ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Στις σελίδες που ακολουθούν παρατίθενται ο Νόμος 1904 του 1951 όπως και δεκατέσσερις χαρακτηριστικές συνεντεύξεις με ανθρώπους από το χώρο των Τυφλών. Τα άτομα που επιλέχθηκαν καλύπτουν χρονολογικά μια μεγάλη περίοδο και από την ανάγνωσή τους σχηματίζει κανείς μια ολοκληρωμένη εικόνα της ζωής και της πορείας τους, που αποτελεί ταυτόχρονα αντιπροσωπευτική εικόνα του μεγαλύτερου τμήματος των ατόμων με προβλήματα όρασης στην Ελλάδα κατά τον 20ό αιώνα. Συνεπάγεται ερωτηματολόγιο όμως μερικές από τις ερωτήσεις προσαρμόζονται μετέπειτα, ανάλογα των απαντήσεών τους.

 
Ν.1904 της 28 Ιουλίου 1951, «Περί προστασίας και αποκαταστάσεως τυφλών»

ΠΑΥΛΟΣ
ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Ψηφισάμενοι ομοφώνως μετά της Βουλής, αποφασίζομεν και διατάσσομεν:

Άρθρον 1.

ΤΥΦΛΟΣ κατά την έννοιαν του παρόντος νόμου νοείται παν πρόσωπον το οποίον

α) στερείται παντελώς της αντιλήψεως του φωτός ή

β) έχει την οπτική του οξύτητα ολιγωτέραν του 1/25 της φυσιολογικής τοιαύτης, εις αμφοτέρας δε τας περιπτώσεις λόγω της τυφλότητος είναι ανίκανον οιανδήποτε εργασίαν.

Άρθρον 2.

1. Ίνα τυφλός τύχη των ευεργετημάτων του παρόντος Νόμου δέον να είναι εγγεγραμένος εν τω παρά τω Υπουργείω Κοινωνικής Πρόνοιας γενικώ μητρώω τυφλών και εφωδιασμένος δι’ ειδικού δελτίου τυφλότητος.

2. Διά Β. Διατάγματος θέλει καθορισθεί πάσα λεπτομέρεια αφορώσα εις τον τρόπον και την διαδικασίαν των εγγραφών τούτων ων και τον τόπον και την παροχήν του ειδικού δελτίου τυφλότητος.

Άρθρον 3.
Σχολική εκπαίδευσις

Β. Διάταγμα εκδιδόμενα προτάσει των Υπουργών Κοιν. Πρόνοιας, Παιδείας και Οικονομικών θέλουσι καθορισθή.

α) τας της υποχρεωτικής εγγραφής των τυφλών παιδιών εις ειδικάς σχολάς

β) τα της ιδρύσεως τοιούτων σχολών αίτινες δεν θέλουσι υπερβή τας τέσσαρας καθ άπαν το Κράτος, περιλαμβανομένων και των ήδη λειτουργουσών, υπό την απαραίτητον όμως προυπόθεσιν της εν έκαστη ταύταις φοιτήσεως 50 τουλάχιστον μαθητών. Αι Σχολαί αύται θέλουσι λειτουργήση υπό την μορφήν Νομικού Προσώπου Δημοσίου Δικαίου.

γ) την διαίρεσιν κατά περιεχόμενον των σχολών τούτων, τα προγράμματα της εν αυταίς διδακτέας ύλης καθώς και τον βαθμόν της ισοτιμίας των απολυτηρίων αυτών, όσον, και των απολυτηρίων των ήδη λειτουργουσών σχολών τυφλών, προς τα λοιπά δημόσια σχολεία.

δ) τας επιβλητέας κυρώσεις πάσης φύσεως εις τους γονείς και κηδεμόνας τους παραμελούντας την εγγραφήν των υπό την κηδεμονίαν των τυφλών παιδιών εις τας σχολάς και,

ε) πάσαν λεπτομέρειαν αφορώσαν εις την σχολικήν εκπαίδευσιν των τυφλών παιδιών.

Άρθρον 4.
Επαγγελματική αποκατάστασις

Το Κράτος μεριμνά εν τω μέτρω των οικονομικών του δυνατοτήτων διά την εκμάθησιν επαγγέλματος ή τέχνης, αναλόγου προς την αναπηρίαν των, εις τους κατά τα άλλα ικανούς προς εργασίαν τυφλούς.

Πάσα λεπτομέρεια διά την επαγγελαμτικήν αποκατάστασιν των τυφλών, εν τη έννοια της οποίας περιλαμβάνεται και η παντοειδής ενίσχυσις των κατ οίκον εργαζομένων τυφλών, καταλογισθήσεται διά Β. Διατάγματος, εκδιδομένου προτάσει των επί της Κοιν. Πρόνοιας και Οικονομικών Υπουργών.

Άρθρον 5.
Περίθαλψις

Εις τους τυφλούς τους ανικάνους προς εργασίαν λόγω ηλικίας ή ανεπίδεκτους επαγγελματικής εκπαιδεύσεως και αποκαταστάσεως λόγω συνδρόμου σωματικής ή ψυχικής ανικανότητος, εφόσον δεν λαμβάνουν εκ του δημοσίου ταμείου, ή εξ ετέρας οιανδήποτε πηγής οικονομικήν ενίσχυσιν λόγω της τυφλότητός των και εφόσον στερούνται προς αντιμετώπισιν των βασικών βιοτικών των αναγκών, εν αις περιλαμβάνεται και η ιατρική περίθαλψις και περιποίησης, των απαραίτητων μέσων ως ταύτα θέλουσιν καθορισθή παρά του Υπουργού Κοιν. Πρόνοιας μετά σύμφωνον γνώμην του κατά το άρθρον 6 Συμβουλίου Προστασίας Τυφλών, παρέχεται ανάλογος περίθαλψις εγγραφομένης εις τον προϋπολογισμόν του Κράτους της αναγκαιούσης πιστώσεως, ήτις διατίθεται διά της Κοινής αποφάσεως του Υπουργού Κοιν. Πρόνοιας, καταβάλλεται είτε προς τον ίδιο τον τυφλό, είτε προς την οικογένειαν παρ’ η ούτος διαβιοί είτε εις κατάλληλον Ίδρυμα Προστασίας Τυφλών παρ ου ούτος περιθάλπεται.

