Η Ειδική Αγωγή στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση: Προκλήσεις και Δυνατότητες – Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία της Χασεκίδου Σοφίας – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Διατμηματικό Π.Μ.Σ.«Διαχείριση της Μαζικής Μετανάστευσης και Πληθυσμών σε Κίνηση» – Μέρος 1ο
Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης
Τμήμα Οικονομικών Επιστημών
Διατμηματικό Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Διαχείριση της Μαζικής Μετανάστευσης και Πληθυσμών σε Κίνηση»
«Η Ειδική Αγωγή στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση: Προκλήσεις και Δυνατότητες»
Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία της
Χασεκίδου Σοφίας
Επιβλέπων Καθηγητής: Τζήμας Θεμιστοκλής
Μέλη Εξεταστικής Επιτροπής: Ζαρωτιάδης Γρηγόριος
Παπαδοπούλου Μαρία
ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025
Υπεύθυνη Δήλωση Συγγραφέα.
Δηλώνω ρητά ότι, σύμφωνα με το άρθρο 8 του Ν.1599/1986 και τα άρθρα 2,4,6 παρ.3 του Ν.1256/1982, η παρούσα εργασία αποτελεί αποκλειστικά προϊόν προσωπικής εργασίας, δεν προσβάλλει κάθε μορφής πνευματικά δικαιώματα τρίτων και δεν είναι προϊόν μερικής ή ολικής αντιγραφής, οι πηγές δε που χρησιμοποιήθηκαν περιορίζονται στις βιβλιογραφικές αναφορές και μόνον.
© Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, 2025. Η παρούσα διπλωματική εργασία αποτελεί συνιδιοκτησία του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και της φοιτήτριας, ο καθένας από τους οποίους έχει το δικαίωμα ανεξάρτητης χρήσης, αναπαραγωγής και αναδιανομής (στο σύνολο ή τμηματικά) για διδακτικούς και ερευνητικούς σκοπούς, σε κάθε περίπτωση αναφέροντας τον τίτλο και τη συγγραφέα της Διπλωματικής Εργασίας, καθώς και την επωνυμία Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης όπου εκπονήθηκε, καθώς και τον επιβλέποντα και την επιτροπή κρίσης.
Ευχαριστίες
Θα ήθελα να εκφράσω τις πιο θερμές μου ευχαριστίες στο σύνολο του Εκπαιδευτικού Προσωπικού του Διατμηματικού Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης «Διαχείριση Μαζικής Μετανάστευσης και Πληθυσμών σε κίνηση» για την αμέριστη υποστήριξή τους σε όλη τη διάρκεια των σπουδών μου.
Τις πιο εγκάρδιες μου, όμως, ευχαριστίες θα ήθελα να εκφράσω στον Καθηγητή και επιβλέποντα της διπλωματικής μου εργασίας, κ. Τζήμα Θεμιστοκλή, ο οποίος υπήρξε αστείρευτος ανατροφοδότης και πολύτιμος σύμβουλός μου. Η διάθεση του για συνεργασία, ο φιλικός και επικοινωνιακός του χαρακτήρας ήταν για μένα καθοριστικός για την διεκπεραίωση της παρούσας διπλωματικής εργασίας.
Επιπλέον, θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά την κυρία Παπαδοπούλου Μαρία και τον κύριο Ζαρωτιάδη Γρηγόριο, για τη συμμετοχή τους στην Εξεταστική Επιτροπή, καθώς και για την πολύτιμη συμβολή τους στην ολοκλήρωση της εργασίας μου.
Περίληψη
Η παρούσα εργασία επιχειρεί να αναδείξει το ζήτημα της εκπαίδευσης προσφύγων και μεταναστών μαθητών/τριών με αναπηρία στην Ελλάδα, εξετάζοντας το ισχύον εκπαιδευτικό σύστημα και αναδεικνύοντας τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει. Οι πρόσφυγες και μετανάστες μαθητές/τριες με αναπηρία ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες αντιμετωπίζουν πολλαπλές δυσκολίες, οι οποίες προκύπτουν, όχι μόνο από διάσταση της αναπηρίας, αλλά και από τις ιδιαίτερες συνθήκες που σχετίζονται με τη μεταναστευτική/προσφυγική τους εμπειρία. Μέσα από την εξέταση του νομοθετικού πλαισίου, καθώς και των υφιστάμενων πολιτικών και πρακτικών που σχετίζονται με την πρόσβαση και την ένταξη τους στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα, θα αποκτήσουμε μια πιο ολοκληρωμένη οπτική για την υπάρχουσα κατάσταση. Αναφορικά με την καλύτερη κατανόηση των προκλήσεων και των αναγκών στον τομέα υποστήριξης παιδιών προσφύγων και μεταναστών με αναπηρία, πραγματοποιήθηκε ερευνητική μελέτη μέσω ερωτηματολογίου σε ηλεκτρονική μορφή. Στην ερευνητική μελέτη συμμετείχαν 21 επαγγελματίες που εργάζονται στον τομέα του προσφυγικού και μεταναστευτικού, και έχουν συνεργαστεί με παιδιά πρόσφυγες και μετανάστες, εστιάζοντας ιδιαίτερα στα παιδιά με αναπηρία. Μέσα από τις απαντήσεις τους προκύπτουν σημαντικές πληροφορίες που αναδεικνύουν κυρίως τις γλωσσικές δυσκολίες, την έλλειψη εκπαιδευμένου προσωπικού και διαθέσιμων πόρων για την υποστήριξη και την κάλυψη των αναγκών των προσφύγων και μεταναστών μαθητών/τριών με αναπηρία, καθώς και τον ρόλο του κρατικού μηχανισμού και των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων στην υποστήριξη τους.
