‘Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΟΠΤΙΚΗ ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ’- ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της ΓΙΑΝΝΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑΣ-ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Μ.Π.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 4ο
1.1.2. Ορισμός τύφλωσης
Η τύφλωση είναι μια διαταραχή της όρασης που επηρεάζει την ικανότητα του ατόμου να δει. Οι μη βλέποντες άνθρωποι έχουν δυσκολία στην όραση ή δεν μπορούν να δουν, γεγονός που μπορεί να δυσχεράνει την εκτέλεση καθημερινών δραστηριοτήτων όπως η ανάγνωση, η γραφή και η πλοήγηση στο περιβάλλον τους (Sardegna, 2002; Jones, Bartlett & Cooke, 2019). Η τύφλωση μπορεί να προκληθεί από διάφορους παράγοντες, συμπεριλαμβανομένων γενετικών, ασθενειών, τραυματισμών ή περιβαλλοντικών παραγόντων. Υπάρχουν διαφορετικοί βαθμοί τύφλωσης, που κυμαίνονται από εκείνους που γεννιούνται χωρίς όραση έως εκείνους που χάνουν σταδιακά την όρασή τους με την πάροδο του χρόνου. Οι επιδημιολογικές μελέτες έχουν δείξει πως τα τελευταία 30 χρόνια, έχει σημειωθεί μείωση του ποσοστού των ατόμων με προβλήματα όρασης και τύφλωση παγκοσμίως. Ωστόσο, η αύξηση και η γήρανση του πληθυσμού έχει ως αποτέλεσμα η πρόκληση της εξάλειψης της τύφλωσης είναι μεγαλύτερη από ποτέ (Ackland, Resnikoff & Bourne, 2017). Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) ορίζει την τύφλωση ως οπτική οξύτητα μικρότερη από 3/60 (0,05) ή αντίστοιχη απώλεια οπτικού πεδίου σε λιγότερο από 10 μοίρες στο καλύτερο μάτι με την καλύτερη δυνατή διόρθωση. Η όραση ορίζεται ως οπτική οξύτητα μικρότερη από 6/18 (0,3) αλλά ίση ή καλύτερη από 3/60 (0,05) ή αντίστοιχη απώλεια οπτικού πεδίου σε λιγότερο από 20 μοίρες στο καλύτερο μάτι με την καλύτερη δυνατή διόρθωση (Erickson & Koppenhaver, 2019). Αξίζει να σημειωθεί ότι ορισμένες αιτίες τύφλωσης μπορούν να προληφθούν ή να αντιμετωπιστούν, όπως οι λοιμώξεις και οι διατροφικές ανεπάρκειες, ενώ άλλες είναι μη αναστρέψιμες, όπως οι γενετικές διαταραχές και ορισμένες οφθαλμικές παθήσεις (Resnikoff, Lansingh, & Eckert, 2023; Sardegna, 2002).
Η τύφλωση μπορεί να προκαλέσει σοβαρότατες συνέπειες στη ζωή ενός ατόμου, συμπεριλαμβανομένης της δυνατότητάς του να έχει πρόσβαση στην εκπαίδευση, την απασχόληση και τη συμμετοχή σε κοινωνικές δραστηριότητες (Glatz et al., 2022). Ωστόσο, με την κατάλληλη υποστήριξη και πόρους, τα μη βλέποντα άτομα μπορούν να ζήσουν πλήρη και ανεξάρτητη ζωή.