Το βοήθημα τούτο καταβαλλόμενον κατά την πρώτην από της ισχύος του παρόντος διετίαν ες μόνους τους εστερημένους παντελώς της αντιλήψεως του φωτός τυφλούς, δύναται να επεκταθή και εις τα πρόσωπα του άρθρου 1 του παρόντος, διά κοινής αποφάσεως των Υπουργών Οικονομικών και Κοιν. Πρόνοιας, μετά συμφωνον γνώμην του Συμβουλίου Προστασίας Τυφλών.

Άρθρον 6

Συνιστάται παρά το Υπουργείω Κοινωνικής Προνοίας «Συμβούλιον Προστασίας Τυφλών» αποτελούν, διά παν σχετικόν θέμα, το συμβουλευτικόν όργανον του επί της Κοινωνικής Προνοίας Υπουργού.

Η σύνθεσις, η λειτουργία και η καθ έκαστον αρμοδιότης του Συμβουλίου τούτου καθορισθήσονται διά Β. Διατάγματος.

Ομοίως διά Β. Διατάγματος, καθορισθήσονται αι λεπτομέρειαι της αρμοδιότητος την οποίαν εν τω τομεί της προστασίας των τυφλών θα ασκούσιν ειδικώτερον τα Κέντρα Κοινωνικής Προνοίας και τα παρ’ αυτοίς γνωμοδοτικά Συμβούλια καθώς και πάσα ετέρα λεπτομέρεια αφορώσα εις την εκτέλεσιν του παρόντος νόμου, ήτις ανατίθεται εις τον επί της Κοιν. Προνοίας Υπουργόν.

Ο παρόν Νόμος ψηφισθείς υπό της Βουλής και παρ’ Ημών σήμερον κυρωθείς δημοσιευθήτω διά της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως και εκτελεσθήτω ως νόμος του Κράτους.

Εν Αθήναις τη 28 Ιουλίου 1951

ΠΑΥΛΟΣ Β.

Ο επί της Κοιν. Προνοίας Υπουργός
ΦΩΚ. ΖΑΪΜΗΣ

Εθεωρήθη και ετέθη η μεγάλη του Κράτους σφραγίς.

Εν Αθήναις τη Αυγούστου 1951

Ο επί της Δικαιοσύνης Υπουργός
Κ. ΜΠΟΥΡΟΠΟΥΛΟΣ

 
Ερωτήσεις συνέντευξης

Όνομα:
Ημερομηνία γέννησης:
Επάγγελμα:

Εκπαιδευτική διαδικασία

Σε ποια ηλικία ξεκίνησε η εκπαίδευσή σας, πήγατε νηπιαγωγείο ( Αν ξεκίνησε σε μεγάλη ηλικία ήταν με δική σας θέληση;).

Ποια ήταν τότε η βοήθεια που παρείχε το κράτος στα τυφλούς μαθητές, αν παρείχε. (εκπαιδευτικό υλικό, βοήθεια στη μετακίνηση).

Βαθμίδες εκπαίδευσης

Προνήπιο/ Νηπιαγωγείο

– Πού παρακολουθήσατε τα πρώτα σας μαθήματα; Σε γενικό ή ειδικό σχολείο;

– Ήταν κοντά στο σπίτι σας ή χρειαζόταν να μετακινήστε μεγάλη απόσταση ή ακόμα να μένετε μέσα στο σχολείο;

– Οι παιδαγωγοί σας ήταν τυφλοί ή βλέποντες;

– Αν θυμάστε… ποιες ήταν οι πρώτες δεξιότητες που σας μάθαιναν και πάνω σε τι σας προετοίμαζαν; Υπήρχε κάποιο προπαρασκευαστικό στάδιο για την έλευση στο δημοτικό;

– Αν δεν πήγατε νηπιαγωγείο ποιος σας προετοίμαζε για το Δημοτικό, τι γνώσεις σας παρείχε; (λ.χ. η οικογένεια, το συγγενικό περιβάλλον).

Δημοτικό

– Πήγατε σε γενικό ή ειδικό σχολείο;

– Οι δάσκαλοι ήταν τυφλοί ή βλέποντες;

– Από πόσους μαθητές αποτελούνταν περίπου ένα τμήμα αν θυμάστε;

– Από τι μαθήματα αποτελούνταν το ωρολόγιο πρόγραμμα του σχολείου;

– Είχατε σε κάποιο κλίση; Ποιο σας άρεσε περισσότερο;

– Σε ποια τάξη αρχίσατε να μαθαίνεται τη γραφή Braille;

– Τα βιβλία για το κάθε μάθημα σας παρέχονταν σε Braille;

– Ο κάθε μαθητής είχε τη δική του γραφομηχανή;

– Οι γονείς στο σπίτι σας βοηθούσαν στο διάβασμα;

– Εκδρομές με το σχολείο σας πηγαίνατε και που; (εκδρομές αναψυχής ή εκπαιδευτικές).

