Η επίδραση του χορού στην υποκειμενική ευημερία των αναπήρων: μια συστηματική ανάλυση των ποιοτικών ερευνών – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Νατάσας Τζήκα – ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, Π.Μ.Σ. «ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ: ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ» – Μέρος 18ο

 

3.4.5      Επίδραση του χορού στην υποκειμενική ευημερία των αναπήρων

 

Ο χορός είναι μια μορφή έκφρασης και κίνησης που μπορεί να επηρεάσει βαθιά την ευημερία (wellbeing) ενός ατόμου. Όταν συνδυάζεται με το ζήτημα της αναπηρίας, ο χορός αποκτά έναν πολυδιάστατο ρόλο, τόσο θεραπευτικό όσο και ενδυναμωτικό (Dumitru, 2023).

Αρχικά, επέρχεται ψυχική ευεξία μέσω του χορού, και ειδικότερα μέσω της έκφρασης του ψυχισμού, καθώς ο χορός παρέχει ένα ασφαλές μέσο για να εκφράσει κανείς συναισθήματα, ακόμη κι αν η λεκτική επικοινωνία είναι περιορισμένη λόγω της βλάβης. Για το ευρύ κοινό, οι εκφραστικές μορφές χορού όπως οι 5 Ρυθμοί παρέχουν έναν ασφαλή χώρο για συναισθηματική έκφραση, μεταμόρφωση και διαχείριση κρίσεων (Cook & Ledger, 2004). Έχει διαπιστωθεί ότι ο χορός ενισχύει τις γνωστικές λειτουργίες, τη συναισθηματική ρύθμιση, την αυτοεκτίμηση και τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις σε διάφορες ηλικιακές ομάδες και διαφορετικά υπόβαθρα (Su, 2024). Σε χώρους υγειονομικής περίθαλψης, οι συνεδρίες χορού έχουν εφαρμοστεί για τη βελτίωση της επικοινωνίας με άτομα με νοητική καθυστέρηση, άνοια και αυτισμό, επιτρέποντας τη συναισθηματική έκφραση και την οικοδόμηση εμπιστοσύνης (McMillan, 2012).

Στη συνέχεια, η συμμετοχή σε χορευτικές δραστηριότητες μπορεί να ενισχύσει την αυτοεκτίμηση και την αυτοπεποίθηση των αναπήρων, προάγοντας την αίσθηση επιτυχίας και δημιουργικότητας. Ο χορός σε αναπηρικό αμαξίδιο βελτίωσε σημαντικά την αυτοεκτίμηση σε εφήβους με σωματικές βλάβες, που εκδηλώθηκε με καλύτερη οπτική επαφή και βελτιωμένη αίσθηση ευθύνης (Villiers et al., 2013). Μια συστηματική ανασκόπηση αποκάλυψε ότι οι παρεμβάσεις χορού μπορούν να ενισχύσουν διάφορες πτυχές του εαυτού, συμπεριλαμβανομένων των αντιλήψεων που σχετίζονται με το σώμα, της αυτοπεποίθησης και της αυτοέκφρασης τόσο σε παιδιά/εφήβους όσο και σε ενήλικες (Schwender et al., 2018).

Τέλος, η μουσική και η κίνηση έχουν αποδεδειγμένα χαλαρωτική επίδραση, βοηθώντας στη μείωση του άγχους και της κατάθλιψης. Οι έρευνες δείχνουν ότι οι παρεμβάσεις μουσικής και κίνησης μπορούν να μειώσουν αποτελεσματικά το άγχος και την κατάθλιψη, ιδίως στους ηλικιωμένους. Η άσκηση σε συνδυασμό με μουσική έχει αποδειχθεί ότι βελτιώνει τη γνωστική λειτουργία και μειώνει την κατάθλιψη σε ηλικιωμένους που νοσηλεύονται σε ιδρύματα (Coelho et al., 2019). Μια συστηματική ανασκόπηση διαπίστωσε ότι οι παρεμβάσεις χαλάρωσης, συμπεριλαμβανομένης της προοδευτικής μυϊκής χαλάρωσης, της μουσικής και της γιόγκα, μείωσαν σημαντικά τα συμπτώματα κατάθλιψης και άγχους σε ηλικιωμένους ενήλικες, με αποτελέσματα που διαρκούν έως και 24 εβδομάδες μετά την παρέμβαση (Klainin-Yobas et al., 2015). Επιπλέον, διαπιστώθηκε ότι η ακρόαση χαλαρωτικής μουσικής για 20 λεπτά μείωσε σημαντικά τα επίπεδα άγχους, στρες και κατάθλιψης σε ασθενείς που υποβλήθηκαν σε στεφανιογραφία σε σύγκριση με μια ομάδα ελέγχου (Moradipanah et al., 2009). Τα ευρήματα αυτά υποστηρίζουν τη χρήση παρεμβάσεων με βάση τη μουσική και την κίνηση ως μη φαρμακολογικές προσεγγίσεις για τη διαχείριση του άγχους και της κατάθλιψης.

