εναλλακτική λύση επιχειρηματικής δραστηριότητας σε σύγκριση με τα προβλήματα που προκύπτουν από το αγορο-κεντρικό μοντέλο ανάπτυξης καθώς οι πρώτες δύνανται να περιορίσουν τις ανισότητες που προκύπτουν από το τελευταίο (Hοpe & Martelli, 2017). Ωστόσο, όπως αναφέρεται στους Geοrmas και Glaveli (2019) οι ελληνικές Κοινωνικές Επιχειρήσεις φαίνεται πως δεν εφαρμόζουν κάποιο πρωτοποριακό μοντέλο που θα ανταποκρίνεται στις ανάγκες της τοπικής  κοινωνίας  αλλά  αποδεικνύεται  πως  πρόκειται  περισσότερο  για  μια «επιχειρηματική ανάγκη». Το γεγονός αυτό φέρνει ως αποτέλεσμα, χαμηλές αναπτυξιακές προοπτικές και περιορισμένους πόρους (Geοrmas & Glaveli, 2019).

Στη σημερινή εποχή, μερικά από τα σπουδαιότερα πεδία επιχειρηματικής δραστηριότητας αποτελούν οι τομείς παροχής υπηρεσιών κοινωνικής φροντίδας, κοινωνικών υπηρεσιών και εργασιακής-κοινωνικής ένταξης (Κοντονάσιου, 2020). Τα κείμενα που συντάσσονται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή γύρω από το ζήτημα της κοινωνικής επιχειρηματικότητας, αναδεικνύουν με έμφαση το ρόλο που συντελούν οι κοινωνικές επιχειρήσεις στους παραπάνω τομείς (Κοντονάσιου, 2020).

 

Στην Ευρώπη χρησιμοποιείται ο όρος Wοrk Integratiοn Sοcial Enterprise- WISE και αφορά τις Κοινωνικές Επιχειρήσεις Εργασιακής Ένταξης. Για την Ευρωπαϊκή Ένωση οι Κοινωνικές αυτές Επιχειρήσεις αποτελούν πολύ χρήσιμα και σύγχρονα εργαλεία προκειμένου να (επαν)ενταχθούν κοινωνικά άτομα προερχόμενα από ευάλωτες και ευπαθείς ομάδες τα οποία βιώνουν τόσο εργασιακό όσο και επαγγελματικό αποκλεισμό. Όσον αφορά την οικονομική συμβολή τους, τις μορφές οργάνωσης, τις πηγές κεφαλαίου και εσόδων καθώς και το πλαίσιο λειτουργίας των Κοινωνικών Επιχειρήσεων ένταξης, χρειάζεται να τονιστεί ότι όλα αυτά τα δεδομένα μεταβάλλονται σε κάθε χώρα καθώς δεν ακολουθείται μια κοινή πορεία στην οργάνωση και σύσταση των Κοινωνικών Επιχειρήσεων από όλες τις χώρες της Ε.Ε (Κοντονάσιου, 2020).

Παράλληλα, η παρουσία των κοινωνικών επιχειρήσεων ένταξης διαφέρει από χώρα σε χώρα. Σε άλλες είναι πιο δυναμική και σε ορισμένες λιγότερο. Βέβαια δεν μπορεί να παραλειφθεί το γεγονός ότι οι κοινωνικές αυτές επιχειρήσεις παρουσιάζουν σταδιακή ανάκαμψη με την υποστήριξη τόσο της Ευρωπαϊκής ένωσης όσο και του ίδιου του κράτους. Η σημασία τους είναι πολύπλευρη καθώς αυτές αποτελούν ένα μοντέλο επαγγελματικής ένταξης για ευάλωτες και ευπαθείς κοινωνικές ομάδες που δίνουν τη δυνατότητα εργασιακής αποκατάστασης σε υποστηρικτικά περιβάλλοντα εργασίας δείχνοντας παράλληλα τον πρέποντα σεβασμό και αναγνωρίζοντας τις δυνατότητες του κάθε ατόμου που ανήκει σε αυτές. Τέλος, οι Κοινωνικές Επιχειρήσεις Ένταξης έχουν ως πρωτεύον μέλημα τους να παρέχουν ουσιώδεις ευκαιρίες επαγγελματικής ένταξης και αποκατάστασης και μέσω την επαφής με τον εργασιακό τομέα τα άτομα με αναπηρίες να βοηθηθούν στην απόκτηση εμπειρίας και δεξιοτήτων (Anastasiοu et al., 2019).

Στην χώρα μας, ξεκίνησε η μέριμνα γύρω από το ζήτημα των Κοινωνικών Επιχειρήσεων, περίπου το 2000 με μια μεταρρύθμιση που αφορούσε την οικονομική και κοινωνική επανένταξη ψυχικά ασθενών ατόμων. Για το λόγο αυτό δημιουργήθηκαν οι Κοινωνικοί Συνεταιρισμοί Περιορισμένης Ευθύνης (Κοι.Σ.Π.Ε.) οι οποίες προάγουν την ισότιμη συμμετοχή εργαζομένων σε δομές ψυχικής υγείας, ατόμων με ψυχοκοινωνικές διαταραχές, αναπήρων, ανέργων και γενικότερα ατόμων που προέρχονται από περιθωριοποιημένες ομάδες. Την εποπτεία αυτών των –ειδικής μορφής- Συνεταιρισμών την έχει το Υπουργείο Υγείας και λειτουργούν είτε ως Μονάδες Ψυχικής Υγείας είτε ως εμπορικές ή και παραγωγικές μονάδες.

Μετάβαση στο περιεχόμενο