Γυμνάσιο

– Πήγατε σε γενικό ή ειδικό σχολείο;

– Οι δάσκαλοι ήταν τυφλοί ή βλέποντες;

– Από τι μαθήματα αποτελούνταν το ωρολόγιο πρόγραμμα του σχολείου;

– Είχατε σε κάποιο κλίση; Ποιο σας άρεσε περισσότερο;

– Οι γονείς σας παρείχαν βοήθεια στο σπίτι όσον αφορά το διάβασμα;

– Χειροτεχνικό τμήμα υπήρχε στο σχολείο; ( πχ. Υφαντική, καλαθοπλεκτική, κεραμική, γλυπτική)

– Ψυχολογική στήριξη παρεχόταν στο σχολείο, εφόσον τη χρειαζόταν κάποιος έφηβος μαθητής;

– Οι σχέσεις σας με τους συμμαθητές πως ήταν;

– Από μικρός/ή τι επάγγελμα ήταν το όνειρό σας να ακολουθήσετε;

– Μετά το γυμνάσιο ποια ήταν η εκπαιδευτική και επαγγελματική σας πορεία; (Αν δε συνεχίσατε στο Λύκειο).

Λύκειο

– Πήγατε σε γενικό ή ειδικό σχολείο;

– Οι δάσκαλοι ήταν τυφλοί ή βλέποντες;

– Από τι μαθήματα αποτελούνταν το ωρολόγιο πρόγραμμα του σχολείου;

– Είχατε σε κάποιο κλίση; Ποιο σας άρεσε περισσότερο;

– Οι γονείς σας παρείχαν βοήθεια στο σπίτι όσον αφορά το διάβασμα; Σας βοηθούσε κάποιος άλλος καθηγητής; Σας δυσκόλευαν τα μαθήματα;

– Στο τέλος του Λυκείου δώσατε εξετάσεις για την εισαγωγή σας σε κάποιο Α.Ε.Ι. ή Τ.Ε.Ι.;

Πανεπιστήμιο

– Πώς ήταν η καθημερινότητά σας στον πανεπιστημιακό χώρο;

– Πώς σας αντιμετώπιζαν οι συμφοιτητές σας;

– Δυσκολευτήκατε να τελειώσετε στις σπουδές σας; Υπήρχε κάποιος καθηγητής που σας προσέφερε βοήθεια;

Επαγγελματική αποκατάσταση και εργασία

– Ποια είναι τα απαραίτητα προσόντα/ δεξιότητες που πρέπει να αναπτύξει ένα άτομο με προβλήματα όρασης για να είναι αποτελεσματικό στον επαγγελματικό τομέα; Η εκπαίδευση νομίζετε πως σας τα παρείχε ή ήταν και θέμα εμπειρίας;

– Η εργασία που κάνετε τώρα ή κάνατε έχει κάποια συνάφεια με τις σπουδές σας; Για ποιο λόγο την επιλέξατε;

– Έχετε εργαστεί αλλού στο παρελθόν; Πόσες δουλειές έχετε αλλάξει;

– Κατά τη διάρκεια επιλογής του επαγγέλματος είχατε κάποια ενημέρωση για τα επαγγέλματα που θα μπορούσατε να ακολουθήσετε; (απ την οικογένεια ή κάποιον άλλο φορέα).

– Υπήρχε κάποια υπηρεσία που μεσολάβησε από την εκπαίδευσή σας στον εργασιακό χώρο; Ποια διαδικασία χρειαζόταν;

– Αν όχι, τότε μόνος σας αναζητήσατε δουλειά;

– Το εργασιακό σας περιβάλλον αποτελούνταν από τυφλούς ή και από βλέποντες;

– Ο χώρος εργασίας ήταν προσβάσιμος; Μπορούσατε να κινείστε με άνεση;

– Ποια ήταν τα καθήκοντα που αναλαμβάνετε ή αναλαμβάνατε;

– Η σχέση με τους συναδέλφους και τον εργοδότη πως ήταν;

– Πόσα χρήματα λάμβανε περίπου κάποιος τότε που εξασκούσε αυτό το επάγγελμα και πόσα σήμερα ;

– Υπήρχαν διαστήματα ανεργίας, αν ναι πόσος καιρός;

– Έχετε άλλους τυφλούς γνωστούς; Αν ναι τι επάγγελμα ακολουθούν αυτοί;

– Εργαστήκατε ποτέ χωρίς χρήματα ή χωρίς να σας κολλάνε ένσημα;

– Συνταξιοδοτηθήκατε πλέον; Αν ναι πόσα χρόνια εργασίας απαιτούνταν για να συμπληρωθούν τα απαραίτητα ένσημα.

Συνέντευξη 1

Ονοματεπώνυμο: Ηλίας Μαργιόλας
Έτος γεννήσεως: 1946
Επάγγελμα: Συνταξιούχος Τηλεφωνητής, Πρόεδρος Πανελληνίου Συνδέσμου Τυφλών
Ημερομηνία Συνέντευξης: 29/01/2013

Ερώτηση: Σε ποια ηλικία ξεκίνησε η εκπαίδευσή σας. Πήγατε νηπιαγωγείο;

Απάντηση: Εγώ ήρθα σε ηλικία 8 ετών στην Αθήνα από το χωριό μου Αδάμι Ναυπλίου. Δεν είχα λάβει εκπαίδευση νηπιαγωγείου, γιατί τότε πηγαίναμε κατευθείαν στο δημοτικό. Την πρώτη και τη μισή Δευτέρα τάξη την παρακολούθησα στο σχολείο του χωριού μου, όμως στα 7,5 χρόνια μου είχα ένα ατύχημα με χειροβομβίδα κι έχασα την όρασή μου. Για το λόγο αυτό το 1954 ήρθα στην Αθήνα και εντάχθηκα από την αρχή στον Οίκο Τυφλών γιατί έπρεπε να παρακολουθήσω ειδικά μαθήματα, που σκοπό είχαν την ένταξη, την κατάρτιση στην κοινωνία και την απόκτηση δεξιοτήτων, τις οποίες χρειαζόταν ένα παιδί τυφλό.

