Συνέντευξη 9
Όνομα: Κώστας
Έτος γεννήσεως: 1954
Επάγγελμα: Συνταξιούχος μικροπωλητής, τηλεφωνητής
Ημερομηνία Συνέντευξης: 6/02/2013
Ερώτηση: Σε ποια ηλικία ξεκίνησε η εκπαίδευσή σας και που πήγατε δημοτικό;
Απάντηση: Πήγα δημοτικό στο χωριό μου στην Κεφαλονιά μέχρι την τρίτη δημοτικού, δεν την τελείωσα γιατί είχα το ατύχημα και τυφλώθηκα. Μετά ήρθα στον Οίκο Τυφλών.
Ερώτηση: Ποιος σας ενημέρωσε για το ειδικό αυτό σχολείο;
Απάντηση: Το σόι στο χωρίο δε με ήθελε γιατί υπήρχαν 2 απάντρευτες κόρες οι αδερφές μου και ο πατέρας με θεωρούσε ντροπή όταν τυφλώθηκα από τη νάρκη και μου έλεγε: «Ποιος θα τις πάρει αν έχουν να φορτωθούν κι εσένα τον τυφλό;». Ο στραβός που λένε στο χωριό. Έτσι με έστειλε στον Οίκο Τυφλών αφού πρώτα πήγα στο Γενικό Κρατικό να επουλωθούν τα τραύματα από τη νάρκη. Μια κυρία γνωστή μας ενημέρωσε την οικογένεια για τη Σχολή το 1964 όμως στην αρχή δε με δέχτηκαν γιατί χρειαζόταν μέσο. Αυτή πήγε και βρήκε τον Αρχιεπίσκοπο τον πρόεδρο της σχολής κι εγώ μαζί. Τέλος με δέχτηκαν.
Ερώτηση: Εκεί μέσα στη σχολή τι συνθήκες επικρατούσαν;
Απάντηση: Εκεί μέναμε μέσα και το 1964 που πήγα εγώ θυμάμαι χαρακτηριστικά ήμασταν 108 παιδιά, κορίτσια και αγόρια. Μέναμε στο παλιό κτίριο. Τα πιο πολλά παιδιά ήμασταν από επαρχία και είχαμε χτυπήσει από χειροβομβίδες και νάρκες. Λίγα ήταν μέσα εκ γενετής. Ήταν η περίοδος τέτοια, μετά το 1950, τα ξέρεις κι εσύ αυτά…
Ερώτηση: Τι μαθήματα παρακολουθούσατε μέσα στο Σχολείο;
Απάντηση: Στο δημοτικό το οποίο δεν αναγνωριζόταν και έπρεπε να γίνει μια πατέντα να πάνε στον υπουργό παιδείας για να δώσει άδεια να μπούμε στο γυμνάσιο. Μας περνούσαν δήθεν από επιτροπή και έπαιρναν τους δυο καλύτερους μαθητές της έκτης για το γυμνάσιο. Τα μαθήματα ήταν τα ίδια με του γενικού σχολείου παντού, συν μερικά έξτρα μουσικής και χειροτεχνίας, μήπως τυχόν και το εξελίξουμε ξέρεις αργότερα ως τέχνη.
Ερώτηση: Ποιά ήταν η διατροφή σας μέσα στη Σχολή;
Απάντηση: Δευτέρα πίναμε το πρωί γάλα με κακάο, τρώγαμε ψωμί με μαρμελάδα και βούτυρο και κάθε δεκαπέντε ημέρες είχε και μέλι την Πέμπτη. Μεσημέρι μακαρόνια με λουκάνικο, το βράδυ χόρτα, που δεν άρεσαν σε κανέναν, ή κάτι σούπες από κονσέρβες που βρωμούσαν. Τρίτη το πρωινό ήταν σταθερό, εκτός Πέμπτης, που τρώγαμε και ένα αυγό. Το μεσημέρι, βραστό μοσχάρι με σούπα ή πιλάφι. Το βράδυ μακαρόνια σούπα και το δειλινό δε σου είπα ήταν στις 5 μ.μ. Περνούσαμε με τη σειρά από την τραπεζαρία και τρώγαμε κρέμα ή ρυζόγαλο ή τέσσερα μπισκότα. Το Σάββατο είχε κέικ ή σταφιδόψωμο, το οποίο ήταν όλο λάδι. Την Κυριακή ραβανί. Σε σχέση με την επαρχία, το φαγητό ήταν καλό αλλά και πάλι μύριζε περίεργα γιατί το υλικά από τις κονσέρβες που έστελνε η Αμερική, οι πρώτες ύλες, δεν ήταν δηλαδή καλές. Φασολάδα ήταν κονσέρβα.
Ερώτηση: Γραφή Braille μάθατε μόλις πήγατε σχολείο;
Απάντηση: στην αρχή πήγαινες 8 ετών σε έβαζαν στην πρώτη δημοτικού, αν ήσουν μεγαλύτερος 10 ετών, όπως εγώ, σε έβαζαν σε λίγο μεγαλύτερη τάξη αλλά για 2 μήνες παρακολουθούσα τα μαθήματα γραφής της πρώτης δημοτικού, μαζί με τη διευθύντρια τη Χέλμη όχι μόνο εγώ αλλά και άλλα παιδιά. Αυτή η Χέλμη ήταν λωποδύτισσα και απατεώνισσα, έτρωγε χρήματα μαζί με έναν άλλο γραμματέα του Συμβουλείου από τις δωρεές.
Ερώτηση: Πότε διαβάζατε τα μαθήματα για το σχολείο και με ποιο τρόπο;
Απάντηση: 5μ.μ.-7μ.μ διαβάζαμε όλοι μαζί στη μεγάλη αίθουσα. Μετά χτύπαγε το κουδούνι και πηγαίναμε για φαγητό και ύπνο. Το πρωί, στις 7 πάλι, ο Σωτήρης ο μακαρίτης, το παιδί για όλες τις δουλειές και τα θελήματα, χτύπαγε το καμπανάκι για να ξυπνήσουμε.
Ερώτηση: Εκδρομές που πηγαίνατε με το σχολείο σας;
Απάντηση: Ερχόντουσαν κάποιο χριστιανοί, παπάδες και φιλάνθρωποι, έπαιρναν 10 παιδιά και τα πήγαιναν βόλτα στην παραλία. Επίσης στο Πλανητάριο και στην Ακρόπολη.
Ερώτηση: Σε ποιο μάθημα είχατε ιδιαίτερη κλίση;
Απάντηση: Εγώ ποτέ δεν είχα ανοίξει τα βιβλία μου, όπως μου τα έδιναν έτσι τα κρατούσα άθικτα μέσα στο θρανίο με το καπάκι. Το μάθημα το μάθαινα απ’ την παράδοση. Έλυνα τα μαθηματικά και τα προβλήματα στο αριθμητήριο, τα έδινα στις συμμαθήτριες και αυτές μου έλυναν τις ασκήσεις στα θεωρητικά.
Ερώτηση: Πόσα παιδιά ήταν στο τμήμα σας κάθε χρόνο περίπου;
Απάντηση: Στην έκτη δημοτικού ήμασταν 2 αγόρια και 8 κορίτσια, συνήθως συνολικά σε κάθε τμήμα 10-12 παιδιά.
Ερώτηση: Αφού τελειώσατε το δημοτικό, ποια πορεία ακολουθήσατε αργότερα;
Απάντηση: Πήγα στο γυμνάσιο γιατί ήμουν καλός μαθητής. Πήγα στο πρώτο Αρρένων Καλλιθέας 1050 παιδιά. Σε κάθε τάξη ήταν και από δύο παιδιά τυφλά.
Ερώτηση: Η σχέση με τους δασκάλους και τους συμμαθητές σας πώς ήταν στο γυμνάσιο;
Απάντηση: Οι περισσότεροι δε μας έδιναν πολλή σημασία, μας έκαναν απλά μια ερώτηση τυπικά για να μας βάλλουν έναν βαθμό. Άλλοι, μας αντιμετώπιζαν πιο σωστά. Στον Οίκο Τυφλών, όπου συνέχιζα να μένω, ερχόταν αναγνώστρια και μας διάβαζε τα βιβλία του Γυμνασίου. Με τους συμμαθητές οι σχέσεις ήταν και καλές και κακές. Άλλοι μας συμπαθούσαν και άλλοι μας πείραζαν, μας τραβούσαν κρυφά από πίσω τα μαλλιά επειδή εμείς δε βλέπαμε και γελούσαν. Μια μέρα εγώ με το φίλο μου το Βαγγέλη, τυφλός κι αυτός, συνεννοηθήκαμε, όποιος καταλάβουμε ότι πάει να μας πειράζει να τον πιάσουμε. Έτσι κ έγινε, πιάσαμε έναν και του ρίξαμε ένα χέρι ξύλο. Έκανε 15 μέρες να έρθει στο σχολείο. Μετά ήρθαν οι γονείς του και μας είπαν ότι ο Αντώνης δεν θα σας ξαναπειράξει. Από τότε τα παιδιά τα άλλα άρχισαν να μας σέβονται.
Ερώτηση: Το γυμνάσιο το τελειώσατε κανονικά;
Απάντηση: Εγώ στα 17 μου έφυγα απ τον Οίκο Τυφλών δε με κρατούσαν και παραπάνω γιατί είχα και πολλές τιμωρίες, έφευγα κρυφά έξω και αγόραζα σουβλάκια και τσιγάρα και για τα άλλα παιδιά. Αποβολή μού είχαν δώσει γιατί είχα φίλες κάποια κορίτσια. Με έβαζαν μέσα σε ένα δωμάτιο απομονωμένο, αλλά εγώ πάλι έβρισκα τρόπο και το έσκαγα απ το παράθυρο, έβγαινα, έπαιζα μπάλα και γυρνούσα πίσω στην απομόνωση. Αφού η Χέλμη είδε και απόειδε έστειλε ένα γράμμα στον πατέρα μου. Αυτός της είπε να με αφήνουν να βγαίνω έξω μόνο με το μπαστούνι μου. Στην τρίτη γυμνασίου άφησα το γυμνάσιο στην Καλλιθέα και πήγα στο Οικοτροφείο στα Σεπόλια. Παρακολουθούσα βέβαια το γυμνάσιο στην περιοχή εκεί.
Ερώτηση: Εκεί ήταν η Αγροτική Σχολή; Τι σας μάθαιναν ακριβώς;
Απάντηση: Φτιάχνανε εκεί κρεμάστρες, αναλόγια και άλλοι, όπως εμείς, που απλώς μέναμε μέσα και πηγαίναμε στο «Φάρο» για εκπαίδευση για τηλεφωνητές. Μετά έφυγα απ’ τα Σεπόλια και ενοικιάσαμε με ένα φίλο έξω δωμάτιο. Τελείωσα το Νυχτερινό Λύκειο της Καλλιθέας.
