‘Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΟΠΤΙΚΗ ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ’- ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της ΓΙΑΝΝΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑΣ-ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Μ.Π.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 3ο
1ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ. ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ – ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ
1.1 Ορισμοί και ταξινόμηση αναπηρίας
Η αναπηρία είναι μια σύνθετη και πολύπλευρη έννοια που μπορεί να οριστεί με διάφορους τρόπους ανάλογα με το πλαίσιο και την οπτική γωνία (Agmon, Sa’ar & Araten-Bergman, 2016). Γενικά, η αναπηρία αναφέρεται σε μια σωματική, ψυχική ή αισθητηριακή βλάβη που περιορίζει την ικανότητα ενός ατόμου να συμμετέχει στις καθημερινές δραστηριότητες και στην κοινωνία στο σύνολό της. Μπορεί να είναι είτε συγγενής είτε επίκτητη και μπορεί να είναι προσωρινή ή μόνιμη (Batshaw, Roizen, & Pellegrino, 2019). Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) παρέχει έναν ευρέως αποδεκτό ορισμό της αναπηρίας, ο οποίος είναι «ένας γενικός όρος για τις βλάβες, τους περιορισμούς δραστηριοτήτων και τους περιορισμούς συμμετοχής». Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, μια βλάβη είναι οποιαδήποτε απώλεια ή ανωμαλία της ψυχολογικής, φυσιολογικής ή ανατομικής δομής ή λειτουργίας, ενώ ο περιορισμός δραστηριότητας αναφέρεται στις δυσκολίες που μπορεί να έχει ένα άτομο στην εκτέλεση δραστηριοτήτων, όπως το περπάτημα ή το διάβασμα (Brunes & Heir, 2020).
Οι περιορισμοί συμμετοχής, από την άλλη πλευρά, αναφέρονται στα προβλήματα που μπορεί να αντιμετωπίσει ένα άτομο κατά τη συμμετοχή του σε κοινωνικές, οικονομικές ή πολιτιστικές δραστηριότητες, όπως η φοίτηση στο σχολείο ή στην εργασία (Alfonso & Flanagan, 2018; Morton, 2022). Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η αναπηρία αποτελεί ένα σύνθετο, δυναμικό αλλά και μεταβαλλόμενο φαινόμενο που είναι αποτέλεσμα της συνεχούς αλληλεπίδρασης που ασκούνται στα προσωπικά χαρακτηριστικά των ατόμων αλλά και των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του περιβάλλοντος όπου βρίσκεται το άτομο. Οι αιτίες αυτών φαίνεται να είναι είτε οργανικές είτε περιβαλλοντικές (WHO, 2022). Οι ειδικοί στο πεδίο υπογραμμίζουν την ανάγκη για μια ολιστική προσέγγιση, βασισμένοι σε ανθρωπολογιστικές θεωρίες, προκειμένου να υποστηριχθούν τα άτομα με αναπηρίες, ως διόρθωση στη συντριπτική τάση να μειώνουν την ανθρωπιά τους στον σωματικό τους τραυματισμό. Επίσης, τονίζεται η προσοχή στις εξατομικευμένες εμπειρίες αυτών των ατόμων για την κατανόηση της κανονιστικής, δεσμευμένης στην κουλτούρα αντίληψη των «υγιών» ατόμων (Agmon, Sa’ar & Araten-Bergman, 2016).