Ερώτηση: Στο Δημοτικό του Οίκου Τυφλών οι δάσκαλοι ήταν τυφλοί ή βλέποντες;

Απάντηση: Ήταν μισοί-μισοί, δηλαδή στα κλασικά μαθήματα του δημοτικού ήταν δάσκαλοι βλέποντες, αποσπασμένοι ή προσληφθέντες στο ειδικό σχολείο μας και μάθαιναν τη γραφή Braille για να μπορούν να μας βοηθήσουν. Στη διοίκηση και στα γραφεία ήταν πάλι βλέποντες, αλλά σε ορισμένα τεχνικά τμήματα, για τα οποία θα σου πω αργότερα ή και στη μουσική, οι δάσκαλοί μας ήταν τυφλοί.

Ερώτηση: Από πόσους μαθητές αποτελούνταν περίπου ένα τμήμα;

Απάντηση: Περίπου από εφτά μέχρι δώδεκα μαθητές. Στον Οίκο Τυφλών ήταν περίπου για μια εικοσαετία μέχρι το 1975 περίπου, γύρω στα 100-110 παιδιά. Άλλοι έφευγαν άλλοι έμπαιναν. Μέχρι το 1951 απ’ όλη την Ελλάδα άτομα έρχονταν στο σχολείο αυτό. Μετά δημιουργήθηκε και η Σχολή Τυφλών Θεσσαλονίκης και άτομα από Θράκη και Μακεδονία πήγαν εκεί. Βέβαια πιο παλιά στα χωριά, τα τυφλά παιδιά τα κρατούσαν σπίτι και τους μάθαιναν οι γονείς οικιακές εργασίες, λίγοι είχαν την ενημέρωση ώστε να τα πάνε στο σχολείο.

Ερώτηση: Από τι μαθήματα αποτελούνταν το ωρολόγιο πρόγραμμα;

Απάντηση: Ίδια με αυτά των γενικών σχολείων που όριζε το Υπουργείο Παιδείας, αλλά ακόμα το πρόγραμμά μας ήταν εμπλουτισμένο με μαθήματα μουσικής, θεωρητικά τις πρώτες τάξεις και από την τρίτη και τετάρτη δημοτικού πρακτικά. Μαθαίναμε πιάνο, βιολί, ακορντεόν, μαντολίνο από τυφλούς δασκάλους. Η μουσική και η χορωδία αποτελούσε βασική εκπαίδευση και πρωτεύον μάθημα στο σχολεία των τυφλών όλου του κόσμου από τη στιγμή της ιδρύσεώς τους. Η μουσική δε θεωρείται φυσική κλίση όπως λένε πολλοί, αλλά είναι ένας προορισμός, τον οποίο μπορούν να ακολουθήσουν εύκολα και εντρυφώντας σε αυτόν να τελειοποιηθούν. Εδώ να πω ακόμα ότι οι δάσκαλοί μας διάβαζαν βιβλία για να πάρουμε τις γενικές γνώσεις.

Ερώτηση: Σε ποια τάξη μάθατε τη γραφή Braille; Γραφομηχανές είχατε κάθε μαθητής ξεχωριστά; Όλα τα βιβλία σας παρέχονταν στη γραφή αυτή;

Απάντηση: Στην πρώτη δημοτικού έμαθα να γράφω αμέσως δηλαδή μόλις πήγα στον Οίκο Τυφλών γιατί μέσα σε τρείς μήνες έπρεπε να ξέρω να γράφω και να διαβάζω. Γραφομηχανές στην Ελλάδα δεν υπήρχαν μέχρι το 1950, τότε ήρθαν ελάχιστες απ την Αμερική, όμως εμείς οι μαθητές είχαμε πινακίδα, ένα ειδικό πλαίσιο με εξάστιγμο. Πλήρη κάλυψη των βιβλίων σε γραφή Braille υπήρχε. Λίγα βιβλία τυπώνονταν τότε στο μοναδικό τυπογραφείο που υπήρχε στο Φάρο Τυφλών Ελλάδος, διαφορετικά, όπως συνέβαινε και παλαιότερα από τη δεκαετία του ’50, οι ίδιοι οι δάσκαλοι έφτιαχναν βιβλία σε Braille με ειδικά μικρά πιεστικά, αναγνωστικά και βιβλία μαθηματικών. Ιστορία και γεωγραφία τύπωναν από το 1950 κι έπειτα. Σταθερή ύλη δεν υπήρχε, ο δάσκαλος χρησιμοποιούσε δικές του μεθόδους για να μας εκπαιδεύσει. Κάθε μέρα εξεταζόμασταν μιας και ήμασταν λίγα άτομα σε κάθε τμήμα, όπως σου είπα. Όμως στην πρώτη γυμνασίου, συγνώμη κάνω μια παρέμβαση, ήμασταν 87 παιδιά και η εξέτασή μας ήταν μια φορά στους 4 μήνες περίπου. Στον Οίκο Τυφλών κάθε τάξη και κάθε ειδικότητα είχε το δικό της δάσκαλο, καμιά σχέση δηλαδή με τα δημοτικά στα χωριά, όπου ένας δάσκαλος αντιστοιχούσε σε 3 ή και 4 τμήματα. Τη μουσική τη δίδασκαν τυφλοί δάσκαλοι που είχαν αποφοιτήσει κι αυτοί από την Καλλιθέα. Επίσης, κάναμε γυμναστική και μαθήματα χορού. Στη χειροτεχνία είχαμε τυφλούς δασκάλους και τα κορίτσια μάθαιναν πλέξιμο από νωρίς. Εμείς τα αγόρια φτιάχναμε καρέκλες με ψαθί και ροτέν μπαμπού, τρυπητές καρέκλες, ήταν δύσκολο αυτό. Όλα αυτά μέσα στο σχολείο οδηγούσαν σε μια επαγγελματική αποκατάσταση. Όσοι τελείωναν το δημοτικό και δεν επιθυμούσαν να συνεχίσουν τις σπουδές τους στο γυμνάσιο, γυρνούσαν σπίτι τους και ασχολούνταν με το πλέξιμο και με ό,τι άλλο είχαν μάθει στο σχολείο αφού κατείχαν μια τέχνη. Συνήθως έφτιαχναν καρέκλες, παντόφλες και καλάθια, τα οποία και πουλούσαν. Μέχρι τη δεκαετία του ’50 είχαμε τις οικιακές βιοτεχνίες και κατασκευές. Έπειτα από το ’60 ήταν φανερό πως τα παιδιά δεν είχαν τέτοιους προσανατολισμούς και αφού τελείωναν το δημοτικό είτε συνέχιζαν σε γυμνάσιο, λύκειο και πανεπιστήμιο είτε αναζητούσαν μια δουλειά στην πρωτεύουσα.