Ερώτηση: Που εργαστήκατε αργότερα;
Απάντηση: Όπου και να πήγαινα ζητούσαν ποινικό μητρώον και επειδή ο πατέρας μου ήταν αριστερών φρονημάτων και πεποιθήσεων, έκανα 7 χρόνια να πιάσω δουλειά. Μέχρι τότε πουλούσα τσατσάρες σαν μικροπωλητής στην Αιόλου, 2 δραχμές οι 3 τσατσάρες. Μια μέρα, τυχαία, σε ένα καφενείο χασικλήδων και ναρκομανών, στο καφενείο της Τούλας, στο παλιό Ταχυδρομείο, γνώρισα τον υπουργό εμπορικής ναυτιλίας επί Καραμανλή. Στο Ν.Α.Τ., Ναυτικό Απομαχικό Ταμείο, με πήραν σαν τηλεφωνητή. Παρότι αυτός ήταν βασιλόφρονας δεν είχα πρόβλημα που ο πατέρας μου ήταν αριστερός. Εκεί δούλεψα 4051 ένσημα. Μόλις τα έκλεισα συνταξιοδοτήθηκα. Παράλληλα, γράφτηκα και στο Πανεπιστήμιο και τελείωσα τη Νομική Αθηνών. Λάμβανα και το επιστημονικό επίδομα 20%. Μετά παντρεύτηκα και η γυναίκα μου είναι τυφλή, στα 22 της τυφλώθηκε.
Ερώτηση: Πού εργαζόταν η σύζυγός σας μετά την τύφλωσή της;
Απάντηση: Στα 22 της έπαθε αιμορραγία στα μάτια, είχε τελειώσει τουριστικά επαγγέλματα, και μετά ήρθε στο «Φάρο» και έμαθε να κατασκευάζει σκούπες και βούρτσες. Έμαθε και την τηλεφωνική και εργαζόμασταν στο Ν.Α.Τ μαζί, εκεί τη γνώρισα.
Συνέντευξη 10
Όνομα: Δημήτρης
Έτος γεννήσεως: 1957
Επάγγελμα: Συνταξιούχος τηλεφωνητής
Ημερομηνία Συνέντευξης: 6/02/2013
Ερώτηση: Σε ποια ηλικία αρχίσατε την εκπαίδευσή σας;
Απάντηση: Πήγα δημοτικό 7 χρονών.
Ερώτηση: Ήσασταν τυφλός εκ γενετής ή χάστε την όρασή σας αργότερα;
Απάντηση: Έτσι γεννήθηκα, χωρίς να βλέπω.
Ερώτηση: Πού πήγατε σχολείο;
Απάντηση: Στο ειδικό σχολείο στη Θεσσαλονίκη, πήγα στον «Ήλιο», είχα κατέβει απ’ το χωρίο και έμενα μέσα στο Οικοτροφείο εκεί.
Ερώτηση: Από τι αποτελούνταν δηλαδή αυτό το Σχολείο-Οικοτροφείο;
Απάντηση: Είχε Οικοτροφείο για να στεγάζονται τα παιδιά, είχε δημοτικό σχολείο, που έρχονταν από το Υπουργείο Παιδείας δάσκαλοι κανονικά και κάναμε το πρόγραμμα της ύλης των κανονικών σχολείων, με άψογο πρόγραμμα λειτουργίας. Είχε και τμήματα εκμάθησης χειροτεχνίας, μουσικής, πιάνο, χορωδία, καλαθοπλεκτική. Το ίδρυσαν ιδιώτες το 1950 και προέδρευαν ευυπόληπτοι πολίτες και η Εκκλησία.
Ερώτηση: Ποιά ειδικά μαθήματα παρακολουθούσαν τα αγόρια και ποια τα κορίτσια;
Απάντηση: Συνήθως τα αγόρια έφτιαχναν καλάθια και τα κορίτσια υφαντά. Είχαμε και μια έκθεση και τα πουλούσαμε, όχι για την επιβίωση όμως.
Ερώτηση: Οι δάσκαλοί σας ήταν τυφλοί ή βλέποντες;
Απάντηση: Είχαμε τρεις τυφλούς δασκάλους, δύο της μουσικής και μια δασκάλα στο δημοτικό. Αυτοί είχαν τελειώσει στον Οίκο Τυφλών και διορίστηκαν στη Θεσσαλονίκη.
Ερώτηση: Ποιο μάθημα σας άρεσε περισσότερο;
Απάντηση: Μου άρεσε πολύ η ιστορία αλλά και η φυσική. Υπήρχε τότε η αδυναμία ένας τυφλός να μπορεί να παρακολουθεί μαθηματικά γιατί ήταν σε σχήματα, βέβαια εγώ προτιμούσα τα θεωρητικά.
Ερώτηση: Ποια βιβλία σάς παρέχονταν γραμμένα στην Braille;
Απάντηση: Ιστορία, γλώσσα, αρχαία ελληνικά μας τα έδινε ο «Φάρος» που είχε τυπογραφείο. Τις παραστάσεις με τα σχήματα μας τα εξηγούσε ο δάσκαλος. Εκεί είχαμε όλοι από ένα βιβλίο.
Ερώτηση: Στη Σχολή Θεσσαλονίκης ποιοι μαθητές γίνονταν δεκτοί;
Απάντηση: Γίνονταν δεκτοί απ όλη την Ελλάδα αλλά κυρίως απ τη Βόρεια Ελλάδα, εγώ είμαι απ την Ήπειρο. Οι γονείς τότε να φανταστείς δένονταν με τα παιδιά και δε μας άφηναν εύκολα. Την αδερφή μου φοβόντουσαν να τη στείλουν γιατί ήταν κι αυτή τυφλή, η διαδρομή Γιάννενα-Θεσσαλονίκη ήταν 11 ώρες. Ήρθαν απ’ την πρόνοια στο χωριό και την πήραν και την πήγαν στο Ίδρυμα. Μερικοί γονείς έκρυβαν ότι έχουν τυφλό παιδί γιατί ήταν η παράδοση έτσι και ντρέπονταν να το φανερώσουν. Εγώ έχω κι άλλη αδερφή που βλέπει και όταν πήγαινε με την άλλη μου αδερφή που δεν έβλεπε την απέκλειαν από παρέα όλοι οι υπόλοιποι. Σου λέει αυτή δε βλέπει, ο αδερφός της δε βλέπει, ρατσιστική προκατάληψη όσο δε φαντάζεσαι.
Ερώτηση: Σας προσέγγισε δηλαδή κάποια υπεύθυνη από την πρόνοια για να πάτε στο Σχολείο της Θεσσαλονίκης;
Απάντηση: Ναι ήρθε στο σπίτι η διευθύντρια πήρε την αδερφή μου και τη μάνα μου μαζί και λέει στη μάνα μου να κάτσει μια εβδομάδα να δει πώς θα περνάει η μικρή μέσα, αν δεν της αρέσει πάρ’ τη και φύγετε. Επειδή η μάνα μας είδε πως η συμπεριφορά των επιμελητριών ήταν άψογη έστειλε κι εμένα.
Ερώτηση: Πόσα άτομα ήταν τότε συνολικά στο Σχολείο;
Απάντηση: Εγώ πρόλαβα μέχρι 105 άτομα. Κάθε τάξη είχε 6 με 12 παιδιά. Ήταν εξαθέσιο το σχολείο. Το δημοτικό μας ήταν πολύ καλύτερο από τα υπόλοιπα δημοτικά όσον αφορά την εκπαίδευση.
Ερώτηση: Πώς γράφατε με γραφομηχανή ή πινακίδα;
Απάντηση: Με πινακίδα φυσικά, η γραφομηχανή ήταν πολυτέλεια τότε στη Θεσσαλονίκη.
Ερώτηση: Πώς γινόταν το διάβασμα μέσα στη Σχολή;
Απάντηση: Το πρόγραμμα ήταν λειτουργικό. Στη μία και μισή τελειώναμε το μεσημέρι. Είχε αμέσως φαγητό, διάλειμμα για τους μεγάλους και ύπνο για τα μικρά μέχρι τις τρεις. Μετά μέχρι τις τέσσερις και μισή διάβασμα και πέντε με εφτά και μισή πάλι διάβασμα. Μετά ελεύθερη ώρα μέχρι τις δέκα.
Ερώτηση: Τι φαγητό σας παρείχαν μέσα στη Σχολή;
Απάντηση: Καλό φαγητό σε σχέση με τα Γιάννενα. Το 1964 να σκεφτείς ήρθε το ρεύμα. Μια φορά το μήνα τρώγαμε κρέας στο χωριό. Στο Ίδρυμα, Δευτέρα, Πέμπτη, Σάββατο, Κυριακή κρέας, Τετάρτη και Παρασκευή όσπρια, Τρίτη ζυμαρικά. Τα τρόφιμα μάς τα παρείχαν κάποιοι εύποροι της Θεσσαλονίκης, ο Ζάνας ο παλιός και άλλοι ευεργέτες.
Ερώτηση: Εκδρομές που πηγαίνατε με το Σχολείο σας;
Απάντηση: Μας πήγαιναν μέσα στην πόλη και μια φορά το χρόνο μια ημερήσια, εκτός Θεσσαλονίκης: Χαλκιδική, Λάρισα, Κατερίνη.
Ερώτηση: Οι γονείς σάς έδιναν χρήματα να έχετε μαζί σας ή πλήρωναν το Ίδρυμα για τη στέγασή σας;
Απάντηση: Μας έδιναν λίγα λεφτά αν τα χρειαζόμασταν, όσοι είχαν φυσικά, αλλά στο Ίδρυμα μέναμε δωρεάν. Υπήρχε και ευαισθησία στα ορφανά παιδιά και τους έδιναν ρούχα από εράνους. Γενικά μας πρόσεχαν πολύ.
Ερώτηση: Ειδικό τμήμα για παιδιά με πρόσθετες αναπηρίες υπήρχε;
Απάντηση: Ναι είχαν δημιουργήσει ένα τμήμα γι παιδιά με νοητική στέρηση και απώλεια όρασης. Δύσκολο όμως αυτό γιατί μετά αναμιγνύονταν όλα μαζί και ο κατώτερος υπέφερε από τον ανώτερο ή ο ανώτερος δεν μπορούσε να εξελιχθεί. Ήταν δύσκολη η ένταξη τότε, δεν είναι σαν σήμερα. Ο δάσκαλος τότε δεν ήταν εξειδικευμένος απλά είχε μπει έτσι.