Επιπρόσθετα, ο χορός επιφέρει σωματική ευημερία, καθώς μπορεί να βοηθήσει στην ενίσχυση της μυϊκής δύναμης, της ευλυγισίας και της ισορροπίας, ακόμη και όταν η κινητικότητα είναι περιορισμένη. Ο χορός προσφέρει πολυάριθμα σωματικά οφέλη, όπως βελτίωση της αερόβιας ικανότητας, της μυϊκής αντοχής των κάτω άκρων του σώματος, της δύναμης, της ευλυγισίας, της ισορροπίας και της βάδισης (Keogh et al., 2009). Μπορεί να ενισχύσει τη συνολική υγεία, την ψυχολογική ευεξία και την πρόληψη των πτώσεων (Malkogeorgos et al., 2020). Μια παρέμβαση χορού διάρκειας 8 εβδομάδων για ανθρώπους με περιορισμένη κινητικότητα έδειξε σημαντικές βελτιώσεις στη λειτουργία των κάτω άκρων, την αντοχή, την ταχύτητα βάδισης και τους αυτοαναφερόμενους περιορισμούς κινητικότητας (Bennett & Hackney, 2018). Μια βιβλιογραφική ανασκόπηση πρωτοκόλλων χορού για ηλικιωμένους διαπίστωσε ότι ο χορός ήταν ευεργετικός στο 77,6% των αποτελεσμάτων που αξιολογήθηκαν, παρουσιάζοντας μέτρια μεγέθη επίδρασης για τη στατική και λειτουργική ισορροπία και μικρά μεγέθη επίδρασης για την κινητικότητα και τη δύναμη/αντοχή των κάτω άκρων (Rocha de Oliveira et al., 2020). Οι μελέτες αυτές υποδηλώνουν ότι ο χορός είναι μια ευέλικτη και αποτελεσματική μορφή άσκησης για ανθρώπους με περιορισμούς στην κινητικότητα, ικανή να βελτιώσει διάφορες πτυχές της σωματικής λειτουργίας και της ευεξίας.

Εξάλλου, στη φυσικοθεραπεία, ο χορός συχνά χρησιμοποιείται και για την αποκατάσταση κινητικών λειτουργιών. Έρευνες δείχνουν ότι οι παρεμβάσεις που βασίζονται στον χορό μπορούν να βελτιώσουν σημαντικά τις κινητικές ικανότητες, την ισορροπία, την κινητικότητα και τον συντονισμό σε ασθενείς μετά από εγκεφαλικό επεισόδιο (Hashimoto, 2015). Η ενσωμάτωση του χορού στη φυσική αποκατάσταση προσφέρει μια αποτελεσματική και κινητήρια προσέγγιση για μακροχρόνιες νευρολογικές και ορθοπεδικές ασθένειες, συνδυάζοντας τις αρχές της φυσικοθεραπείας με τη δημιουργική έκφραση (Hecox et al., 1976). Επιπλέον, ο χορός στη φυσικοθεραπεία δεν αντιμετωπίζει μόνο τις εμβιομηχανικές πτυχές αλλά και τις ψυχολογικές, συναισθηματικές και κοινωνικές διαστάσεις της αποκατάστασης (Zhou, 2023). Ενώ οι μελέτες αυτές αναδεικνύουν τις δυνατότητες του χορού στη φυσιοθεραπεία, απαιτούνται περαιτέρω έρευνες και κλινικές δοκιμές για την επικύρωση της αποτελεσματικότητάς του και την κατανόηση των αντιλήψεων των ασθενών για τη χοροθεραπεία (Zhou, 2023). Τέλος, μέσα από ειδικά διαμορφωμένα προγράμματα, οι κινήσεις προσαρμόζονται στις ανάγκες κάθε ατόμου, ανεξάρτητα από την κινητική του κατάσταση.

Αναμφίβολα, ο χορός ενισχύει και την κοινωνική ευεξία, καθώς φέρνει τους ανθρώπους κοντά, δημιουργώντας ευκαιρίες για κοινωνικές αλληλεπιδράσεις και φιλίες (Mao & Na, 2024; Su, 2024; Quiroga Murcia et al., 2010; Zafeiroudi, 2023). Επιπλέον, καθώς πολλοί ανάπηροι μπορεί να βιώνουν κοινωνική απομόνωση, ο χορός παρέχει μια δραστηριότητα όπου μπορούν να συμμετέχουν ισότιμα. Χρησιμεύει, επίσης, ως αποτελεσματικό μέσο κοινωνικής υποστήριξης και δημιουργεί ζωτικά δίκτυα για υγιείς κοινωνικές συνδέσεις (Zafeiroudi, 2023; Papadopoulos et al, 2014). Τέλος, χορευτικές ομάδες για αναπήρους λειτουργούν ως κοινότητες υποστήριξης και ενδυνάμωσης.