Ερώτηση: Με τους γονείς κάθε πότε βρισκόσασταν;

Απάντηση: Κάθε καλοκαίρι μόνο.

Ερώτηση: Μέσα στο σχολείο ποιος σας βοηθούσε στο διάβασμά σας;

Απάντηση: Είχαμε ειδικές ώρες μελέτης μετά το σχολικό πρόγραμμα και το απόγευμα για 2 ώρες διαβάζαμε τα μαθήματά μας. Ανάγνωση διάβαζα 5 φορές
γιατί ήξερα πως την επόμενη μέρα θα εξεταστώ. Διαγωνίσματα κάναμε στις τελευταίες τάξεις του δημοτικού μόνο. Εδώ να σου πω ακόμα ότι την περίοδο που φοίτησα εγώ εκεί περίπου γύρω στο 1957-1958 προστέθηκαν δύο ειδικές τάξεις, η μία για παιδιά με νοητική στέρηση και η άλλη για τυφλοκωφά παιδιά. Το αποτέλεσμα όμως αυτής της προσπάθειας δεν ήταν το θεμιτό και προς την κατεύθυνση να επανέλθουν τα παιδιά, μετά από ένα διάστημα προσαρμογής, στην κανονική τάξη. Όπως το βλέπαμε εμείς εκ των έσων διατηρούσαν την τάξη μόνο και μόνο για να διατηρούν το τμήμα. Όσο ήμουν εκεί υπήρχαν 3 τυφλοκωφοί μαθητές. Μέχρι το 1960 τα παιδιά έμπαιναν στο Ίδρυμα από 5 ετών και έφευγαν πολλές φορές και στα 22 τους. Ασχολούνταν με τα εργαστήρια και με τη μουσική, Είχαμε εκθετήριο και μπορούσε όποιος ήθελε να έρθει να αγοράσει ψάθινα και πλεκτά αντικείμενα.

Ερώτηση: Εκδρομές πηγαίνατε;

Απάντηση: Πηγαίναμε περιπάτους σε κοντινές αποστάσεις αλλά και σε μακρινές. Μα είχε δοθεί δωρεά ένα μικρό λεωφορείο 20 θέσεων ή όταν δεν είχαμε αυτό μισθώνανε κάποιο άλλο όχημα. Εγώ έκανα και προσκοπισμό μέσα στον Οίκο Τυφλών και πολλές φορές κάθε Κυριακή μπαίναμε στο σκουπιδιάρικο του δήμου αρκετά άτομα και πηγαίναμε εκδρομές στο Διόνυσο και στον Πύργο της Βασιλίσσης στο Λιόσια.

Ερώτηση: Ποια ήταν η διατροφή σας μέσα στον Οίκο Τυφλών;

Απάντηση: Στις αρχές της δεκαετίας του ’50 έστελνε τρόφιμα η Αμερική (γάλα σκόνη, μαρμελάδα, βούτυρο και θρεψίνη ένα παράγωγο της σταφίδας). Αργότερα, μας έκαναν δωρεές και το βράδυ τρώγαμε σούπες με μακαρόνια. Το μεσημεριανό ήταν κάπως καλύτερο. Εκεί μαζί μας έτρωγαν και οι εργαζόμενοι, που και αυτοί έμεναν μέσα, η ιδρυματοποίηση όμως δεν ήταν καλή.

Ερώτηση: Σε ποιο μάθημα είχατε κλίση;

Απάντηση: Γεωγραφία, μαθηματικά και έκθεση. Έκανα όμως αρκετά στιγμογραφικά λάθη στη γραφομηχανή, αργότερα όμως βελτιώθηκα.