Ερώτηση: Σε τι ηλικία τελειώσατε το δημοτικό;
Απάντηση: Εγώ στα δεκατρία μου και πήγα γυμνάσιο ενώ έμενα στο Οικοτροφείο.
Ερώτηση: Τι βιβλία είχατε στην Braille στο γυμνάσιο;
Απάντηση: Μόνο τα αρχαία ελληνικά. Ήταν ένας Στυλιανόπουλος, ο οποίος άρχισε να γράφει με τα πόδια και μας έγραφε τα αρχαία γυμνασίου και λυκείου αλλά δεν ήταν τυφλός αυτός, το έκανε για να προσφέρει.
Ερώτηση: Οι σχέσεις με τους συμμαθητές σας πως ήταν στο γυμνάσιο;
Απάντηση: Σε τμήματα που είχαμε 3-4 παιδιά που δεν έβλεπαν υπήρχαν γκέτο. Διαφορετικά με τους βλέποντες ήταν πιο δύσκολο να εξοικειωθείς. Οι καθηγητές δεν έδιναν κατευθύνσεις τότε και δε συμβούλευαν τα άλλα παιδιά, πώς να φέρονται. Υπήρχαν πολλοί μαθητές που δεν έβλεπαν και ήταν καλοί μαθητές, αυτούς οι άλλοι τους προσέγγιζαν πιο εύκολα για να πάρουν γνώσεις. Εκεί στο γυμνάσιο έρχονταν αναγνώστες ευαισθητοποιημένοι και άτομα της εκκλησίας και μας διάβαζαν γιατί αλλιώς ήταν δύσκολο για εμάς.
Ερώτηση: Μέσα στο Οικοτροφείο όπου συνεχίσατε τη διαμονή σας πώς κυλούσαν οι μέρες σας;
Απάντηση: Φλερτάραμε (γελάει), ήμασταν βέβαια σε ξεχωριστούς κοιτώνες, όμως πάντα βρίσκαμε την ευκαιρία να βρισκόμαστε με τα κορίτσια. Μόνο παιδιά δεν κάναμε (γελάει έντονα). Μια φορά μας χώρισαν τις αυλές για να μη βρισκόμαστε, εμείς όμως ρίξαμε τον τοίχο, τον ξαναέχτισαν, μετά τον πηδούσαμε, όλοι είχαμε την κοπέλα μας. Πολλά παιδιά μέχρι να τελειώσουν το γυμνάσιο έμεναν μέσα μέχρι μεγάλη ηλικία, δεν υπήρχε περιορισμός, όπως στην Αθήνα. Ορισμένοι έμεναν και δούλευαν σαν εργάτες, έτσι για να ανταλλάσσουν τη διαμονή τους ή δούλευαν στην καλαθοπλεκτική. Μετά τα είκοσι του χρόνια μπορούσαν να τον προσλάβουν και να πληρώνεται κανονικά είτε ως δάσκαλο είτε ως εργάτη. Μερικοί οικότροφοι παντρεύονταν και μεταξύ τους.
Ερώτηση: Τι κατασκευάζατε μέσα στα εργαστήρια του Οικοτροφείου;
Απάντηση: Σαλονάκια κυρίως από ψάθα και διάφορα ακόμα αντικείμενα. Κάθε χρόνο γινόταν έκθεση. Ζητούσαν και πολλοί ιδιώτες να τους κατασκευάσουμε ό,τι ήθελαν και ό,τι φυσικά μπορούσαμε.
Ερώτηση: Πότε τελειώσατε το γυμνάσιο και ποια ήταν η πορεία σας στην εκπαίδευση αργότερα;
Απάντηση: Τελείωσα στα 19 μου το γυμνάσιο, ήταν ακόμα έξι τάξεις, δεν το είχαν χωρίσει σε λύκειο, με τη μεταρρύθμιση Ράλλη χωρίστηκε. Από το 1970 κι έπειτα είχαν φτιάξει μια Σχολή Τηλεφωνητών, όμοια με εδώ του «Φάρου», έμενες ένα χρόνο, μάθαινες αγγλικά και έπαιρνες πτυχίο. Όταν τελειώναμε, ήταν δύσκολος ο διορισμός, έπρεπε να έχεις τον μπάρμπα σου βουλευτή, δεν υπήρχε ο ΑΣΕΠ. Αργότερα, απ’ το 1974, το Κράτος άρχισε να κάνει διορισμούς, είχε ανάγκη δηλαδή τους τηλεφωνητές. Εγώ κατέβηκα Αθήνα στην Εθνική Τράπεζα στη Σταδίου, με πήραν και είχα κάνει αίτηση, είχε ο θείος μου όμως κάποιον γνωστό και η πρόσληψη ήταν πιο εύκολη.
Ερώτηση: Η σχέσεις με τους συναδέλφους σας πώς ήταν καθημερινά;
Απάντηση: Καλές, μια χαρά. Ήταν ακόμα τρεις τυφλοί εκεί και εργάζονταν. Σε άλλη Εθνική, απ’ όσο γνώριζα, τότε εργάζονταν ακόμα έξι. Στο Πανεπιστήμιο, που πήγα στη Νομική, ήταν λίγο δυσκολότερα τα πράγματα.
Ερώτηση: Ήσασταν φοιτητής και στη Νομική δηλαδή. Εκεί πως το επιλέξατε να εγγραφείτε;
Απάντηση: Τότε είχαμε το ελεύθερο να μπαίνουμε χωρίς εξετάσεις. Είχα προετοιμαστεί να δώσω αλλά το 1977 άλλαξε ο νόμος και μπαίναμε σε όποια Σχολή θέλαμε. Διάλεξα το Πολιτικό της Νομικής. Δύσκολα όμως γιατί δεν υπήρχε κανένα βιβλίο στη γραφή μας. Έπρεπε να βρεις κάποιον να σου διαβάζει. Ήρθε και η αδερφή μου Αθήνα, δεν πήγε Πανεπιστήμιο, δεν ήθελε, έπιασε δουλειά ως τηλεφωνήτρια στο Δημοτικό Νοσοκομείο και νοικιάζαμε μαζί σπίτι μέχρι να αγοράσω το δικό μου. Στο μισθό, να ξέρεις, τότε, όποιος είχε πτυχίο Πανεπιστημίου, είχε ένα επιπλέον 25%.
Ερώτηση: Στην Τράπεζα ποια ήταν τα καθήκοντά σας;
Απάντηση: Καθαρά του τηλεφωνητή. Να μεταβιβάζω τους πελάτες στους διευθυντές, στα ταμεία. Μπορεί να εξυπηρετούσα και τριακόσιους πελάτες την ημέρα.
Ερώτηση: Περίοδοι ανεργίας υπήρχαν;
Απάντηση: όχι γιατί είχα προσληφθεί μόνιμος.
Ερώτηση: Πόσα χρήματα λαμβάνατε τότε στην Τράπεζα;
Απάντηση: Ξεκίνησα με 6.800 δραχμές, το ψωμί είχε 2,5 δραχμές, το κρέας με μακαρόνια 4,5 δραχμές περίπου. Στα λέω για να καταλάβεις την αντιστοιχία. Οχτώ ώρες εργαζόμουν και αργότερα πέντε.
Ερώτηση: Αφού τελειώσατε το Πανεπιστήμιο δεν ασχοληθήκατε με κάτι παρεμφερές με αυτό που σπουδάσατε;
Απάντηση: Όχι, εγώ σπούδαζα γιατί μου άρεσε το διάβασμα.
Ερώτηση: Πόσα ένσημα χρειάστηκαν για να συνταξιοδοτηθείτε;
Απάντηση: Όλοι οι τυφλοί έφευγαν με 4.050 ένσημα περίπου.
Ερώτηση: Άλλοι συγγενείς ή φίλοι τυφλοί τι επαγγέλματα ακολούθησαν;
Απάντηση: Κοίτα, γενικά θα σου πω τώρα, για να ξέρεις. Εκπαίδευση τυφλών στα γυμνάσια δεν υπήρχε μέχρι το 1960, ήταν τόσο μεγάλη η προκατάληψη και να ήθελες να πας δε σε έπαιρναν. Οι δασκάλες απ τον «Ήλιο» ζητούσαν από το γυμνάσιο να μας πάρουν και αυτοί τους ρωτούσαν: «Πώς τρώνε αυτά τα παιδιά, μπορούν;». Μας θεωρούσαν ανίκανους να φέρουμε εις πέρας τα βασικά. Μέχρι το 1960 η απασχόληση γινόταν μέσα στα εργαστήρια είτε στο «Φάρο», είτε στον «Οίκο Τυφλών». Άλλοι γνωστοί μου ήταν μουσικοί και ιεροψάλτες. Καλλιεργούσαν τη βυζαντινή μουσική και η εκκλησία τους προσελάμβανε. Λαχειοπώλες και μικροπωλητές καταντούσαν επαίτες. Τι να κάνουν, αφού δεν είχαν να φάνε; Υπήρχε μεγάλος ρατσισμός. Ενώ στην αρχή ο κόσμος βοηθούσε, είχε μαθευτεί αργότερα ότι απ’ τη ζητιανιά έβγαζαν ορισμένοι πολλά χρήματα και γύρισε μπούμερανκ αυτό. Ντρεπόμασταν πολλές φορές κι εμείς που δεν ήμασταν επαίτες να κυκλοφορήσουμε στο δρόμο. Στην αρχή ξεκίνησαν να ζητάνε χρήματα για να ζήσουν, μετά όμως τους άρεσε αυτό, συνήθισαν και δεν έψαχναν πουθενά εργασία. Είναι σαν αυτό που λέμε με τις πόρνες, δε φταίει αυτή η ανάγκη την έκανε, αλλά τελικά βολεύτηκε γιατί είδε πως βγαίνει καλό χρήμα. Η μεγάλη απορρόφηση έγινε με την τηλεφωνική.
Συνέντευξη 11
Όνομα: Γιώργος
Έτος γεννήσεως: 1948
Επάγγελμα: Συνταξιούχος τηλεφωνητής
Ημερομηνία Συνέντευξης: 6/02/2013
Ερώτηση: Σε ποια ηλικία ξεκίνησε η εκπαίδευσή σας;
Απάντηση: Το 1956 ήρθα στην Αθήνα, από την Ήπειρο ήμουν από ένα απομονωμένο χωρίο.