Η αναπηρία μπορεί να ταξινομηθεί σε διάφορους τύπους με βάση τις υποκείμενες αιτίες ή τα είδη των βλαβών. Ορισμένοι συνήθεις τύποι αναπηρίας περιλαμβάνουν τη σωματική, την αισθητηριακή, τη διανοητική, την αναπτυξιακή και την ψυχιατρική αναπηρία (CESSDPCMD et al., 2013). Η σωματική αναπηρία αναφέρεται σε οποιαδήποτε σωματική βλάβη που επηρεάζει την κινητικότητα ή την επιδεξιότητα ενός ατόμου, όπως η παράλυση, ο ακρωτηριασμός ή η εγκεφαλική παράλυση. Η αισθητηριακή αναπηρία περιλαμβάνει οποιαδήποτε βλάβη που επηρεάζει τις αισθήσεις ενός ατόμου, όπως απώλεια όρασης, απώλεια ακοής ή κώφωση. Η διανοητική αναπηρία συνιστά μία γνωστική διαταραχή που επηρεάζει τη νοητική λειτουργία ενός ατόμου, συμπεριλαμβανομένης της ικανότητάς του να μαθαίνει, να σκέφτεται και να λύνει προβλήματα. Η Διεθνής Ταξινόμηση Νοσημάτων χωρίζει τα προβλήματα όρασης σε δύο ομάδες: τα προβλήματα όρασης στη μακρινή απόσταση και τα προβλήματα όρασης στην κοντινή. Η όραση από απόσταση ποικίλλει από ήπια (παρουσιάζει οπτική οξύτητα μικρότερη από 6/18 στο καλύτερο μάτι), μέτρια (λιγότερη από 6/18 έως 6/60 στο καλύτερο μάτι), σοβαρή (λιγότερη από 6/60 έως 3/60 ) έως τα άτομα που δεν βλέπουν (λιγότερο από 3/60 ή καθόλου αντίληψη φωτός). Για την κοντινή όραση, ο ορισμός είναι η οξύτητα χειρότερη από το N6 ή το N8 στα 40 cm και η καλύτερη διορθωμένη οπτική οξύτητα ⩾ 6/12 (ICFD, 2023). Η αναπτυξιακή αναπηρία περιλαμβάνει μια σειρά από αναπηρίες που επηρεάζουν τη σωματική, γνωστική ή κοινωνική ανάπτυξη ενός ατόμου, όπως ο αυτισμός ή το σύνδρομο Down. Τέλος, η ψυχιατρική αναπηρία αναφέρεται σε οποιαδήποτε κατάσταση ψυχικής υγείας που επηρεάζει την ικανότητα ενός ατόμου να λειτουργεί, όπως η κατάθλιψη, το άγχος ή η σχιζοφρένεια (Ormel et al., 1997).
Συνολικά, η αναπηρία είναι μια σύνθετη και ποικίλη έννοια που απαιτεί μια διαφοροποιημένη κατανόηση προκειμένου να υποστηριχθούν αποτελεσματικά τα άτομα με αναπηρία και να προωθηθεί η ένταξή τους στην κοινωνία (Erickson & Koppenhaver, 2019; Kovaleski, 2022). Η έννοια της αναπηρίας έχει εξελιχθεί με την πάροδο του χρόνου και έχουν εμφανιστεί διαφορετικά μοντέλα για να εξηγήσουν τη φύση και τον αντίκτυπό της στα άτομα και την κοινωνία. Δύο εξέχοντα μοντέλα είναι το ιατρικό μοντέλο και το κοινωνικό μοντέλο αναπηρίας. Το ιατρικό μοντέλο της αναπηρίας βλέπει την αναπηρία ως ένα πρόβλημα που εντοπίζεται μέσα στο άτομο και που προκαλείται από βλάβες ή καταστάσεις οι οποίες χρήζουν διόρθωσης ή θεραπείας (Alfonso & Flanagan, 2018; Morton, 2022). Αυτό το μοντέλο εστιάζει στους φυσικούς, γνωστικούς ή αισθητηριακούς περιορισμούς του ατόμου και τους βλέπει ως την κύρια αιτία της αναπηρίας. Σύμφωνα με αυτό το μοντέλο, ο στόχος της παρέμβασης είναι να θεραπεύσει τη βλάβη ή την πάθηση και να κάνει το άτομο όσο το δυνατόν πιο «φυσιολογικό». Ιατρικές παρεμβάσεις όπως χειρουργική επέμβαση, φαρμακευτική αγωγή ή βοηθητικές συσκευές χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση των περιορισμών του ατόμου και τη βελτίωση της λειτουργίας του. Το ιατρικό μοντέλο υποθέτει ότι οι περιορισμένες ικανότητες του ατόμου αποτελούν την κύρια αιτία των δυσκολιών του στην καθημερινή ζωή, και ως εκ τούτου, η εστίαση αφορά στην ατομική αποκατάσταση και προσαρμογή (Kovaleski, 2022).