Ερώτηση: Πώς έγινε η μετάβασή σας από το δημοτικό στο γυμνάσιο; Ήταν δική σας απόφαση;

Απάντηση: Από το 1960 κι έπειτα σημειώθηκε μια διοικητική αλλαγή, ήρθε διευθύντρια η κυρία Χρυσίνα Ελένη, της γνωστής οικογένειας του Μαραθώνα, και μέσα σε λίγους μήνες τα πράγματα έγιναν καλύτερα. Άλλαξε η καθημερινότητά μας από τον εξωτερικό χώρο της σχολής μέχρι και τη διατροφή μας. Κάθε πρωί, μετά την προσευχή, μας διάβαζε τους τίτλους των εφημερίδων και κάποια επιμορφωτικά άρθρα που αφορούσαν εκπαιδευτικά θέματα. Έξι μήνες έμενε στο Ίδρυμα μετά ήρθε άλλη διευθύντρια. Εκτός της σχολής υπήρχε ένα άλλο κτίριο, το Νικολοπούλειο Ίδρυμα, όπου έμεναν τα αγόρια μέχρι 18 ετών. Οι γονείς μας, όσο μπορούσαν, έδιναν μια μικρή εισφορά στον Οίκο Τυφλών, όσοι δεν είχαν την οικονομική δυνατότητα δεν έδιναν τίποτα και απαλλάσσονταν. Κοινωνική πρόνοια δεν υπήρχε μέχρι το 1951. Από τότε κι έπειτα η Ελληνική Πολιτεία, επηρεασμένη από την Αγγλική πολιτική, καθόρισε το τι είναι τυφλός και από το 1964 έδινε ένα μικρό επίδομα σε μια μερίδα τυφλών με πρόσθετες αδυναμίες. Την περίοδο της Χούντας τα πράγματα κινούνταν με επιβράδυνση. Μετά την πτώση της αρχίσαμε τους μεγάλους αγώνες μέσα από τον Οίκο Τυφλών. Όσον αφορά το γυμνάσιο ήδη από το 1960 είχαν σταλεί μερικοί μαθητές της σχολής μας με υποτροφία ηλικίας 14-18 ετών. Εγώ πήγα στα 13 μου, ήμουν από τους καλούς μαθητές, και με έστειλαν. Πηγαίναμε στα γυμνάσια της Καλλιθέας: το θηλέων, στο νυχτερινό και στο 6ο γυμνάσιο Χαροκόπου.

Ερώτηση: Εκεί οι δάσκαλοι πώς σας αντιμετώπισαν;

Απάντηση: Ανάλογα πόσο ήθελε να βοηθήσει ο κάθε καθηγητής είχε και την ανάλογη προσέγγιση στο μαθητή. Μας εξέταζαν προφορικά και τα βιβλία των
αρχαίων ήταν γραμμένα σε Braille, όπως κι αυτά των ξένων γλωσσών. Μη φανταστείς ότι κάναμε καλά τις ξένες γλώσσες, μόνο τα βασικά. Στα μαθηματικά, η φοίτησή μας ήταν ελλιπής γιατί βιβλία δεν είχαμε και τα κάναμε προφορικά. Μέχρι τα 17 μου έμενα μέσα στον Οίκο Τυφλών, μετά έμενα με τον αδερφό μου που ήρθε Αθήνα και συνέχισα τις υπόλοιπες δύο τάξεις του γυμνασίου και αποφοίτησα.

Ερώτηση: Ψυχολογική στήριξη παρεχόταν στο δημοτικό και στο γυμνάσιο αν τη χρειαζόταν κάποιος μαθητής;

Απάντηση: Όχι. Μετά το 1980 διορίστηκε ψυχολόγος στο Κ.Ε.ΑΤ. Να σου πω και κάτι ακόμα που είναι σημαντικό. Το απολυτήριο του δημοτικού μας το δεχόταν το γυμνάσιο ως κατά παρέκκλιση γιατί δεν ήταν απολυτήριο που το είχε εγκρίνει το Υπουργείο Παιδείας. Μετά το 1976 καταφέραμε το δημοτικό σχολείο να υπαχθεί στο Υπουργείο κανονικά.

Ερώτηση: Τι όνειρα είχατε ως έφηβος;

Απάντηση: Αυτή η ερώτηση θα μπορούσε να είναι μια ολόκληρη μελέτη! Ξέραμε, και μας το είχαν πει κιόλας, ότι ως τυφλοί θα ήταν δύσκολη η επιβίωσή μας. Στα 17 μου ο πατέρας μου ήθελε να μάθω βιολί, να γυρίσω στο χωριό, να παίζω στα πανηγύρια και να με παντρέψει με μια φτωχιά κοπέλα. Εγώ όμως ήθελα να μείνω στην πόλη και να συνεχίσω τις σπουδές μου. Δε μου άρεσε καθόλου η ιδέα του βιολιού γιατί το είχα συνδυάσει με την επαιτεία. Τότε και λίγο παλαιότερα οι τυφλοί κυκλοφορούσαν στους δρόμους, ζητιάνευαν με οδυρμούς και επικαλούνταν την αναπηρία τους. Κέρδιζαν έτσι πολλά χρήματα, όσο παράξενο κι αν ακούγονταν, και με τα λεφτά αυτά έπιναν, ξενυχτούσαν, είχαν φτηνογκόμενες ιερόδουλες και με τον τρόπο αυτό αισθάνονταν βασιλιάδες. Ήταν μια ανθρώπινη ροπή αλλά τότε ήταν στίγμα. Πιο παλιά τη δικαιολογούσαν τη ζητιανιά, αργότερα όχι δεν τη θέλαμε ούτε εμείς οι ίδιοι γιατί νιώθαμε πως σαν κίνηση μας προσβάλει. Την επαιτεία όμως την είχαν σαν δικαιολογία. Όσον αφορά τα όνειρά μου εγώ ήθελα να πάω στην Πάντειο. Τελικά πήγα στη Νομική με το ζόρι γιατί εκεί πήγαιναν όλοι. Το μεγαλύτερό μου όνειρο ήταν να μείνω σε ένα σπίτι που να μην είναι για ποντίκια, γιατί τις αρχές του ’60 πολλοί τυφλοί έμεναν σε τρώγλες και σε υπόγεια αν τα έβλεπες ήταν πολύ άσχημες οι συνθήκες. Για να έχω ένα καλό σπίτι με κουζίνα και μπάνιο μέσα, σαν σημερινή γκαρσονιέρα, το λέω και συγκινούμαι τώρα, σου φαίνεται παράξενο γιατί τότε ακόμα και μια γκαρσονιέρα ήταν όνειρο, έπρεπε όμως να βρω μια δουλειά και τότε οι τηλεφωνητές έμπαιναν με μέσω.