Ερώτηση: Πώς και δεν φοιτήσατε στη Θεσσαλονίκη;
Απάντηση: Δεν τη γνωρίζαμε τότε πολύ καλά τη Σχολή στη Θεσσαλονίκη, δεν υπήρχαν καλά-καλά συγκοινωνίες και οι αποστάσεις διανύονταν δύσκολα. Κάποιοι γνωστοί μας από την Αθήνα μας είπαν για τον Οίκο Τυφλών όταν ήμουν 8 ετών.
Ερώτηση: Είχατε φοιτήσει τα προηγούμενα χρόνια στο δημοτικό σχολείο του χωριού σας;
Απάντηση: Όχι. Άκου να δεις, εμένα η μητρική μου γλώσσα είναι τα βλάχικα γιατί ήταν βλαχόφωνο το χωρίο στα Τζουμέρκα και η γλώσσα μας ήταν μια Ρουμανική διάλεκτος. Με έστειλαν λοιπόν ένα χρόνο να μάθω τα Ελληνικά στο κανονικό σχολείο, πριν κατέβω στην Αθήνα.
Ερώτηση: Γεννηθήκατε τυφλός ή βλέποντας;
Απάντηση: Τυφλός γεννήθηκα.
Ερώτηση: Πώς ήταν η καθημερινότητά σας στον Οίκο Τυφλών;
Απάντηση: Ήταν πολύ ωραία, έχω καλές αναμνήσεις, γιατί παίζαμε όλη μέρα, μπάλες με ένα τσιγκάκι, κάτι κουτιά με χαλίκια και τα κλοτσούσαμε στην αυλή. Οι μπάλες του ποδοσφαίρου τότε ήταν με σαμπρέλα και λαιμό και βάζαμε ένα σκοινί και δέναμε τέσσερα τσιγκάκια για να τα ακούμε. Είχαμε και μονόζυγα, κάναμε και τούμπες. Ήταν ένα σχολείο ολοήμερο. Το πρωί κάναμε προσευχή, μετά μας διάβαζαν εφημερίδα για μισή ώρα να μαθαίνουμε τα νέα. Η Χρυσίνα Ελένη το είχε καθιερώσει, φωτισμένος και δημοκρατικός άνθρωπος, αλλά πήρε πόδι γιατί παραήταν καλή για εκείνο το χώρο. Τουλάχιστον ό,τι καλό έκανε παρέμεινε.
Ερώτηση: Τι μαθήματα παρακολουθούσατε στη Σχολή;
Απάντηση: Κάναμε τα γενικά του Δημοτικού, το κανονικό πρόγραμμα δηλαδή. Στις 12.30 περίπου τρώγαμε, μετά κάναμε βυζαντινή μουσική και όργανα. Από το πιο εύκολο ήταν η γραφή γιατί τη μαθαίναμε μόλις πηγαίναμε.
Ερώτηση: Κάθε μαθητής είχε τα δικά του βιβλία στη γραφή Braille;
Απάντηση: Όταν πήγα εγώ, ναι. Πιο πριν δεν είχαν όλοι οι μαθητές, απ’ όσο ξέρω. Μετά διαβάζαμε όλοι μαζί το απόγευμα από τα βιβλία αυτά. Κάποιος έκανε ανάγνωση και οι υπόλοιποι ακούγαμε.
Ερώτηση: Εκδρομές πού πηγαίνατε συνήθως;
Απάντηση: Εδώ στα πέριξ κυρίως. Για παράδειγμα, κάναμε για το αλάτι, μας πήγαιναν στις Αλυκές στον Άλιμο, κυρίως εκπαιδευτικές. Άλλες φορές, μας πήγαιναν στη Σχολή της Αστυνομίας και τραγουδούσαμε με τη χορωδία, σε νοσοκομεία και στις φυλακές Κορυδαλλού, όπου πηγαίναμε Χριστούγεννα να τραγουδάμε.
Ερώτηση: Η μετάβασή σας στο γυμνάσιο πώς έγινε;
Απάντηση: Στη δική μου εποχή καθιερώθηκε. Συνήθως έστελναν τους δύο ή τρεις καλύτερους μαθητές. Δύσκολα ήταν στο γυμνάσιο γιατί υποδομές δεν υπήρχαν, καμιά φορά μας έκαναν ανάγνωση οι βλέποντες συμμαθητές μας. Όσοι πηγαίναμε γυμνάσιο ήμασταν καλοί μαθητές και είχαμε και απαιτήσεις. Θα σου πω μια περίπτωση για να καταλάβεις. Τότε σε μια τάξη κάναμε Θουκυδίδη αλλά σε Braille δεν υπήρχαν όλα τα βιβλία του στο Γυμνάσιο. Εμείς απαιτούσαμε να μας τα τυπώσουν για να μπορούμε να τα διαβάσουμε γιατί διαφορετικά δε μπορούσαμε να παρακολουθήσουμε. Από τους καθηγητές κατανόηση υπήρχε, από το Κράτος όμως όχι.
Ερώτηση: Τελειώσατε το γυμνάσιο κανονικά;
Απάντηση: Μέχρι 17 ετών έμενα στον Οίκο Τυφλών, τότε πήγαινα τρίτη Γυμνασίου, μετά νοίκιασα σπίτι και δούλευα ως μικροπωλητής. Πουλούσα τσατσάρες, κάλτσες, χειρομάντιλα.
Ερώτηση: Μικροπωλητής για πόσο καιρό ήσασταν;
Απάντηση: Από το 1967 περίπου μέχρι το 1970, που έγινα τηλεφωνητής. Δυσκολεύτηκα να τελειώσω το γυμνάσιο γιατί δούλευα το πρωί και πήγαινα σε νυχτερινό σχολείο μετά. Να φανταστείς στη Χούντα μάς κυνηγούσαν ως «διαταράσσοντες της ευταξία της πόλης». Έχω κάνει κρατητήριο πάνω από 100 μέρες γιατί πουλούσα χτένες. Μας έλεγαν να μένουμε σπίτια μας και να μας ταΐζουν οι δικοί μας, να μην κυκλοφορούμε έξω.
Ερώτηση: Τα χρήματα ήταν ικανοποιητικά ως μικροπωλητής;
Απάντηση: Αν μας άφηναν ναι. Τώρα εγώ θα είχα δύο διαμερίσματα. Παίρναμε τις κάλτσες 7 δραχμές από την αποθήκη και τις πουλούσαμε 10, τριάντα τοις εκατό κέρδος. Το Μάιο πουλούσαμε σακούλες για παλτό και ταγιέρ γιατί ήταν η εποχή που τα φυλούσαν στις ντουλάπες.
Ερώτηση: Αφού τελειώσατε το εξατάξιο γυμνάσιο τι κάνετε μετά;
Απάντηση: Ήρθα στο «Φάρο» και παρακολουθούσα μαθήματα τηλεφωνικής, το 1969, όταν τελείωσα έψαχνα δουλειά. Έναν γνωστός μου βρήκε δουλειά σε δύο νοσοκομεία: στο Τζάνειο και στο Ιπποκράτειο. Αυτός διάλεξε το Τζάνειο κι έτσι πήγα εγώ στο Ιπποκράτειο.
Ερώτηση: Οι συνθήκες στο νοσοκομείο πώς ήταν;
Απάντηση: Δουλειά είχα αρκετή, οι συνάδελφοί μου μας συμπεριφέρονταν άψογα γιατί ήμασταν ακόμη 5-6 άτομα με πρόβλημα όρασης. Πέρασα πολύ καλά εκεί, δεν έχω κανένα παράπονο. Ήμουν αγαπητός σε όλους. Είχα και φίλες νοσηλεύτριες (γελάει).
Ερώτηση: Πιο πολλά χρήματα βγάζατε ως τηλεφωνητής ή ως μικροπωλητής;
Απάντηση: Σίγουρα ως μικροπωλητής, αλλά στο πεζοδρόμιο δεν είναι ωραίο να δουλεύεις, έχεις διαφορετική αντιμετώπιση από την κοινωνία, το καταλαβαίνεις καταρχάς στη χροιά της φωνής των ανθρώπων. Ήμουν τύπος που ήθελα την καλή μαρτυρία. Παρότι δεν άπλωνες το χέρι να ζητιανεύσεις, δεν θεωρούνταν αξιοπρεπής δουλειά ο μικροπωλητής. Εμείς που είχαμε πάει γυμνάσιο δε θέλαμε να μας λυπούνται και να μας δίνουν έτσι χρήματα, χωρίς να αγοράσουν κάτι. Πολλοί τα δέχονταν και είχαν το επάγγελμα του μικροπωλητή σαν επικάλυψη της επαιτείας.
Ερώτηση: Πανεπιστήμιο πήγατε;
Απάντηση: Όχι πήγα στο Ωδείο και πήρα πτυχίο βυζαντινής μουσικής.
Ερώτηση: Πόσα χρόνια εργαστήκατε στο τηλεφωνικό κέντρο του νοσοκομείου;
Απάντηση: Εργάστηκα 20 χρόνια, συμπλήρωσα κάπου 5800 ένσημα γιατί δούλευα χωρίς ρεπό πολλές φορές και πήρα σύνταξη μετά.
Ερώτηση: Τι άλλα επαγγέλματα ακολουθούσαν άλλοι τυφλοί γνωστοί σας;
Απάντηση: Πολλοί εργάζονταν στα προστατευόμενα εργαστήρια του «Φάρου», στις σκούπες και στις βούρτσες και ελάχιστοι μέχρι το 1975 ως δικηγόροι. Οι περισσότεροι ήταν τηλεφωνητές στη ΔΕΗ στον ΟΤΕ στην ΕΡΤ και σε ιδιωτικές εταιρίες.
Συνέντευξη 12
Όνομα: Βιβή
Έτος γεννήσεως: 1957
Επάγγελμα: Συνταξιούχος τηλεφωνήτρια, δασκάλα εκμάθησης γραφής Braille
Ημερομηνία Συνέντευξης: 6/02/2013
Ερώτηση: Γεννηθήκατε τυφλή ή βλέπουσα;
Απάντηση: Είχα παιδικό γλαύκωμα. Από νωρίς κατάλαβαν οι γονείς μου ότι είχα πρόβλημα, με πήγαν στο εξωτερικό δύο φορές, έκανα πάνω από δέκα επεμβάσεις στα μάτια, αλλά είχε δημιουργηθεί ενδοφθάλμια πίεση που κατέστρεφε σιγά-σιγά το οπτικό νεύρο. Πρώτη δημοτικού πήγα στο κανονικό σχολείο αλλά δυσκολευόμουν πολύ στον πίνακα και ο δάσκαλος συνέστησε στους γονείς μου να με πάνε στον Οίκο Τυφλών. Αυτό τους σόκαρε γιατί έβλεπαν ότι μπορώ να διαβάζω και δεν ήθελαν να παραδεχτούν ότι το γλαύκωμα θα χειροτέρευε την κατάσταση.