Δεν θα πρέπει να παραλειφθεί επίσης, πως ο χορός συμβάλλει στην πνευματική ευεξία, αφού προσφέρει έναν δημιουργικό τρόπο για να εξερευνήσει κανείς τον εσωτερικό του κόσμο, να αναπτύξει αυτογνωσία και να ανακαλύψει νέους στόχους (Gilbert, 2015). Εξάλλου, μέσω του χορού, οι ανάπηροι μπορούν να ανακαλύψουν την ταυτότητά τους και να αποδείξουν ότι η διαφορετικότητα είναι πηγή δύναμης.

Η θεωρία και η έρευνα που εξετάζουν την επίδραση του χορού στη βελτίωση της ευεξίας (wellbeing) των αναπήρων συχνά συνδυάζουν στοιχεία από διάφορους επιστημονικούς τομείς, όπως η Ψυχολογία, η Κοινωνιολογία, και η Κινησιολογία. Μερικοί από αυτούς παρουσιάζονται στη συνέχεια.

Αρχικά, υπάρχει ο χορός ως θεραπεία, η λεγόμενη Χοροθεραπεία (Dance Movement Therapy, DMT). Εδώ, ο χορός ως θεραπεία χρησιμοποιείται για να ενισχύσει τη σωματική και ψυχολογική υγεία. Όσον αφορά τους ανάπηρους, προωθεί την αυτοεκτίμηση, τη μείωση του άγχους, τη σωματική κίνηση και την κοινωνική αλληλεπίδραση (Scatozza et al, 2023; Takahashiet al 2023). Ειδικά προγράμματα DMT προσαρμόζονται στις κινητικές ή αισθητηριακές ανάγκες των συμμετεχόντων, προσφέροντας μια ευκαιρία για αυτοέκφραση και σύνδεση με άλλους.

Επιπρόσθετα, εμφανίζεται η θεωρία της Αυτοδιάθεσης (Self-Determination Theory). Η θεωρία αυτή τονίζει τη σημασία της αυτονομίας, της ικανότητας και της σύνδεσης (Gagné & Deci, 2005). Ο χορός παρέχει στους ανάπηρους μια πλατφόρμα για να νιώσουν ότι ελέγχουν τις κινήσεις τους, να αναπτύξουν νέες δεξιότητες και να αλληλεπιδράσουν με άλλους. Αυτό έχει ως ακόλουθο πιθανά οφέλη όσον αφορά την αυτογνωσία και τη συναισθηματική ρύθμιση των αναπήρων (Γιατρά, Βενετσάνου & Κουτσούμπα, 2019).

Τέλος, υπάρχει και ο συμμετοχικός χορός (inclusive dance), όπου ανάπηροι και μη ανάπηροι χορευτές συμπράττουν σε ένα συνεργατικό περιβάλλον. Αυτή η προσέγγιση εστιάζει στη μοναδικότητα των κινήσεων του κάθε ατόμου, προάγοντας την ένταξη και την αλληλεγγύη (Whatley, 2007). Ο ενταξιακός αυτός χορός προωθεί τη συμμετοχή ατόμων όλων των ικανοτήτων, προσφέροντας οφέλη στον ψυχοκινητικό, γνωστικό, συναισθηματικό και κοινωνικό τομέα. Η επιτυχία των περιβαλλόντων χορού χωρίς αποκλεισμούς βασίζεται σε παιδαγωγικές πρακτικές, σε ζητήματα προσαρμογής και στην ενθάρρυνση της κοινωνικής αλληλεπίδρασης (Dinold & Zitomer, 2015).

Τέλος, έρευνες δείχνουν ότι η συμμετοχή στις τέχνες και τις δημιουργικές δραστηριότητες μπορεί να έχει θετικές επιπτώσεις στην υγεία και την ευημερία, ιδίως για τους ηλικιωμένους και τα άτομα με προβλήματα ψυχικής υγείας. Οι Ζήση κ.ά. (2014) καταδεικνύουν ότι ο παραδοσιακός ελληνικός χορός ενισχύει τόσο τη σωματική όσο και την ψυχική υγεία των ηλικιωμένων, συμβάλλοντας στη βελτίωση της ποιότητας ζωής. Οι Κερκύρα & Καραγιαννοπούλου (2024) συζητούν τον ευρύτερο ρόλο της τέχνης στην ψυχολογία, την εκπαίδευση και τις πολιτικές εξελίξεις, τονίζοντας τη σημασία της σε διάφορες πτυχές της ζωής. Ο Ιωάννογλου (2024) διερευνά τον τρόπο με τον οποίο οι δημιουργικές δραστηριότητες μπορούν να ενισχύσουν τη συναισθηματική ρύθμιση μεταξύ των εκπαιδευτικών, υποδεικνύοντας ότι τέτοια προγράμματα τυγχάνουν υψηλής κοινωνικής αποδοχής και αποδίδουν ουσιαστικά αποτελέσματα. Τέλος, οι Ρίκου & Κωνσταντίνου (2022) εξετάζουν την εξέλιξη της καλλιτεχνικής έρευνας στην Ελλάδα, τονίζοντας τη σημασία της για τη δημιουργικότητα και τη διεπιστημονική συνεργασία, η οποία μπορεί να υποστηρίξει περαιτέρω την ψυχική ευημερία. Συλλογικά, οι μελέτες αυτές υπογραμμίζουν το μετασχηματιστικό δυναμικό της καλλιτεχνικής ενασχόλησης σε διαφορετικές δημογραφικές ομάδες.