Ερώτηση: Στο γυμνάσιο όταν πήγατε τα παιδιά οι καθηγητές πώς σας αντιμετώπισαν;

Απάντηση: Ο μεγάλος αριθμός καλά! Ήμασταν με το φίλο μου καλοί μαθητές και οι καθηγητές μας πρόσεχαν και μας εκτιμούσαν. Αποκτήσαμε και κάποιες φιλίες και οι συμμαθητές μάς διάβαζαν διάφορα βιβλία γαλλικών. Στο σχολικό περιβάλλον μάς είχαν συνηθίσει, υπήρχαν βέβαια και οι περιπτώσεις του χλευασμού και της ειρωνείας. Υπήρχαν και δάσκαλοι που μας λυπόντουσαν αλλά δε μας άρεσε, οι σωστοί ήταν αυτοί που φέρονταν αυστηρά και ίσα προς όλους. Μετά τελείωσα το εξατάξιο γυμνάσιο και έδωσα προφορικές εξετάσεις για να περάσω στη Νομική κι εγώ και ο φίλος μου. Η επιτροπή ήταν κάπως αυστηρή στα θεωρητικά μαθήματα στα μαθηματικά ήταν πιο ελαστική. Εγώ πήρα 18 αρχαία και ο συμμαθητής μου 19. Στη Νομική πήγα γιατί υπήρχε μια παράδοση, αργότερα τελείωσα το Πάντειο.

Ερώτηση: Μέσα στο πανεπιστήμιο πως ήταν οι συνθήκες; Τι είχατε να αντιμετωπίσετε;

Απάντηση: Πέσαμε σε μια άτυχη εποχή, γιατί ψάχναμε με κόπο να βρούμε αναγνώστες να μας μαγνητοφωνήσουν. Με τους καθηγητές δεν είχαμε μεγάλη επαφή αλλά είχαμε σωστή αντιμετώπιση. Όταν αρχίσαμε να πολιτικοποιούμαστε υπήρχε μια ανάταση στην Ελλάδα, πολιτιστική και κοινωνική, τότε ήρθε η καταραμένη Δικτατορία και πήγε την Ελλάδα πίσω. Το πανεπιστήμιο το τελείωσα στα 4 χρόνια και παντρεύτηκα στα 23 μου το 1969. Το 1970 είχα το πρώτο μου παιδί.

Ερώτηση: Ποια ήταν η μετέπειτα πορεία σας;

Απάντηση: Παράλληλα με το πανεπιστήμιο γράφτηκα στη σχολή τηλεφωνητών στο Φάρο. Παρακολουθούσαμε 9 μήνες τα μαθήματα κι εγώ και ο φίλος μου και πήραμε το πτυχίο τηλεφωνητή. Εκπαιδευόμασταν πάνω στο χειρισμό του κέντρου, στην ιστορία της τηλεφωνίας και το ουσιαστικό ήταν το πρακτικό ζήτημα περισσότερο. Αφού τελείωσα, ένας φίλος μου πρότεινε να πάμε στο διοικητή του Ο.Τ.Ε, εγώ δεν ήθελα να ζητήσω δουλειά από χουντικό, γιατί ήμουν αριστερός, με τον Παπανδρέου, παρόλα αυτά πήγα και του ζήτησα δουλειά. Με δέχτηκε αμέσως μου είπε: «Η επανάσταση θα σε σώσει! Έλα για δουλειά τον άλλο μήνα». Όμως ένα χρόνο είχε κολλήσει το χαρτί μου στην αστυνομία λόγω πολιτικών φρονημάτων γιατί κάποιος με είχε καρφώσει από το χωριό μου. Ο παππούς μου, που ήταν δεξιός, έμαθε τι συνέβαινε και είπε: «Αν είναι κομουνιστής θα τον σφάξω στο γόνατο!». Όμως τελικά ο παππούς τούς διαβεβαίωσε πως αυτό δεν ισχύει και με πήραν στον Ο.Τ.Ε, στο τηλεφωνικό κέντρο, όπου και δούλεψα 22 χρόνια. Το 1974 πήρα την άδεια εξασκήσεως της Νομικής γιατί κάναμε και 2 χρόνια άσκηση. Ως ασκούμενοι πηγαίναμε πού και πού σε ένα δικηγορικό γραφείο και αναλαμβάναμε μικρές υποθέσεις, όχι στο όνομά μας αλλά στο όνομα του γραφείου. Στα 15 χρόνια μπορούσα να πάρω σύνταξη από τον Ο.Τ.Ε., όμως κάποιος με μαρτύρησε στο δικηγορικό σύλλογο ότι εξασκώ δύο επαγγέλματα. Την πρώτη φορά μου έδωσαν άφεση μετά όμως με ξανακάρφωσαν και πήγα την επόμενη μέρα και παραιτήθηκα από το δικηγορικό σύλλογο. Στον Ο.Τ.Ε παίρναμε 8.500 δραχμές το μήνα. Μετά άνοιξα ένα τουριστικό γραφείο αλλά το έκλεισα μετά από τρία χρόνια. Εγώ ασχολούμουν και με το σύλλογο Πανελλήνιο Σύνδεσμο Τυφλών. Το 1966 ξεκίνησα, ήταν ο πρώτος σύλλογος αυτοοργάνωσης αναπήρων στα Βαλκάνια το 1932. Ήδη από το 1930 δεν ήθελαν οι τυφλοί τη φιλανθρωπία.