Ερώτηση: Άρα πήγατε στον Οίκο Τυφλών; Εκεί πώς ήταν η καθημερινότητά σας;
Απάντηση: Πήγα στην Καλλιθέα, ναι. Εκεί υπήρχαν μόνο παιδιά που δεν έβλεπαν καθόλου, όπως και πολλοί δάσκαλοι που μας δίδασκαν τη μουσική. Αυτοί που μας έκανα πιάνο και βιολί, εγώ έκανα πιάνο. Ακόμα κάναμε ροτέν και όποιος ήθελε και υφαντική. Φτιάχναμε ψωμιέρες, σουπλά, σουβέρ και ντύματα για μπουκάλια, όλα αυτά τα πουλούσαμε και δεχόμασταν και παραγγελίες.
Ερώτηση: Τι επιπλέον μαθήματα παρακολουθούσατε, εκτός από αυτά της γενικής παιδείας;
Απάντηση: Κάναμε πολλή μουσική, συνήθως τα κορίτσια πιάνο και τα αγόρια βιολί. Κάναμε οδηγισμό, αυτό μου άρεσε πολύ.
Ερώτηση: Τους γονείς σας πότε τους βλέπατε;
Απάντηση: Εγώ που ήμουν από Αθήνα τους έβλεπα κάθε Σάββατο, άλλα παιδιά, που κατάγονταν από επαρχία, τους έβλεπαν κάθε Πάσχα και καλοκαίρι. Ήμουν από τους τυχερούς, με έπαιρναν Σάββατο και γυρνούσαν Δευτέρα πρωί.
Ερώτηση: Εκδρομές που πηγαίνατε συνήθως με το σχολείο σας;
Απάντηση: Κατά μήκος του Ιλισού περίπατο ή στο Φάληρο.
Ερώτηση: Η μετάβασή σας στο γυμνάσιο πώς έγινε, αντιμετωπίσατε κάποιο πρόβλημα;
Απάντηση: Πήγα με υποτροφία στη σχολή Χιλ, στην Πλάκα, η οποία ιδρύθηκε το 1832 από τον ιεραπόστολο Χιλ και λειτούργησε ως Παρθεναγωγείο για τις πλούσιες κόρες γνωστών οικογενειών. Η δασκάλα μου της έκτης δημοτικού πήγαινε σε διάφορα συνέδρια και γνώρισε τη διευθύντρια της Σχολής την κυρία Παναγιωτοπούλου, της είπα ότι ήμουν άριστη μαθήτρια και αυτή δέχτηκε να με πάρει με υποτροφία. Οι γονείς μου ήταν φτωχοί και δεν είχαν τη δυνατότητα να πληρώσουν ιδιωτικό σχολείο σε καμία περίπτωση.
Ερώτηση: Στο γυμνάσιο τι αντιμετώπιση είχατε από συμμαθητές και καθηγητές;
Απάντηση: Εγώ όταν πήγα στη σχολή Χιλ είχα βάλει στοίχημα με τον εαυτό μου να τα καταφέρω. Έτσι κάθισα και έμαθα τυφλό σύστημα σε κανονική γραφομηχανή και έγραφα εκεί όλα τα μαθήματα. Την επόμενη μέρα έδινα τις ασκήσεις στην καθηγήτρια. Τα πρόχειρα και τα επίσημα διαγωνίσματα τα έγραφα κι αυτά στη γραφομηχανή. Δεν ήθελα να εξετάζομαι προφορικά γιατί ήθελα ίση μεταχείριση. Στο τέλος του γυμνασίου ανακηρύχτηκα πρώτη μαθήτρια με 19 και 3. Οι σχέσεις ήταν καλές αλλά εγώ είχα ένα πρόβλημα ψυχολογικό. Όλα τα παιδιά εκεί ήταν πλούσια, με καλούσαν στα σπίτια τους αλλά δεν πήγαινα γιατί ντρεπόμουν, εγώ πώς θα το ανταπέδιδα αυτό; Να τους έφερνα στο δικό μου σπίτι ένιωθα άβολα δεν μπορούσα. Ο μπαμπάς μου ήταν κρεοπώλης και η μητέρα μου μοδίστρα και καθαρίστρια. Ήμασταν φτωχοί άνθρωποι. Παρόλα αυτά η αγάπη που μου έδειξαν και το γεγονός ότι πίστεψαν σε έμενα, μου έδωσε δύναμη να φτάσω ψηλά. Είχα μια αδερφή, η οποία έβλεπε κανονικά. Όλη η οικογένεια με αγαπούσε και με περιέβαλε με αγάπη και στοργή. Άλλα τυφλά παιδιά δεν τα έβγαζαν καθόλου απ τα σπίτια τους γιατί ντρέπονταν γι’ αυτά. Οικονομικά στερηθήκαμε πολλά πράγματα, όμως η αγάπη των γονιών μου με έκανε να ξεχνάω όλα τα προβλήματα. Αυτή η στοργή και η καλή εκπαίδευση ήταν η παρακαταθήκη μου. Κατάφερα να βγάλω 4 πανεπιστημιακές σχολές. Παίζει μεγάλη σημασία το πόσο πιστεύουν οι γονείς σου σε σένα. Λάθος είναι οι υπερπροστατευτικοί γονείς ή οι αδιάφοροι.
Ερώτηση: Μόλις τελειώσατε το γυμνάσιο τι πορεία ακολουθήσατε;
Απάντηση: Τελείωσα τη σχολή τηλεφωνητών στο «Φάρο» και διορίστηκα στη ΔΕΗ. Παράλληλα, σπούδαζα Νομική, ήμουν 18 ετών. Έκατσα 15 χρόνια ως τηλεφωνήτρια και μετά έκανα χρήση του Νόμου 612/77 που προέβλεπε ότι οι τυφλοί τηλεφωνητές συνταξιοδοτούνταν πιο νωρίς με 4050 ένσημα.
Ερώτηση: Πώς και επιλέξατε τη Σχολή της Νομικής για τις σπουδές σας;
Απάντηση: Δεν ήθελα να πάω εκεί, αλλά ήταν η μόνη σχολή που είχε συγγράμματα ηχογραφημένα σε μαγνητοταινίες, τις μπομπίνες, κυκλικά καρούλια δηλαδή. Εγώ θα ήθελα να γίνω ιστορικός-ερευνήτρια, πράγμα το οποίο πραγματοποιώ τώρα στο Πάντειο, στην ίδια σχολή με εσένα.
Ερώτηση: Στη ΔΕΗ όπου εργαζόσασταν υπήρχαν και άλλοι τυφλοί; Τι αντιμετώπιση είχατε;
Απάντηση: Ναι. Ήμασταν μαζί με άλλους τυφλούς. Οι σχέσεις πολύ καλές.
Ερώτηση: Διαστήματα ανεργίας υπήρχαν;
Απάντηση: Όχι. Δεν αντιμετώπισα τέτοιο πρόβλημα. Συνήθως, τότε, αν είχες το χαρτί του τηλεφωνητή στα χέρια σου ή είχες μάθει κάποια τέχνη στο «Φάρο», δεν βρισκόσουν χωρίς δουλειά.
Συνέντευξη 13
Όνομα: Στέργιος
Έτος γεννήσεως: 1961
Επάγγελμα: Συνταξιούχος τηλεφωνητής, Νυν κοινωνιολόγος στο Υπ. Υγείας
Ημερομηνία Συνέντευξης: 15/05/2013
Ερώτηση: Σε τι ηλικία ξεκίνησε η εκπαίδευσή σας;
Απάντηση: Κανονικά στα 6 έτη. Πήγα στο κοινό σχολείο στον Αλμυρό Βόλου. Είχα μερική μειωμένη όραση και τελείωσα την πρωτοβάθμια εκπαίδευση το 1974. Μετά από τρία χρόνια ένας οφθαλμίατρος από την Αθήνα πρότεινε στους γονείς μου να μπω στον Οίκο Τυφλών και να πηγαίνω και στο Γυμνάσιο. Έτσι και έκανα.
Ερώτηση: Στον Οίκο Τυφλών τι σας παρείχαν κατά τη διαμονή σας;
Απάντηση: Κανονικά τα πάντα, φαγητό, στέγη και φροντιστηριακή υποστήριξη στα φιλολογικά μαθήματα, στα μαθηματικά στη φυσική. Μετά το 1970 αυτά πιο πριν ούτε για αστείο. Με τα τότε κριτήρια της εποχής τα πράγματα ήταν σχετικά καλά. Εκεί κάθισα έξι χρόνια.
Ερώτηση: Στο δημοτικό του χωριού σας πώς σας αντιμετώπιζαν οι δάσκαλοι και οι συμμαθητές σας; Τα καταφέρνατε με τα μαθήματα;
Απάντηση: Καλή αντιμετώπιση σχετικά, σίγουρα υπήρχαν και παρατράγουδα και εξαιρέσεις. Ειδικότερα αν κάποιο παιδί ερχόταν από άλλη περιοχή και δεν το γνώριζαν, το κορόιδευαν. Εμένα με ήξεραν και με σέβονταν. Οι δάσκαλοι δεν έδιναν και πολλή σημασία, όχι ιδιαίτερα πράγματα, η ένταξη σαν όρος δεν υπήρχε. Στο δημοτικό πήγα κάπως τυπικά να στο πω. Τι περισσότερες γνώσεις τις πήρα στο Γυμνάσιο ειδικότερα στα μαθηματικά από το Γιάννη το Μενίδη τον αείμνηστο αυτό τυφλό, μας παρέδιδε τα μαθήματα μέσα στον Οίκο Τυφλών παράλληλα με το Γυμνάσιο. Δεν ήξερα καλά-καλά τις πράξεις να σκεφτείς. Ήμουν όμως καλός μαθητής γιατί ήμουν φιλομαθής. Οι δυσκολίες ήταν πολλές μα τα βιβλία, δεν ήταν γραμμένα στην Braille ούτε ηχογραφημένα όλα. Δηλαδή και να ήθελες να μάθεις πράγματα η ίδια η κατάσταση σε περιόριζε.
