Η Ειδική Αγωγή στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση: Προκλήσεις και Δυνατότητες – Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία της Χασεκίδου Σοφίας – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Διατμηματικό Π.Μ.Σ.«Διαχείριση της Μαζικής Μετανάστευσης και Πληθυσμών σε Κίνηση» – Μέρος 5ο
1.3 Προστασία των δικαιωμάτων των Ατόμων με αναπηρία σε διεθνές και ευρωπαϊκό επίπεδο
1.3.1 Διεθνείς Συμβάσεις και Πολιτικές για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία
Η ύπαρξη συμβάσεων και νομικών πλαισίων που προστατεύουν τα άτομα με αναπηρία είναι υψίστης σημασίας για την προώθηση της ισότητας, της συμπερίληψης και της αξιοπρέπειας στη σύγχρονη κοινωνία. Οι συμβάσεις αυτές όχι μόνο αναγνωρίζουν τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία, αλλά εξασφαλίζουν ότι οι συνθήκες ζωής τους είναι ανάλογες με αυτές των άλλων πολιτών. Στις σύγχρονες κοινωνίες, όπου ο σεβασμός της διαφορετικότητας και η προώθηση της κοινωνικής δικαιοσύνης αποτελούν κεντρικούς στόχους, οι συμβάσεις παρέχουν ένα νομικό και ηθικό μέτρο προστασίας απέναντι σε διακρίσεις και αποκλεισμούς. Επίσης, μέσα από αυτές τις ρυθμίσεις, τα άτομα με αναπηρία αποκτούν πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες και ευκαιρίες, όπως η εκπαίδευση, η εργασία και η υγειονομική φροντίδα, προάγοντας έτσι την προσωπική τους ανάπτυξη και την οικονομική τους αυτονομία. Σε αυτό το κεφάλαιο θα εξετάσουμε βασικές Συμβάσεις που αφορούν την προάσπιση των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία, τόσο σε διεθνές , όσο και ευρωπαϊκό επίπεδο.
Το 1948, η Οικουμενική Διακήρυξη του ΟΗΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα θέτει τις βάσεις για την κατοχύρωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την προάσπιση της ελευθερίας του κάθε ανθρώπου. Η αρχή της μη διάκρισης, που προβλέπεται στο άρθρο 25 της Διακήρυξης, έχει ασκήσει σημαντική πολιτική επιρροή και έχει μεγάλη θεωρητική αξία και αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της εσωτερικής νομικής τάξης των κρατών. Είναι δεσμευτική για τα κράτη και συνεπώς και για την Ελλάδα, γιατί θεωρείται ότι αποτελεί εθιµικό διεθνές δίκαιο που δεσμεύει όλα τα κράτη (Νάσκου-Περράκη & Τζιβάρας, 2021). Αναφορικά με την εκπαίδευση των ατόμων με αναπηρία, στην Οικουμενική Διακήρυξη και σε πολλές διεθνείς συμβάσεις, η προστασία του δικαιώματος των Ατόμων με Αναπηρία (Α.με.Α) στην εκπαίδευση δεν αναφέρεται ρητά. Ωστόσο, προκύπτει από τη γενική αναγνώριση του δικαιώματος στην εκπαίδευση για όλους. Οι διακρίσεις απαγορεύονται. Το δικαίωμα στην εκπαίδευση διασφαλίζεται για όλους, ανεξαρτήτως εθνικότητας, φύλου, γλώσσας, καταγωγής, αναπηρίας ή οποιασδήποτε άλλης μορφής διάκρισης. Για παράδειγμα, στην Οικουμενική Διακήρυξη, το γενικό δικαίωμα στην εκπαίδευση κατοχυρώνεται στο άρθρο 26, ενώ η αρχή της ισότητας και η απαγόρευση των διακρίσεων αναγνωρίζονται στα άρθρα 1 και 2 αντίστοιχα (Νάσκου-Περράκη & Τζιβάρας, 2021). Αυτό υποδηλώνει τη σύνδεση του δικαιώματος στην εκπαίδευση με την αρχή της ισότητας. Το κράτος έχει υποχρέωση να διασφαλίσει την ισότιμη πρόσβαση στην εκπαίδευση για όλους, συμπεριλαμβανομένων των παιδιών με αναπηρία. Το συγκεκριμένο άρθρο αναφέρεται στην παροχή ουσιαστικής εκπαίδευσης στην πράξη (Beco, 2022).