Ερώτηση: Μέσα στο τηλεφωνικό κέντρο του Ο.Τ.Ε υπήρχαν και άλλοι τυφλοί;

Απάντηση: Όλο το τηλεφωνικό κέντρο αποτελούνταν τότε μόνο από τυφλούς, στη γραμματεία ήταν βλέποντες. Συνήθως δίναμε πληροφορίες για όλες τις υπηρεσίες του Ο.Τ.Ε. και παράλληλα συνδέαμε τους πελάτες με όποιον ζητούσε να μιλήσει. Ήταν δύσκολη δουλειά γιατί έπρεπε να συνδέσουμε κτίρια όλης της Αττικής και να δουλέψουμε αποδοτικά και γρήγορα. Υπήρχαν συχνές αλλαγές στη δουλειά, στις οποίες έπρεπε να προσαρμοστούμε. Τη δομή της δουλειάς την έμαθα γρήγορα, ακόμα θυμάμαι τηλέφωνα υπηρεσιών. Είχαμε μικρό ωράριο 4,5 και 5 ώρες γιατί 8 ώρες το ακουστικό στο αυτί θα ήταν βλαβερό. Καταφέραμε τότε, το κάναμε και νόμο, να αναγνωριστεί το πτυχίο τηλεφωνητή ως μέση εκπαίδευση, δηλαδή κάποιο παιδί από δημοτικό πήγαινε αμέσως σχολή τηλεφωνητή και όχι γυμνάσιο. Ως δουλειά ήταν πολλή καλή.

Ερώτηση: Διαστήματα ανεργίας υπήρχαν;

Απάντηση: Όχι δεν υπήρχαν. Εργαζόμουν κανονικά και με πλήρωναν, μου κολλούσαν ένσημα. Χάρη στον Ο.Τ.Ε πήραμε και δικό μας σπίτι.

Ερώτηση: Άλλοι γνωστοί σας τυφλοί τι επαγγελματικό προσανατολισμό είχαν;

Απάντηση: Το βασικό επάγγελμα, την περίοδο 1960-1990, ήταν αυτό του τηλεφωνητή. Το ποσοστό ανέρχεται στο 95% περίπου. Και στο Φάρο εργάζονταν αρκετοί στις σκούπες και στις βούρτσες. Οι λαχειοπώλες, οι μικροπωλητές και οι μουσικοί του δρόμου με τα ακορντεόν παλαιότερα έβγαζαν αρκετά χρήματα. Τη δεκαετία του 1930 υπήρχαν πολλοί ιεροψάλτες που διορίζονταν σε εκκλησίες και πληρώνονταν κανονικά. Πολλοί μουσικοί, που σου είπαν πριν, έπαιζαν σε διάφορα κέντρα και είχαν συνεργαστεί και με μεγάλους συνθέτες. Συγκεκριμένα ο Καζαντζίδης είχε πει «Ελληνική λαϊκή μουσική χωρίς τους τυφλούς δεν νοείται». Μερικά χαρακτηριστικά ονόματα είναι του Σταματάκη, του Μπούμα, οι αδερφοί Χρυσίνηδες ο ένας από αυτούς ήταν ο διευθυντής της Columbia από τη δεκαετία του 1930. Επιπλέον, στην κλασική μουσική ο Γιώργος ο Θέμελης ήταν από τους πέντε καλύτερους πιανίστες στον κόσμο και ο καλύτερος ερμηνευτής Σοπέν και Μπετόβεν! Άλλοι τυφλοί δεν τα κατάφεραν γιατί δε βρήκαν τις κατάλληλες συνθήκες ούτε κάποιον να τους βοηθήσει. Τρία άτομα που γνωρίζω πήγαν στο εξωτερικό και σπούδασαν φυσικοθεραπεία, γύρισαν Ελλάδα και διορίστηκαν στο Ι.Κ.Α.. Στην Ισπανία, στο τέλος του 1960, καθιέρωσαν αυτό το επάγγελμα, χρησιμοποιούσαν και σύγχρονες μεθόδους όπως φωτοθεραπεία, υδροθεραπεία και είχαν τα μέσα. Η σύζυγός μου τυφλώθηκε και αυτή αργότερα δεν ήταν εκ γενετής και δούλευε στη Δ.Ε.Η. στο τηλεφωνικό κέντρο κι αυτή.

Ερώτηση: Η αντιμετώπιση των τυφλών γενικά από την κοινωνία πως ήταν στα μέσα του 20ού αιώνα;

Απάντηση: Στα χωριά ήταν δύσκολα τα πράγματα γιατί οι περισσότεροι δεν ήθελαν τυφλούς μέσα στην οικογένεια. Στην Αθήνα το καλαμπουρίζαμε και λίγο λέγαμε μεταξύ μας ανέκδοτα για την τυφλότητα και αυτοσαρκαζόμασταν. Πολλοί φίλοι μας βλέποντες ένιωθαν άβολα στην αρχή και δεν ήξεραν πώς να μας αντιμετωπίσουν, όμως στην πορεία λύνονταν. Δε φοβόμασταν τη λογοκρισία είχαμε μάθει να αμυνόμαστε, όπου ήταν απαραίτητο, και να ζούμε με το πρόβλημα.

Ερώτηση: Πλέον συνταξιοδοτηθήκατε. Πόσα χρόνια �