Ερώτηση: Μετά το Λύκειο ποια ήταν η επαγγελματική σας ή εκπαιδευτική σας πορεία;
Απάντηση: Καταγόμουν από φτωχή οικογένεια. Ο πατέρας μου ήταν κτηνοτρόφος και η μητέρα μου αγρότισσα, γι αυτό πήγα στο Φάρο και παρακολούθησα την τηλεφωνική. Μαθαίναμε το χειρισμό της κονσόλας του τηλεφωνικού κέντρου, τυφλό σύστημα σε γραφομηχανή και αγγλικά. Προσλήφθηκα αμέσως, πριν ακόμα πάρω το πτυχίο σε Νοσοκομείο, μόνο και μόνο για να βγάζω κάποια χρήματα, να συντηρώ τον εαυτό μου. Σαν επάγγελμα δε μου άρεσε γιατί είχε βάρδιες νυχτερινές, Σαββατοκύριακα και ήταν και οχτάωρο. Μόνο στον Ο.Τ.Ε και στη Δ.Ε.Η και στις Τράπεζες δούλευαν πεντάωρα. Εργάστηκα για ένα χρόνο και παράλληλα παρακολουθούσα τη Μαράσλειο Παιδαγωγική Ακαδημία. Το 1986 διορίστηκα στο Υπουργείο Υγείας ως διοικητικός. Θα μπορούσα να έχω συνταξιοδοτηθεί αλλά δε θέλω ακόμα. Το 1991 σπούδασα κοινωνιολογία στο Πάντειο, έκανα κι ένα διδακτορικό. Αργότερα δίδασκα κάποιες ώρες στο Μαράσλειο και στο Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο. Να σου πω κάτι που παρέλειψα. Στο χωριό κανείς δεν ήξερε ότι ο Οίκος Τυφλών σου παρείχε καλή εκπαίδευση, μόνο ότι έπλεκαν καλάθια, έφτιαχναν βούρτσες και έπαιζαν ακορντεόν και πιάνο. Πήγα 21 χρονών να τελειώσω το λύκειο. Η χώρα μας σε τέτοια θέματα είχε μεγάλα ελλείμματα.
Ερώτηση: Σαν επάγγελμα αυτό του τηλεφωνητή γιατί το εγκαταλείψατε;
Απάντηση: Προτιμούσα τις σταθερές ώρες. Δεν ήταν κακό επάγγελμα βέβαια, παρείχε καλά χρήματα. Ήθελα όμως να πάω πιο ψηλά.
Ερώτηση: Οι σχέσεις με του συναδέλφους σας στο τηλεφωνικό κέντρο πώς ήταν;
Απάντηση: Πολύ καλές, ήταν πολλοί τυφλοί εκεί. Ακόμη και τώρα βρισκόμαστε. Να σου πω κάτι σημαντικό να το συμπεριλάβεις στην εργασία σου. Ένας τυφλός πρέπει να νιώθει άξιος, να προσπαθεί και να μην τα περιμένει όλα έτοιμα και πόσο μάλλον στη δουλειά του. Θέλει όλος ο κόσμος να αναγνωρίζει την αξία του. Όταν τοποθετηθεί σε έναν εργασιακό χώρο, οφείλει να είναι ενεργός και να προσπαθεί να ενταχθεί στον εργασιακό χώρο που υπηρετεί. Το στερεότυπο του τυφλού, που είναι ανίκανος, πρέπει να καταρρίπτεται, να προσπαθεί ακόμη πιο πολύ απ’ τους βλέποντες για να τον αναγνωρίζουν.
Συνέντευξη 14
Όνομα: Ράλλης
Έτος γεννήσεως: 1966
Επάγγελμα: Συνταξιούχος επιθεωρητής Υπουργείου Υγείας
Ημερομηνία Συνέντευξης: 25/05/2013
Ερώτηση: Γεννηθήκατε τυφλός ή ήταν επίκτητο;
Απάντηση: Γεννήθηκα με μελανοχρωστική, στην αρχή έβλεπα λίγο αλλά όχι καθαρά και όσο περνούσε ο καιρός η όραση εξασθενούσε.
Ερώτηση: Σε τι ηλικία ξεκίνησε η εκπαίδευσή σας; Πήγατε σε ειδικό σχολείο;
Απάντηση: Πήγα σε κανονικό σχολείο στη Λάρισα στα έξι μου χρόνια και συνέχισα στο 10 Γυμνάσιο και 1ο Λύκειο Λάρισας κανονικά, μέχρι που έδωσα εξετάσεις για το Πανεπιστήμιο και αποφοίτησα από τη Σχολή Κοινωνιολογίας του Παντείου. Το 1985 πήγα στο «Φάρο» να πάρω το πτυχίο τηλεφωνικής και το 1987 διορίστηκα στο Γενικό Νοσοκομείο της Λάρισας.
Ερώτηση: Στο γενικό σχολείο ποια ήταν η αντιμετώπιση από τους δασκάλους και τους συμμαθητές σας;
Απάντηση: Με τους δασκάλους, ήταν σχετικά καλά τα πράγματα. Στα θεωρητικά μαθήματα τα πήγαινα άριστα, στα μαθηματικά όχι καλά γιατί δε μπορούσα να δω στον πίνακα. Οι καθηγητές ασχολούνταν μαζί μου γιατί ήμουν καλός μαθητής, εντάξει μερικοί, υπήρχαν και άλλοι που δεν έδιναν πολλή σημασία. Με τους συμμαθητές, τις περισσότερες φορές, δε συναντούσα προβλήματα, κυλούσαν κι εκεί ομαλά όλα. Σκηνικά κοροϊδίας φυσικά και υπήρχαν.
Ερώτηση: Στη Σχολή Τηλεφωνητών τι ακριβώς μαθαίνατε;
Απάντηση: Ήταν μια χαλαρή σχολή, είχαμε δάσκαλο τον Δορυφόρο, τυφλός διευθυντής στον ΟΤΕ. Μαθαίναμε πολλά πράγματα, το επίπεδο ήταν υψηλό μέχρι και μαρκόνηδες σε πλοία κάλυπτε. Μαθαίναμε κυρίως τηλεφωνική για 3 ώρες σχεδόν κάθε μέρα, κάθε πρωί μετά ένα μεγάλο διάλειμμα κι έπειτα γραφή Braille και δαχτυλογραφία. Παράλληλα σπούδαζα και στο Πανεπιστήμιο. Εκεί οι καθηγητές με αντιμετώπισαν εξαιρετικά, ήταν από τα καλύτερα χρόνια της ζωής μου. Κάποιοι καθηγητές μου είχαν προτείνει να πάω στο Χάρβαρντ, δεν πήγα και το μετάνιωσα. Κανείς καθηγητής δε μεροληπτούσε επειδή ήμουν τυφλός, αυτό με ικανοποιούσε. Τελείωσα με 9,16 βαθμό πτυχίου.
Ερώτηση: Η εύρεση εργασίας σας απασχόλησε ιδιαίτερα; Ήταν μια εύκολη ή δύσκολη διαδικασία;
Απάντηση: Οι τηλεφωνητές δεν είχαν ιδιαίτερο πρόβλημα στην εύρεση εργασίας. Η απορρόφησή τους γινόταν αμέσως από τη στιγμή της κτήσης του πτυχίου τους. Επί Χούντας διορίζονταν αρκετοί τηλεφωνητές αλλά μην φανταστείς ότι μας αγαπούσαν κιόλας. Καθηγητής δεν μπορούσε να γίνει κανείς, τότε υπήρχε και ο νόμος περί αρτιμέλειας, που έθετε πολλούς περιορισμούς. Οι τηλεφωνητές, σε σχέση με τα υπόλοιπα επαγγέλματα, βρίσκονταν σε πλεονεκτική θέση. Εργαζόμασταν περίπου 5 ώρες τη μέρα και στα 15 χρόνια βγαίναμε στη σύνταξη μετά το 1980, πριν δούλευαν τα διπλάσια χρόνια. Παλιότερα οι τυφλοί ήταν ικανοποιημένοι που είχαν μία δουλειά και δεν τους ένοιαζε τόσο πολύ το ωράριο. Πωλητές λαχείων πριν από τον Πόλεμο και μικροπωλητές από τις αρχές του 20ού αιώνα είχαν τη νοοτροπία του ζητιάνου. Κανείς δεν είχε μπει στη λογική ότι κάνω εμπόριο, αλλά ήταν ένας τρόπος να προσεγγίσουν κόσμο για τον οβολό τους. Να σου πω γενικά και για τα άλλα επαγγέλματα μιας και αφορά την εργασία σου! Οι ψάλτες έπρεπε να γνωρίζουν εμπειρικά πράγματα και να μπορούν να διαβάζουν την Braille. Οι περισσότεροι έκαναν συμφωνία με κάποια εκκλησία και η επιτροπή τούς επέλεγε για κάποιο χρονικό διάστημα, σαν προσωρινό προσωπικό. Καθηγητές και δάσκαλοι φυσικά δεν μπορούσαν να διοριστούν σε δημόσια σχολεία, όπως σου είπα, δεν τους το επέτρεπε η κοινωνία. Μόνο όταν καταργήθηκε ο νόμος είχαν τη δυνατότητα, αλλά δε γνωρίζω και κάποιον τυφλό να εργάζεται στην πρωτοβάθμια ή τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, δεν το τόλμησε κανείς.
Ερώτηση: Στον εργασιακό σας χώρο τι αντιμετώπιση λάβατε από τους συναδέλφους σας;
Απάντηση: Την καλύτερη που θα μπορούσαν να έχω. Ίσο προς ίσο.
Ερώτηση: Σαν επάγγελμα ήταν εύκολο ή δύσκολο; Τι απαιτήσεις είχε;
Απάντηση: Όταν θέλεις να κάνεις κάτι, δε σου φαίνεται δύσκολο! Δεν είχε τρομερές απαιτήσεις, απλά αρκετές βάρδιες γιατί ήταν νοσοκομείο, αυτές όμως τις βολεύαμε μεταξύ μας οι συνάδελφοι. Εργάστηκα με χαρά. Μετά διορίστηκα ως επιθεωρητής στο Υπουργείο Υγείας, πήρα σύνταξη και τώρα τελειώνω το διδακτορικό μου στην ιατρική και περιμένω το 2014 να διδάξω και στην Ιατρική Σχολή της Λάρισας.
Συνέντευξη 15
Όνομα: Μανώλης
Έτος γεννήσεως: 1947
Επάγγελμα: Συνταξιούχος Δικηγόρος
Ημερομηνία Συνέντευξης: 25/05/2013
Ερώτηση: Γεννηθήκατε τυφλός ή βλέπων;
Απάντηση: Άκου να δεις λίγα λόγια και καλά. Γεννήθηκα τυφλός και ο αδερφός μου έβλεπε
Ερώτηση: Σε ποια ηλικία ξεκίνησε η εκπαίδευσή σας;
Απάντηση: Από τα πέντε μου χρόνια, η μητέρα μου πήγε και ρώτησε στον Οίκο Τυφλών αν μπορούν να με δεχτούν και της είπαν «όσο μικρότερος τόσο καλύτερο!» κι έτσι κι έγινε. Πήγα στο σχολείο το 1952 και έκανα δύο χρόνια στην πρώτη δημοτικού.