Στη διάρκεια της δεκαετίας του 1970, εκδόθηκαν δύο σημαντικές διακηρύξεις: η Διακήρυξη για τα Δικαιώματα των Πνευματικά Καθυστερημένων Ατόμων6 και η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων των Ατόμων με Αναπηρία7. Αυτά τα κείμενα αποτέλεσαν τα πρώτα νομικά εργαλεία που αναγνώρισαν, χωρίς αμφισβήτηση, τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία. Ωστόσο, οι διακηρύξεις αυτές δέχθηκαν κριτική, καθώς θεωρήθηκε ότι στηρίζονταν στο ιατρικό μοντέλο της αναπηρίας. Συγκεκριμένα, η έννοια της αναπηρίας δεν γίνονταν αντιληπτή ως ένα ζήτημα ισότητας ή ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλά κυρίως ως ένα ιατρικό πρόβλημα, το οποίο εντοπιζόταν στο ίδιο το άτομο που διέθετε την σωματική, αισθητηριακή, πνευματική, ψυχολογική ή άλλη αναπηρία ή πάθηση.
Ακολούθησαν κι άλλα κείμενα, τα οποία έδωσαν έμφαση στην ισότητα των ευκαιριών για τα άτομα με αναπηρία, και υιοθετήθηκαν τη δεκαετία του 1980 και στο πρώτο μισό της δεκαετίας του 1990. Η Διακήρυξη Sundberg, το 1981, που πήρε το όνομά του από τον Nils-Ivar Sundberg, υπεύθυνο του προγράμματος Ειδικής Εκπαίδευσης της UNESCO, εστίασε στην εκπαίδευση, την πληροφόρηση και την ενσωμάτωσή των ατόμων με αναπηρία (Σούλης, 2013). Αυτή η διακήρυξη περιλάμβανε 16 άρθρα και προέτρεπε τις κυβερνήσεις να αναλάβουν δράσεις για την υποστήριξη των δικαιωμάτων των Α.με.Α., ειδικά στους τομείς της εκπαίδευσης και της υγειονομικής περίθαλψης.
Το 1993 εκδίδονται οι Πρότυποι κανόνες για την εξίσωση των ευκαιριών των ατόμων με αναπηρία (Standard Rules on the Equalization of Opportunities for Persons with Disabilities ΟΗΕ 1993), τονίζοντας τη σημασία της δυνατότητας των ατόμων με αναπηρία να συγκροτούν οργανώσεις και να επιλέγουν εκπροσώπους σε τοπικό και εθνικό επίπεδο. Οι Πρότυποι Κανόνες υπογραμμίζουν, επίσης, την υποχρέωση των κρατών να ενθαρρύνουν και να στηρίζουν οικονομικά τις οργανώσεις αυτές και τους εκπροσώπους τους, προκειμένου να διασφαλιστούν ίσες ευκαιρίες για τα άτομα με αναπηρία. Προβαίνουν σε αρκετά σαφείς δηλώσεις αναφορικά με τα δικαιώματα των Α.με.Α και προωθούν τη δημιουργία ενός προσβάσιμου σε όλους περιβάλλοντος. Ωστόσο, παρά τα πολλά θετικά στοιχεία και την έμφαση στην ενσωμάτωση και συμμετοχή με νόμους και πολιτικές που προωθούσαν την ισότητα των ευκαιριών, οι Πρότυποι κανόνες, στην πράξη, είχαν πολύ περιορισμένο άμεσο αποτέλεσμα και εξακολουθούν να επικεντρώνονται στην ιατρική περίθαλψη και πρόληψη, ως προϋπόθεση της ίσης συμμετοχής8. Το γεγονός αυτό αποτέλεσε αντικείμενο έντονης κριτικής από τους υποστηρικτές των δικαιωμάτων των Α.με.Α, εξαιτίας της αποτυχίας των κανόνων να συνδέσουν την αναπηρία με την ανθρώπινη ποικιλομορφία και το σεβασμό της εγγενούς αξιοπρέπειας των Α.με.Α. Έτσι, διαπιστώθηκε η ανάγκη για μια σημαντική αλλαγή. Σε αναφορά του Γραφείου του Ανώτατου Επιτρόπου του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, που δημοσιεύτηκε το 2002, αναδείχθηκε η μη αποτελεσματικότητα του υφιστάμενου νομικού πλαισίου, σχετικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία. Επιπλέον, υπογραμμίστηκε η επιτακτική ανάγκη για τη δημιουργία μιας νέας θεματικής σύμβασης που θα αφορά την αναπηρία και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Μέσα από μια ειδική, θεματική σύμβαση θα εξασφαλιζόταν ένας περισσότερο συμπαγής και έγκυρος οδηγός για την προστασία των δικαιωμάτων αυτών, ενώ θα αποδεικνύονταν συγχρόνως χρήσιμο εργαλείο στα χέρια των κρατών στην προσπάθειά τους να αποτρέψουν τυχόν παραβιάσεις (Waddington et al, 2018).