Τα τελευταία χρόνια, η τεχνολογία έχει βελτιώσει σημαντικά την ποιότητα ζωής των τυφλών ατόμων. Για παράδειγμα, οι συσκευές ανάγνωσης οθόνης και οι οθόνες Braille επιτρέπουν σε άτομα με περιορισμένη ή καθόλου όραση να έχουν πρόσβαση σε ψηφιακές πληροφορίες, ενώ βοηθήματα κινητικότητας όπως λευκά μπαστούνια και σκύλοι-οδηγοί μπορούν να τους βοηθήσουν να περιηγηθούν στο περιβάλλον τους με ασφάλεια. Την τελευταία δεκαετία με την πρόοδο της ιατροτεχνολογίας, ιδιαίτερος λόγος γίνεται την υποστηρικτική τεχνολογία για τα άτομα χωρίς όραση. Η υποστηρικτική τεχνολογία, που συνήθως θεωρείται η τεχνολογία που είναι σχεδιασμένη για άτομα με κάποια μορφή αναπηρίας, αποτελεί ένα ζωτικό πεδίο που περιλαμβάνει τεχνολογίες, εξοπλισμό, συσκευές, υπηρεσίες, συστήματα, διαδικασίες και περιβαλλοντικές τροποποιήσεις, επιτρέποντας στα άτομα χωρίς όραση να ξεπεράσουν διάφορες φυσικές, κοινωνικές, υποδομές και εμπόδια προσβασιμότητας προσφέροντας ανεξαρτησία, παραγωγικότητα και ίσες ευκαιρίες (Bhowmick & Hazarika, 2017).
Η γραφή Braille είναι ένα σύστημα ανυψωμένων κουκκίδων που γίνονται αισθητές με τα ακροδάχτυλα, που χρησιμοποιείται από άτομα που είναι τυφλά ή με προβλήματα όρασης για ανάγνωση και γραφή. Εφευρέθηκε από τον Λουί Μπράιγ, έναν Γάλλο παιδαγωγό που ο ίδιος ήταν τυφλός, τον 19ο αιώνα. Το σύστημα Braille βασίζεται σε ένα πλέγμα έξι κουκκίδων, διατεταγμένων σε δύο στήλες των τριών κουκκίδων η καθεμία. Αυτές οι κουκκίδες μπορούν να συνδυαστούν για να αναπαραστήσουν γράμματα, αριθμούς, σημεία στίξης, ακόμη και μουσική σημειογραφία (Wong, 2020). Υπάρχουν επίσης σύμβολα Braille για κοινές λέξεις που μπορούν να βοηθήσουν στην επιτάχυνση της διαδικασίας ανάγνωσης και γραφής. Η εκμάθηση ανάγνωσης και γραφής στη γραφή Braille απαιτεί εξειδικευμένη εκπαίδευση, αλλά μόλις την κατακτήσει, μπορεί να προσφέρει στα τυφλά άτομα υψηλό βαθμό παιδείας και ανεξαρτησίας. Σήμερα, η γραφή Braille χρησιμοποιείται παγκοσμίως ως σημαντικό εργαλείο για την εκπαίδευση και την ένταξη των τυφλών ατόμων στην κοινωνία. Στην πραγματικότητα, πολλές χώρες έχουν νόμους που ορίζουν ότι ορισμένα δημόσια υλικά, όπως πινακίδες, μενού και έγγραφα, πρέπει να είναι διαθέσιμα τόσο σε οπτική όσο και σε μορφή Braille για να διασφαλιστεί η ίση πρόσβαση σε άτομα με προβλήματα όρασης (Bourne et al., 2021).