Ερώτηση: Πώς διεξαγόταν τότε η εκπαιδευτική διαδικασία;
Απάντηση: Ίσα- ίσα μαθαίναμε πέντε γράμματα παρότι το πρόγραμμα κάλυπτε σχεδόν όλη την ύλη, οι συνθήκες δεν μας επέτρεπαν να μπορούμε να διαβάζουμε όπως θα θέλαμε. Εγώ διάβαζα κυρίως στο σπίτι τα Σαββατοκύριακα που με έπαιρναν οι γονείς μου. Δεν ήθελα να μένω στο σχολείο δεν περνούσα καθόλου καλά.
Ερώτηση: Είχατε πολλά παράπονα από τον Οίκο Τυφλών;
Απάντηση: Είχα ναι, αλλά περισσότερα είχα απ τους συμμαθητές μου. Οι γονείς μου ήταν υπερπροστατευτικοί παρότι ήταν άνθρωποι του δημοτικού. Η μητέρα μου έραβε και μου είχε φτιάξει ένα υφασμάτινο σκυλάκι το οποίο τελικά κατέληξε μπάλα στα πόδια των υπόλοιπων τροφίμων. Με ζήλευαν και το καταλάβαινα. Έτσι γινόταν με τα παιδιά που οι γονείς τους, τους έδιναν πολλή σημασία. Εμένα από το σπίτι μου έδιναν μια πετσέτα για να μη χρησιμοποιώ την ίδια με τους υπόλοιπους όταν κάναμε μπάνιο και ένα πλαστικό ποτήρι για να πίνω νερό. Τα άλλα παιδιά οι γονείς τα παραπετούσαν στο Ίδρυμα τα έβλεπαν μόνο κάθε καλοκαίρι και αντιλαμβάνονταν τη διαφορά. Ακόμη η μητέρα μου, έβαζε στην τσάντα μου περισσότερο φαγητό, ξέρεις δυο αυγά παραπάνω κανένα φρούτο, είχαμε μπακάλικο γι αυτό και οι άλλοι με χτυπούσαν με έσπρωχναν και πολλές φορές μου τα έπαιρναν κοροιδέυοντάς με και δίνοντάς μου παρατσούκλια. Μια άλλη κοπέλα θυμάμαι περνούσε καλά γιατί είχε έρθει απ το χωριό και στο Ίδρυμα καλότρωγε. Έπρεπε να υπάρχει ψυχολόγος στο σχολείο αλλά ήταν αδύνατο. Να σκεφτείς είχαν και βαλσαμωμένα πουλιά, νυχτερίδες τα οποία τα έδειχναν στους επισκέπτες ότι δήθεν μας διδάσκουν ζωολογία και να περνάνε προς τα έξω μια καλή εικόνα. Ποτέ δεν μας άφηναν να τα αγγίζουμε μην τα χαλάσουμε. Μας έβαζαν να κάνουμε και δουλειές, καθαρίζαμε φασόλια, πατάτες, αρακά, πλέναμε πιάτα, σκουπίζαμε κι αυτό γιατί το Προσωπικό δεν επαρκούσε. Για να καταλάβεις από τότε την κοινωνική ανισότητα, πολλά παιδιά εύπορα έδιναν λίγα χρήματα στα φτωχά και τους φόρτωναν τις αγγαρείες, εξαγοράζοντας έτσι τη βάρδια τους. Το θετικό ήταν ότι τα γύρω ιατρεία όποτε το χρειαζόμασταν μας εξέταζαν ανά πάσα στιγμή. Δεν θέλω να σου πω κάτι άλλο για το Κ.Ε.Α.Τ γιατί είμαι απογοητευμένος.
Ερώτηση: Η μετάβασή σας απ το δημοτικό στο Γυμνάσιο πως έγινε;
Απάντηση: Με εξετάσεις πέρασα στο Γυμνάσιο και πήγα στο Πετράλωνα κοντά στο σπίτι μου. Εκεί οι μαθητές δεν ήταν εξοικειωμένοι με τυφλούς και όλο με κορόιδευαν. Παρόλα αυτά παρακολουθούσα και διαλέξεις που γίνονταν στο Φάρο και αποφοίτησα με άριστα. Οι γονείς μου είχαν αγοράσει πομπινόφωνο και γραφομηχανή βλεπόντων και Braille. Ήμουν τυχερός γιατί με πρόσεχαν πολύ. Έτσι κατάφερα να μπω στο Πανεπιστήμιο στη νομική. Έδωσα εξετάσεις δεν μου έκαναν χάρη. Στη γραφομηχανή βλεπόντων είχα γράψει τα αρχαία, την έκθεση και τα λατινικά. Δέκατος έβδομος μπήκα χωρίς φροντιστήριο και είχα πρότυπο τη μητέρα μου. Ο πατέρας μου κρατούσε το μαγαζί και αυτή μαζί. Το βράδυ γυρνούσε σπίτι και έκανε όλες τις δουλειές, τρεις άντρες είχε να αναθρέψει.
Ερώτηση: Στο Πανεπιστήμιο τι κατάσταση επικρατούσε; Είχατε βοήθεια;
Απάντηση: Λίγοι καθηγητές ασχολούνταν μαζί μας. Ευτυχώς υπήρχε η βιβλιοθήκη της Κωνσταντοπούλου και διαβάζαμε εκεί. Ακούγαμε και ραδιόφωνο και μαθαίναμε ξένες γλώσσες. Άργησα να τελειώσω τη Σχολή στα είκοσι επτά μου πήρα πτυχίο. Αμέσως μετά την απόκτηση της άδειας ασκήσεως επαγγέλματος εργάστηκα στο τηλεφωνικό κέντρο του δικηγορικού συλλόγου, χωρίς βέβαια να έχω σπουδάσει τηλεφωνητής. Τώρα έχω πάρει σύνταξη, που και που αναλαμβάνω καμιά μικρή υπόθεση.
ΑΡΧΕΙΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
ΠΗΓΕΣ
Πρωτογενείς
Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο, Αρχείο Ειρήνης Λασκαρίδου, φάκελοι 2,3.
Φάκελος 2, Λυτά έγγραφα
Φάκελος 3:
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1907 (Υπό την Προστασία της Α.Β.Υ.), Εν Αθήναις, Τύποις Π.Δ. Σακελλαρίου, 1908.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1908 (Υπό την Προστασία της Α.Β.Υ.), Εν Αθήναις, Τύποις Π.Δ. Σακελλαρίου, 1909.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1909 (Υπό την Προστασία της Α.Β.Υ.), Εν Αθήναις, Τύποις Π.Δ. Σακελλαρίου, 1910.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1910 (Υπό την Προστασία της Α.Β.Υ.), Εν Αθήναις, Τύποις Π.Δ. Σακελλαρίου, 1911.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1911 (Υπό την Προστασία της Α.Β.Υ.), Εν Αθήναις, Τύποις Π.Δ. Σακελλαρίου, 1912.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1912 (Υπό την Προστασία της Α.Β.Υ.), Εν Αθήναις, Τύποις Π.Δ. Σακελλαρίου, 1913.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1913 (Υπό την Προστασία της Α.Β.Υ.), Εν Αθήναις, Εστία, 1914.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1914 (Υπό την Προστασία της Α.Β.Υ.), Εν Αθήναις, Εστία, 1915.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1914 (Υπό την Προστασία της Α.Β.Υ.), Εν Αθήναις, Εστία, 1915.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1915 (Υπό την Προστασία της Α.Β.Υ.), Εν Αθήναις, Εστία, 1916.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1916 (Υπό την Προστασία της Α.Β.Υ.), Εν Αθήναις, Εστία, 1917.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1917 (Υπό την Προστασία της Α.Β.Υ.), Εν Αθήναις, Εστία, 1918.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1918 (Υπό την Προστασία της Α.Β.Υ.), Εν Αθήναις, Εστία, 1919.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1919, Εν Αθήναις, Εστία, 1920.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1920, Εν Αθήναις, Εστία, 1921.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1922-1923, Εν Αθήναις, Α. Σ. Ραφτάνη, 1924.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1924-1925, Εν Αθήναις, Φοίνικας, 1926.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1926, Εν Αθήναις, Φοίνικας , 1927.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1927, Εν Αθήναις, Φοίνικας, 1928.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1928, Εν Αθήναις, Φοίνικας, 1929.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1929, Εν Αθήναις, Φοίνικας , 1930.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1930, Εν Αθήναις, Φοίνικας , 1931.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1931, Εν Αθήναις, Φοίνικας, 1932.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1932, Εν Αθήναις, Φοίνικας, 1933.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1935, Εν Αθήναις, Φοίνικας, 1936.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1936, Εν Αθήναις, Φοίνικας, 1937.
Οίκος Τυφλών, Λογοδοσία του έτους 1958-1959, Εν Αθήναις, 1960.
Έντυπα- Εφημερίδες
Εφημ. Ακρόπολις, Αθήνα, 19 Μαρτίου 1930.
Εφημ. Εσπερινή, Αθήνα, 17 Σεπτεμβρίου 1930.
Έντυπο του Π.Σ.Τ. «Ο βασικός κοινωνικοσυνδικαλιστικός φορέας των τυφλών».
Έντυπο της Πανελλήνιας ένωσης Αμφιβληστροειδοπαθών, «Αγώνας για την πρόληψη της τυφλότητας, ατενίζοντας το μέλλον με αισιοδοξία», 1989-2014, Αθήνα 2013.
Επιστημονικό και ενημερωτικό περιοδικό του Πανελλήνιου Συλλόγου Τυφλοκωφών, Γονέων Κηδεμόνων Τυφλοκωφών Παιδιών και Φίλων Αυτών «Το Ηλιοτρόπιο», Περίοδος Β΄, τεύχος 2, Αθήνα, Αύγουστος 2003.
Decoppet Alain, «Οι τυφλοί κατά την αρχαιότητα».
Παιδαγωγικός Σύμβουλος, Για την προσέγγιση και αλληλοαποδοχή, τυφλών παιδιών, γονιών, κοινωνίας, Υπουργείο Υγείας και Πρόνοιας, Κέντρο Εκπαιδεύσεως και Αποκαταστάσεως Τυφλών, Νικολάου Δέρβη Προύσσης, Αθήνα 1985.