Λίγα χρόνια αργότερα, η Διεθνής Σύμβαση του ΟΗΕ για τα δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία, ψηφίζεται από την ολομέλεια της Γενικής συνέλευσης του ΟΗΕ στις 13 Δεκεμβρίου του 2006, και τίθεται σε ισχύ στις 3 Μαΐου του 2008, ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση την επικύρωσε στις 23 Δεκεμβρίου του 2010. Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία, αποτέλεσε σταθμό στην ιστορία της αναπηρίας και την πρώτη ουσιαστικά παγκόσμια δεσμευτική σύμβαση για τα ανθρώπινα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρίες. Γι’ αυτό το λόγο θεωρείται ως η σημαντικότερη πρωτοβουλία στην ιστορία της διεθνούς πολιτικής για την αναπηρία. Πρόκειται για μια ολοκληρωμένη σύμβαση που καλύπτει τα πολιτειακά, πολιτικά, οικονομικά, πολιτισμικά και κοινωνικά δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία. Συνιστά προϊόν πιέσεων οργανώσεων Ατόμων με Αναπηρία, Μη Κυβερνητικών Οργανισμών, αλλά και κυβερνήσεων που είχαν την πολιτική βούληση και την πεποίθηση ότι υπάρχει η ανάγκη να διευκρινιστούν τα δικαιώματα των Α.με.Α. σε επίπεδο διεθνές (Mackey, 2007). Στοχεύει να φτάσει πιο πέρα από τις παραδοσιακές αρχές της ισότητας και μη διάκρισης και να ασχοληθεί με την ουσία του πλήρους φάσματος των ατομικών, πολιτικών, οικονομικών, κοινωνικών και μορφωτικών δικαιωμάτων αναφορικά με τα Α.μεΑ.
H έννοια της ισότητας είναι θεμελιώδους σημασίας, αν λάβουμε υπόψη πως αντικείμενο της Σύμβασης είναι η διασφάλιση της πλήρους απόλαυσης όλων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από τα Α.με.Α, σε ισότιμη βάση με τους υπολοίπους. Η Διεθνής Σύμβαση για τα Άτομα με αναπηρία ήταν κρίσιμη για την εκ νέου πλαισίωση της αναπηρίας από ένα ιατρικό και φιλανθρωπικό παράδειγμα σε ένα παράδειγμα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και κοινωνικό, μετατρέποντας τον λόγο από μια προσέγγιση βασισμένη στην ανάγκη σε μια προσέγγιση βασισμένη στα δικαιώματα. Η Σύμβαση δεν δημιουργεί νέα δικαιώματα, αλλά στοχεύει στην άρση των εμποδίων, προωθεί και προστατεύει την πλήρη και ισότιμη απόλαυση όλων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία (Degener, 2014). Συγκεκριμένα, θέτει τις υποχρεώσεις που έχουν τα κράτη μέλη του ΟΗΕ απέναντι στα άτομα με αναπηρία ή/και ειδικές ανάγκες και προτείνει μέτρα για την κάλυψη των αναγκών τους ως ισότιμα μέλη της Ευρωπαϊκής Κοινότητας (Σούλης 2013). Αποτέλεσε το πρώτο μέσο για την προώθηση, την προστασία και τη διασφάλιση πλήρων και ίσων ανθρωπίνων δικαιωμάτων για τα άτομα με αναπηρία.