Επιπρόσθετα, οι χορευτικές παρεμβάσεις σχετίζονται με τη βελτίωση της φυσικής κατάστασης και της ισορροπίας σε ηλικιωμένους ενήλικες, ενώ η μουσική και το τραγούδι μπορούν να βελτιώσουν τη γνωστική λειτουργία και την ποιότητα ζωής. Επιπλέον, οι δραστηριότητες προαγωγής της υγείας στην εργασία, συμπεριλαμβανομένης της άσκησης και των παρεμβάσεων στον τρόπο ζωής, μπορούν να επηρεάσουν θετικά την ευημερία των εργαζομένων, την εργασιακή τους ικανότητα και να μειώσουν τις απουσίες λόγω ασθένειας (Kuoppala et al., 2008). Ωστόσο, απαιτείται αυστηρότερη έρευνα για τη δημιουργία πειστικών στοιχείων, ιδίως για συγκεκριμένες υποομάδες και για την κατανόηση των διαδικασιών με τις οποίες επιτυγχάνονται τα αποτελέσματα της ευεξίας (Daykin et al., 2017; Williams et al., 2018).

Παρόλο που υπάρχουν ενδείξεις για τα θετικά αποτελέσματα των χορευτικών παρεμβάσεων στη φυσική και γνωστική λειτουργία, η επίδρασή τους στην υποκειμενική ευημερία συγκεκριμένων πληθυσμιακών ομάδων, όπως οι ανάπηροι, παραμένει λιγότερο διερευνημένη. Η ανάγκη για περαιτέρω έρευνα σε αυτόν τον τομέα καθιστά σημαντική την ανάλυση των υφιστάμενων ποιοτικών μελετών, προκειμένου να κατανοηθούν οι πιθανοί μηχανισμοί που συνδέουν τον χορό με την υποκειμενική ευημερία.

Οι έρευνες δείχνουν ότι ο χορός, αλλά και γενικότερα η τέχνη παίζει σημαντικό ρόλο στην αμφισβήτηση και την αλλαγή των στερεοτύπων, ιδίως σε εκπαιδευτικά περιβάλλοντα. Τα στερεότυπα του ρόλου του φύλου μπορούν να επηρεάσουν την ερμηνεία της τέχνης, καθώς τόσο το φύλο του θεατή όσο και τα κοινωνικά στερεότυπα επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο τα έργα τέχνης γίνονται αντιληπτά και αποδίδονται σε άνδρες ή γυναίκες καλλιτέχνες (Bloomfield, 2015). Στις πολυπολιτισμικές τάξεις, η τέχνη χρησιμεύει ως πλατφόρμα για τη διαπραγμάτευση των στίγματος και των στερεοτύπων, επιτρέποντας στους μαθητές με διαφορετικό υπόβαθρο να μοιραστούν τις ιστορίες τους και να αναπτύξουν κριτική ευαισθητοποίηση σε θέματα όπως η φυλή, η μετανάστευση και τα προνόμια (Moahi & Costandius, 2018). Η σύγχρονη τέχνη και ο ακτιβισμός των Ρομά αναδεικνύουν μια μετατόπιση στον τρόπο αμφισβήτησης των στερεοτύπων, επαναπροσδιορίζοντας τα καθιερωμένα αφηγήματα που σχετίζονται με τους

«Τσιγγάνους», αντί να περιορίζονται μόνο στην ανασκευή των διαστρεβλώσεων. Αυτή η προσέγγιση αποδομεί τα πανάρχαια στερεότυπα, αναστατώνοντας την υποτιθέμενη σταθερότητά τους (Tremlett, 2023). Οι μελέτες αυτές αναδεικνύουν τη δυνατότητα της τέχνης να προάγει την κατανόηση, να αμφισβητεί τις προκαταλήψεις και να προωθεί τον πολιτισμικό διάλογο σε διάφορα πλαίσια.