Πεπραγμένα επί τη συμπλήρωση τεσσαρακονταετίς του Οίκου Τυφλών. Πρόνοια και επαγγελματική τοποθέτησις του τυφλού εν Ελλάδι, επιμ. Αριστείδης Κούμαρης, Αθήνα 1948.
Το πρόβλημα της τυφλότητος εν Ελλάδι, έκθεσις και συστάσεις του Κ.Ε.Τ. του Μπόουλντερ, του Διευθυντού Πρόνοιας Τυφλών του Αμερικανικού Ιδρύματος Εγγύς Ανατολή του Εθνικού Ινστιτούτου Τυφλών του Λονδίνου, Αθήνα, Ιούνιος 1948.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Ελληνική
Βλάχου Αναστασία, «Διαμόρφωση πολιτικής για την πρώιμη εκπαιδευτική στήριξη των μαθητών με ειδικές ανάγκες και ειδικότερα των μαθητών με προβλήματα όρασης», Εκπαίδευση και τύφλωση, σύγχρονες τάσεις και προοπτικές, επιμέλεια Αθηνά Ζώνιου-Σιδέρη – Ηλέκτρα Σπανδάγου, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2004.
Δημολιτσάς Ανδρέας Αθ., Νομοθετικά και Διοικητικά Μέτρα των Τυφλών, Στατιστικαί Πληροφορίαι, Γενική Εκπαίδευσις, Επαγγελματική Εκπαίδευσις, Ειδικαί Μελέται, Αθήνα 1980.
―, Από τη ζωή και την κίνηση των τυφλών, ένας ολόκληρος θαυμαστός κόσμος, Πνευματικός Λειμών, Αθήνα 1983.
Ζώνιου Σιδέρη Αθηνά, Οι ανάπηροι και η εκπαίδευσή τους. Μια ψυχοπαιδαγωγική προσέγγιση της ένταξης, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1998.
Θωμόπουλος Ευθύμιος Γ., Η ιστορία της κοινωνικής προστασίας από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι σήμερον, Σουπερφώτ, Αθήνα 1977.
Ιερείδης Νίκος Μ., «Η κίνησις διά την μόρφωσιν των τυφλών – Ιστορική διαπραγμάτευσις», Ανάτυπον εκ του Δελτίου του Ε.Φ.Σ.Α. 1972, Τύποις Ζαβάλλη, Αμμόχωστος, 1973.
Κάννερ Έφη, Φτώχεια και Φιλανθρωπία στην Ορθόδοξη κοινότητα της Κωνσταντινούπολης 1753-1912, Κατάρτι, Αθήνα, 2004.
Έφη Κάννερ, Φιλανθρωπικοί «Σύλλογοι και αποκρυστάλλωση κοινωνικών ταυτοτήτων στην ελληνική κοινότητα της Κωνσταντινούπολης (1861-1922)», Η καθ ημάς Ανατολή, τ. 3, Αθήνα, 1996.
Κεφάκης Μανώλης πρώην διευθυντής του Φάρου, Φάρος Τυφλών Ελλάδος. 40 χρόνια από την ίδρυση, Αθήνα, 1986.
Κουκουλές Φαίδων, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, τ. 3, Αθήνα, 1948-1955.
Κουρουμπλής Παναγιώτης Ε., Το Δικαίωμα στη Διαφορά. Οι επιδράσεις των κοινωνικών προκαταλήψεων και των θεσμικών παρεμβάσεων στην ζωή των ατόμων με ειδικές ανάγκες – Διεπιστημονική ανάλυση με έμφαση στην ιστορική προσέγγιση (Κέντρο Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου – Ίδρυμα Θεμιστοκλή και Δημήτρη Τσάτσου), Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα – Κομοτηνή, 2000.
Κουτάντος Δημήτριος, Η εκπαίδευση των παιδιών και των νέων με μειωμένη όραση (Παγκρήτιος Σύλλογος γονέων και φίλων παιδιών τυφλών ή με μειωμένη όραση), Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 2005.
Κρεμαλής Κωνσταντίνος, Το δικαίωμα του ατόμου για κοινωνική πρόνοια, Αντ. Ν. Σάκκουλας, Αθήνα 1991.
Κυπριωτάκης Αντώνης, Τα ειδικά παιδιά και η αγωγή τους, Φοροτεχνική, Ηράκλειο, 1989.
Λιοδάκης Δημήτριος Β., Εκπαιδευτικά προγράμματα για τυφλούς («Συνεκπαίδευση τυφλών και βλεπόντων μαθητών στα κοινά δημοτικά σχολεία – Διεύρυνση των απόψεων των σχολικών συμβούλων Π.Ε. 1. Η διαχρονική πορεία των τυφλών από την απόρριψη ως τη συνεκπαίδευση»), Ατραπός – Περιβολάκι, Αθήνα, 2000.
Μαμώνη Κυριακή, Ιστικοπούλου Λήδα, Γυναικείοι σύλλογοι στην Κωνσταντινούπολη (1861-1922), Εστία, Αθήνα, 2002.
Πανουτσοπούλου Κασσιανή, Κοινωνική Πρόνοια. Ιστορική εξέλιξη – Σύγχρονες τάσεις, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα, 1984.
Παπαδόπουλος Κωνσταντίνος, Τύφλωση και ανάγνωση. Διαβάζοντας με την αφή, Εκδόσεις Ζήτη, Θεσσαλονίκη, 2005.
Παπαϊωάννου Σκεύος Μ., Επαγγελματική εκπαίδευση και προσανατολισμός. Αναφορά σε άτομα με ειδικές ανάγκες, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα, 1990.
Παπάνης Ευστράτιος – Γιαβρίμης Παναγιώτης – Βίκη Αγνή, Ειδική Αγωγή, Επαγγελματικός Προσανατολισμός Ατόμων με Αναπηρία και Αποασυλοποίηση,
Ίδρυμα Κοινωνικής Πρόνοιας Αγιασού Λέσβου «Η Θεομήτωρ», Μυτιλήνη, 2007.
Πασπάτης Αλέξανδρος., Υπόμνημα περί του Γραικικού Νοσοκομείου των Επτά Πύργων, Αθήνα, 1862.
Ποντίκης Ιωάννης, Α. Ψυχοκοινωνική ανάπτυξη παιδιών και εφήβων τυφλών & Β. Νομοθετικό πλαίσιο στην Ελλάδα για την προστασία των τυφλών, Φάρος Τυφλών της Ελλάδος, Αθήνα, 2000.
Σταθόπουλος Πέτρος Α., Κοινωνική Πρόνοια, μια γενική θεώρηση, Έλλην, Αθήνα, 1996.
Στασινός Δημήτρης, Η ειδική εκπαίδευση στην Ελλάδα, αντιλήψεις, θεσμοί και πρακτικές, κράτος και ιδιωτική πρωτοβουλία (1906-1989), Gutenberg, Αθήνα, 2001.
Χτούρης Σωτήρης, Σύνθετες διαδικασίες του κοινωνικού αποκλεισμού και ο ρόλος της οικογένειας στην κοινωνική προστασία, Πράξις, Αθήνα, 1992.
Ξένη
Bertrand-Kommer Evelyne, Des Yeux pour Voir, SOS editions, Παρίσι, 1983.
Foucault Michel, Ιστορία της τρέλας, Ηριδανός, Αθήνα, 1975.
Frampton Merle E., Education of the Blind, A study of Methods of teaching the Blind, World Book Company, Νέα Υόρκη, 1939.
Friedrich Engels, Ο ρόλος της εργασίας στην εξανθρώπιση του πιθήκου, Chris Harman, O Ένγκελς και η καταγωγή της ανθρώπινης κοινωνίας, Μαρξιστικό βιβλιοπωλείο, Αθήνα, 2011.
Goffman Erving, Άσυλα. Δοκίμια για την κοινωνική κατάσταση των ασθενών του ψυχιατρείου και άλλων τροφίμων, μετάφραση Ξενοφών Κομνηνός, Ευρύαλος, Αθήνα, 1994.
Goffman Erving, Στίγμα, Σημειώσεις για τη διαχείριση της χαμένης ταυτότητας, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 2001.
Henri Pierre, La Vie et l’oeuvre de Louis Braille, Groupement des Intellectueles Aveugles ou Amblyopes, Presses Universitaires de France, Παρίσι, 1952.
Majeska Marilyn Lundell, Talking Books: Pioneering and Beyond, National Library Service for the Blind and Physically Handicapped, The Library of Congress, Ουάσινγκτον, 1988.
Mason Heather – McCall Stephen, Παιδιά και νέοι με προβλήματα όρασης: η πρόσβαση στην εκπαίδευση, επιμέλεια Α. Ζώνιου Σιδέρη, μετάφραση Ακριβή Λαζαράτου – Ε. Ντεροπούλου-Ντέρου, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 2004.
McLinden Mike, «Παιδιά με πολλαπλές αναπηρίες και προβλήματα όρασης», στο Heather Mason και Stephen McCall, Παιδιά και νέοι με προβλήματα όρασης: η πρόσβαση στην εκπαίδευση, επιμέλεια Α. Ζώνιου Σιδέρη, μτφρ. Ακριβή Λαζαράτου – Ε. Ντεροπούλου-Ντέρου, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 2004.
Michael Oliver, Αναπηρία και πολιτική, Πρόλογος- Επιμέλεια Γιώτα Καραγιάννη, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη, 2009.
Milar Susanna, Understanding and representing space: theory and evidence from studies with blind and sighted children, Clarendon Press, Οξφόρδη 1994.
Nolan Carson V. – Kederis Cleves J., Perceptual Factors in in the Braille World Recognition, American Founfation For the Blind, Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, 1969.
Perez-Pereira Miguel – Conti-Ramsden Gina, Language Development and Social Interaction in Blind Children, Essays in Developmental Psychology, Psychology Press, Νέα Υόρκη, 2004.
Pierre Henri, La Vie des Aveugles, Presses Universitaires de France, [Παρίσι], 1944.
Robert Barnett M., Helen Keller, The story of my life, Airmont Publishing Co., Inc.
Warren David, Τύφλωση και Παιδί, επιστημονική επιμέλεια Α. Ζωνίου- Σιδέρη & Π. Καραγιάννη, μετάφραση Νίκος Παπαδάκης & Μαρτίνα Κόφφα, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 2004.
Wolf James M., The Blind Child with Concomitant Disabilities, American Foundation for the Blind, Research Series No.16, Νέα Υόρκη, 1967.
Yoon Hough Kim, The Community of the Blind Applying the Theory of Community Formation, American Foundation for the Blind, Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, 1970.