Λέξεις κλειδιά: ειδική αγωγή, διαπολιτισμική εκπαίδευση, πρόσφυγες και μετανάστες μαθητές/τριες με αναπηρία
Abstract
This paper aims to highlight the issue of educating refugee and migrant students with disabilities in Greece, examining the current educational system and shedding light on the challenges it faces. Refugee and migrant students with disabilities and/or special educational needs encounter multiple difficulties, which arise not only from the aspect of disability, but also from the specific conditions related to their migratory/refugee experience. By examining the legislative framework, as well as the existing policies and practices related to their access and integration into the Greek educational system, we will gain a more comprehensive view of the current situation. In order to better understand the challenges and needs in supporting refugee and migrant children with disabilities, a research study was conducted using an online questionnaire. The study involved 21 professionals working in the field of refugee and migration, who have collaborated with refugee and migrant children, focusing particularly on children with disabilities. The responses provided important information that mainly highlights linguistic difficulties, the lack of trained personnel, and available resources to support and meet the needs of refugee and migrant students with disabilities, as well as the role of the state apparatus and Non- Governmental Organizations in their support.
Key words: special education, intercultural education, refugee and migrant students with disabilities
Περιεχόμενα
Περίληψη
Abstract
Εισαγωγή
Κεφάλαιο 1ο Εισαγωγή στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση στην Ελλάδα
1.1 Εισαγωγή στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση
1.2 Η φιλοσοφία της συμπερίληψης στην εκπαίδευση
1.3 Προστασία των δικαιωμάτων Ατόμων με αναπηρία σε διεθνές και ευρωπαϊκό επίπεδο
1.3.1 Διεθνείς Συμβάσεις και Πολιτικές για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία
1.3.2 Ευρωπαϊκή Πολιτική και Νομοθεσία για την Προστασία των Δικαιωμάτων των Ατόμων με Αναπηρία
1.3.3 Νομοθετικό πλαίσιο της εκπαίδευσης των μαθητών/τριών με αναπηρία ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες στην Ελλάδα από την περίοδο της Μεταπολίτευσης μέχρι σήμερα
1.4 Στρατηγικές για την υποστήριξη των μαθητών/τριών με αναπηρία ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες σε σχολικές μονάδες
1.4.1 Η λειτουργία του Τμήματος Ένταξης
1.4.2 Ο θεσμός της Παράλληλης Στήριξης
1.4.3 Σχολικές Μονάδες Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης
Κεφάλαιο 2ο Εισαγωγή στην εκπαίδευση μεταναστών και προσφύγων μαθητών/τριών στην Ελλάδα
2.1 Ορισμός της Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης
2.2 Συμπεριληπτική και Διαπολιτισμική εκπαίδευση: δύο αλληλένδετες έννοιες
2.3 Νομικό πλαίσιο της εκπαίδευσης παιδιών προσφύγων και μεταναστών σε διεθνές και ευρωπαϊκό επίπεδο
2.4 Εθνική νομοθεσία για την εκπαίδευση παιδιών προσφύγων και μεταναστών στην Ελλάδα
2.5 H εκπαίδευση προσφύγων και μεταναστών μαθητών/τριών σε σχολικές μονάδες
Κεφάλαιο 3ο Το πλαίσιο της εκπαίδευσης των προσφύγων και μεταναστών μαθητών/τριών με αναπηρία στην Ελλάδα
3.1 Η συνύπαρξη της αναπηρίας και της μετανάστευσης/προσφυγιάς στην εκπαιδευτική πραγματικότητα
3.2 Νομοθετικό πλαίσιο της εκπαίδευσης των μεταναστών/προσφύγων μαθητών/τριών με αναπηρία στην Ελλάδα
Κεφάλαιο 4ο Οι προκλήσεις στην εκπαίδευση παιδιών προσφύγων και μεταναστών με αναπηρία στην Ελλάδα και άλλες ευρωπαϊκές χώρες
4.1 Προκλήσεις και πολιτικές αναφορικά με την εκπαίδευση μαθητών/τριών προσφύγων/μεταναστών με αναπηρία στην Ελλάδα
4.2 Η κατάσταση των μαθητών/τριών προσφύγων/μαθητών/τριών με αναπηρία σε άλλες χώρες της
Ευρώπης
4.3 Ερευνητικό Μέρος
4.3.1 Μεθοδολογία Έρευνας
4.3.2 Ανάλυση Ευρημάτων
4.3.2.1 Δημογραφικά Στοιχεία
4.3.2.2 Προκλήσεις και Εμπειρίες στο πεδίο…
4.4 Σύγκριση των ευρημάτων της έρευνας με ευρήματα άλλων ερευνών.
4.5 Συμπεράσματα
Επίλογος
Βιβλιογραφία
Παράρτημα