Το ιατρικό μοντέλο της αναπηρίας έχει επικριθεί για την εστίασή του στις ατομικές αναπηρίες και αγνόηση των κοινωνικών και περιβαλλοντικών παραγόντων που συμβάλλουν στην αναπηρία. Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι αυτό το μοντέλο «παθολογεί» την αναπηρία του ατόμου και αγνοεί τον ρόλο των κοινωνικών φραγμών, των διακρίσεων και των προκαταλήψεων στην εμπειρία του ατόμου από αναπηρία. Αυτό το μοντέλο τείνει επίσης να βλέπει την αναπηρία ως προσωπική τραγωδία ή βάρος, που μπορεί να οδηγήσει σε στιγματισμό και περιθωριοποίηση των ατόμων με αναπηρία (McAuley et al., 2006). Κατά το ιατρικό μοντέλο η αναπηρία είναι πρόβλημα που βρίσκεται στα ίδια τα παιδιά και αυτό έχει ως αποτέλεσμα μέσω αυτού του διαχωρισμού να γίνεται και η τοποθέτησή τους στα σχολεία. Το υπάρχον εκπαιδευτικό σύστημα δεν αναδιαμορφώνεται με σκοπό την προσαρμογή στα παιδιά με αναπηρία, αλλά επικεντρώνεται μόνο στις διαδικασίες αξιολόγησης και επαναξιολόγησης των παιδιών αυτών (Alfonso & Flanagan, 2018).
Το κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας, από την άλλη, βλέπει την αναπηρία ως ένα κοινωνικά κατασκευασμένο φαινόμενο που προκύπτει από την αλληλεπίδραση μεταξύ του ατόμου και του περιβάλλοντός του. Η βασική αρχή του μοντέλου είναι ότι υπάρχει μεταξύ της αναπηρίας (impairment) και της δυσκολίας στην καθημερινότητα (disability), προσδιορίζοντας την τελευταία ως μειονέκτημα που πηγάζει από την έλλειψη προσαρμογής μεταξύ ενός σώματος και του κοινωνικού του περιβάλλοντος (Goering, 2015). Αυτό το μοντέλο υποστηρίζει ότι η αναπηρία δεν είναι αποκλειστικά θέμα ατομικών αναπηριών ή περιορισμών, αλλά διαμορφώνεται επίσης από τους φυσικούς, κοινωνικούς και συμπεριφορικούς φραγμούς που διέπουν την κοινωνία. Σύμφωνα με το κοινωνικό μοντέλο, το περιβάλλον μπορεί να παρακωλήσει την ελεύθερη συμμετοχή των ατόμων με αναπηρία στην κοινωνία. Παραδείγματα τέτοιων κωλυμάτων αποτελούν τα δυσπρόσιτα κτίρια, οι μη φιλικές προς ανάπηρα άτομα συγκοινωνίες και τα συστήματα επικοινωνίας. Αυτά τα εμπόδια μπορούν να δημιουργήσουν έναν κύκλο αποκλεισμού, οδηγώντας σε κοινωνική απομόνωση, φτώχεια και μειωμένη ποιότητα ζωής για τα άτομα με αναπηρία (Lisi, 2005a). Το κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας τονίζει τη σημασία της αντιμετώπισης των κοινωνικών και περιβαλλοντικών φραγμών για τη δημιουργία μιας κοινωνίας χωρίς αποκλεισμούς για όλους. Προτείνει την άρση των φυσικών, επικοινωνιακών και συμπεριφορικών εμποδίων για τη δημιουργία ίσων ευκαιριών για τα άτομα με αναπηρία (Alfonso & Flanagan, 2018; Parpottas, Christofi & Ioannou, 2023). Σε αντίθεση με το ιατρικό μοντέλο, το κοινωνικό προωθεί την ενιαία εκπαίδευση και την αλλαγή νοοτροπίας των ατόμων που σχετίζονται με τα άτομα με αναπηρία. Ακόμα στοχεύει στην αναδιοργάνωση των συστημάτων εκπαίδευσης αλλά και στην παροχή δίκαιων ευκαιριών αυτής σε επίπεδο μάθησης και επιτυχίας. Αυτό το μοντέλο αναγνωρίζει επίσης την ποικιλομορφία εντός της κοινότητας αναπηρίας και σέβεται ότι τα άτομα με αναπηρίες έχουν μοναδικές εμπειρίες και προοπτικές (Wong, 2020).