Ιδιαίτερη αναφορά αξίζει να γίνει για τους σκύλους-οδηγούς, οι οποίοι είναι ειδικά εκπαιδευμένοι σκύλοι που βοηθούν άτομα με προβλήματα όρασης. Αυτά τα σκυλιά παρέχουν μια ζωτική υπηρεσία στους ιδιοκτήτες τους βοηθώντας τους να περιηγηθούν στο περιβάλλον τους με ασφάλεια και ανεξάρτητα. Οι σκύλοι-οδηγοί εκπαιδεύονται για να καθοδηγούν τους ιδιοκτήτες τους γύρω από εμπόδια, να πλοηγούνται στην κυκλοφορία, ακόμη και να τους βοηθούν να βρουν συγκεκριμένους προορισμούς (Pinquart & Pfeiffer, 2011). Η αυστηρή διαδικασία εκπαίδευσης για σκύλους-οδηγούς μπορεί να διαρκέσει έως και δύο χρόνια. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, τα σκυλιά κοινωνικοποιούνται και εκπαιδεύονται ώστε να ακολουθούν βασικές εντολές, αλλά και να αγνοούν τους περισπασμούς και να παραμένουν συγκεντρωμένοι στις ανάγκες των ιδιοκτητών τους Επιπλέον, οι σκύλοι-οδηγοί εκπαιδεύονται να χρησιμοποιούν την όσφρηση και την ακοή τους για να βοηθήσουν τους ιδιοκτήτες τους να πλοηγηθούν, όπως σταματώντας σε κράσπεδα, σκάλες ή άλλα εμπόδια (Wong, 2020). Οι σκύλοι-οδηγοί εκτιμώνται ιδιαίτερα από τους ιδιοκτήτες τους τόσο για την πρακτική βοήθεια όσο και για τη συναισθηματική τους υποστήριξη. Για πολλά άτομα με προβλήματα όρασης, οι σκύλοι-οδηγοί είναι κάτι περισσότερο από ένα απλό μέσο μεταφοράς. Αυτά τα άριστα εκπαιδευμένα σκυλιά όχι μόνο παρέχουν πρακτική βοήθεια αλλά προσφέρουν επίσης συναισθηματική υποστήριξη και συντροφιά στους ιδιοκτήτες τους. Αυξάνοντας την ευαισθητοποίηση για το ρόλο των σκύλων-οδηγών και διασφαλίζοντας ότι αντιμετωπίζονται με σεβασμό, μπορούμε να βοηθήσουμε να διασφαλίσουμε ότι τα άτομα με οπτική αναπηρία μπορούν να συμμετέχουν πλήρως στην κοινωνία και να απολαμβάνουν μεγαλύτερη ανεξαρτησία και ελευθερία (Sardegna, 2002).
Οι Tomkins, Thomson & McGreevy (2011) διερεύνησαν τα χαρακτηριστικά των σκύλων που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν από Οργανώσεις Σκύλων-Οδηγών για καθοδήγηση και υποστήριξη ατόμων χωρίς όραση. Οι δοκιμές ιδιοσυγκρασίας (παθητικός και θόρυβος, αιφνίδια εμφάνιση και δοκιμές διάσπασης προσοχής σκύλων) και αξιολογήσεις συμπεριφοράς (Επίπεδο δραστηριότητας, συγκέντρωση ανοσοσφαιρίνης Α σάλιου Α) αξιολογήθηκαν σε πιθανούς σκύλους-οδηγούς. Οι παράγοντες πρόβλεψης της επιτυχίας του σκύλου-οδηγού που εντοπίστηκαν περιλαμβάνουν 4 συγκεκριμένες συμπεριφορικές αντιδράσεις (λαχάνιασμα, γλείψιμο αποτυχία στα τεστ θορύβου, μειωμένος χρόνος ανάπαυσης το βράδυ), αντικατοπτρίζοντας το άγχος και την ανησυχία και προβλέποντας χαμηλή καταλληλότητα των σκύλων για καθοδήγηση. Εν τούτοις, στη διεθνή βιβλιογραφία αποτυπώνεται πως η στάση απέναντι στην ιδιοκτησία σκύλου-οδηγού ποικίλλει μεταξύ των τυφλών ατόμων ενθαρρύνοντας την απόκτηση οδηγού – σκύλου για την αύξηση της ποιότητας ζωής των ατόμων χωρίς όραση (Glenk et al., 2019).
Ωστόσο, παρά τις εξελίξεις αυτές, οι τυφλοί εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν πολλές προκλήσεις και εμπόδια στην κοινωνία, όπως για παράδειγμα φυσικά εμπόδια (απρόσιτα κτίρια και μεταφορές), καθώς και κοινωνικά εμπόδια όπως οι διακρίσεις και το στίγμα. Ως εκ τούτου, υπάρχει διαρκής ανάγκη για υπεράσπιση και ευαισθητοποίηση για να διασφαλιστεί ότι τα μη βλέποντα άτομα δεν στερούνται κοινωνικές, εκπαιδευτικές και πάσης φύσης ευκαιρίες (Resnikoff et al., 2023).