Στη μελέτη των Parpottas, Christofi & Ioannou (2023) διερευνήθηκαν οι διαφορές στην προσαρμογή και τις ακαδημαϊκές επιδόσεις μεταξύ μαθητών με και χωρίς αναπηρία και εξετάστηκαν περαιτέρω αυτές οι διαφορές μεταξύ των μαθητών με αναπηρία. Επιπρόσθετα, διερευνήθηκε ο ρόλος της ακαδημαϊκής υποστήριξης για την προσαρμογή και τις ακαδημαϊκή επίδοση των μαθητών με αναπηρίες, καθώς και τις αντιλήψεις τους για ένα προτεινόμενο εξειδικευμένο πακέτο παρεμβάσεων συμβουλευτικής ψυχολογίας. Μεταξύ των 127 μαθητών με αναπηρία και 127 χωρίς αναπηρία, ηλικίας 18–24 ετών, βρέθηκε πως οι μαθητές με αναπηρίες ανέφεραν χαμηλότερες βαθμολογίες και χαμηλότερη προσαρμογή από τους μαθητές χωρίς αναπηρία. Επιπρόσθετα, διαφορές μεταξύ των μαθητών με αναπηρία παρατηρήθηκαν μόνο ως προς το βαθμολογία, ανάλογα με το είδος της αναπηρίας τους, την ύπαρξη συννοσηρότητας και το είδος των εξεταστικών. Οι συγγραφείς υπογράμμισαν τη σημασία της συμβουλευτικής ψυχολογίας στην υποστήριξη των μαθητών με αναπηρίες, στοχεύοντας στην εφαρμογή της κοινωνικής προσέγγισης της αναπηρίας.
Τα τελευταία χρόνια, υπάρχει μια αυξανόμενη συναίνεση ότι το κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας παρέχει μια πιο ολοκληρωμένη και περιεκτική κατανόηση της αναπηρίας από το ιατρικό μοντέλο (Batshaw et al., 2019). Πολλοί ακτιβιστές και υποστηρικτές των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία έχουν ζητήσει μια στροφή προς μια προσέγγιση κοινωνικού μοντέλου για την αναπηρία για να διασφαλιστεί η κοινωνική δικαιοσύνη, η ισότητα και η ένταξη για όλα τα άτομα με αναπηρία. Συμπερασματικά, το ιατρικό μοντέλο και το κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας παρέχουν δύο διαφορετικές οπτικές για τη φύση και τα αίτια της αναπηρίας. Ενώ το ιατρικό μοντέλο εστιάζει σε ατομικές αναπηρίες και επιδιώκει να τις διορθώσει ή να τις θεραπεύσει, το κοινωνικό μοντέλο τονίζει τη σημασία της αντιμετώπισης των κοινωνικών και περιβαλλοντικών φραγμών για την προώθηση της ένταξης και της ισότητας για τα άτομα με αναπηρίες (Kovaleski, 2022).