Μια σημαντικότατη διάταξη αφορά το δικαίωμα των ανθρώπων με αναπηρία να ζουν ανεξάρτητα και να είναι ενταγμένοι στην κοινωνία, το οποίο κατοχυρώνεται μέσα από το άρθρο 199 της Σύμβασης, όπου εξισώνει το δικαίωμα στην ελευθερία με το δικαίωμα των Α.με.Α να ζουν ανεξάρτητα και να αποτελούν μέλη της κοινωνίας. Η εμπειρία της ιδρυματοποίησης των ατόμων με αναπηρία κατά τους τελευταίους αιώνες, που είχε οδηγήσει στον ευρύ αποκλεισμό τους από την οικονομική, κοινωνική και πολιτική ζωή σε πολλές χώρες, απομακρύνεται, καθώς το άρθρο 19 τονίζει ότι τα άτομα με αναπηρία δεν θα πρέπει να αναγκάζονται να διαμένουν σε ιδρύματα, αλλά να έχουν τη δυνατότητα να επιλέγουν το περιβάλλον και τον τύπο διαμονής τους. Επιπλέον, είναι σημαντικό να υπάρχουν διαθέσιμες ποικιλία υπηρεσιών υποστήριξης για να καλύψουν τις ανάγκες τους.
Όσον αφορά την εκπαίδευση, το Άρθρο 2410 της Σύμβασης για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία αναγνωρίζει το δικαίωμα των ατόμων με αναπηρία να επιλέγουν την ενιαία γενική εκπαίδευση μέσα στην κοινότητα, σε σχολεία που θα παρέχουν την κατάλληλη υποστήριξη για να καλύψουν τις ανάγκες τους. Συγκεκριμένα, το Άρθρο 24 της Σύµβασης των Ηνωµένων Εθνών για τα δικαιώµατα Α.µε.Α προβλέπει ρητά το δικαίωµα στην συμπεριληπτική εκπαίδευση (Chowdhury, 2011). Προκειμένου να πραγματοποιηθεί αυτό το δικαίωµα χωρίς διακρίσεις και στη βάση των ίσων ευκαιριών, τα κράτη θα πρέπει να δημιουργήσουν ένα συμπεριληπτικό εκπαιδευτικό σύστηµα σε όλες τις βαθµίδες και τη δια βίου µάθηση (United Nations, 2006, άρθρο 24 παρ. 1-2). Η Σύµβαση για τα Δικαιώµατα των Ατόµων µε Αναπηρία είναι η σημαντικότερη, γιατί κωδικοποιεί το δικαίωµα στην εκπαίδευση, οδηγεί και επηρεάζει τα κράτη για την ανάπτυξη και την εφαρμογή των πολιτικών και πρακτικών για τα δικαιώµατα των ατόµων µε αναπηρία (Rutherford, 2021). Η Σύμβαση υιοθετεί, λοιπόν, ένα σύστημα ενταξιακής εκπαίδευσης, το οποίο όχι μόνο παρέχει το καλύτερο εκπαιδευτικό περιβάλλον, αλλά επίσης βοηθάει στην εξάλειψη των κοινωνικών φραγμών και στην ανατροπή των στερεοτύπων. Η εν λόγω προσέγγιση συμβάλλει στη διαμόρφωση μιας κοινωνίας, η οποία όχι μόνο αποδέχεται, αλλά αγκαλιάζει την αναπηρία. Όταν τα παιδιά με και χωρίς αναπηρία συνυπάρχουν στον ίδιο χώρο, αναπτύσσουν μεγαλύτερη κατανόηση και σεβασμό το ένα για το άλλο. Στην επόμενη ενότητα, θα εξετάσουμε την νομοθεσία για την προστασία των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία σε ευρωπαϊκό επίπεδο, εστιάζοντας στον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
5 Το άρθρο 2 της Οικουμενική Διακήρυξης του ΟΗΕ ορίζει: «Κάθε άνθρωπος δικαιούται να επικαλείται όλα τα δικαιώματα και όλες τις ελευθερίες που προκηρύσσει η παρούσα Διακήρυξη, χωρίς καμία απολύτως διάκριση, ειδικότερα ως προς τη φυλή, το χρώμα, το φύλο, τη γλώσσα, τις θρησκείες, τις πολιτικές ή οποιεσδήποτε άλλες πεποιθήσεις, την εθνική ή κοινωνική καταγωγή, την περιουσία, τη γέννηση ή οποιαδήποτε άλλη κατάσταση».
6 Η διακήρυξη 2856/20.12.71 των δικαιωμάτων των πνευματικά καθυστερημένων ατόμων (ΟΗΕ 1971), επισημαίνει πως τα πρόσωπα αυτά έχουν τα ίδια δικαιώματα με τους άλλους και ιδίως το δικαίωμα για την κατάλληλη ιατρική φροντίδα, εκπαίδευση, κατάρτιση, αποκατάσταση και καθοδήγηση που θα το κάνουν ικανό να αναπτύξει τις ικανότητές του στο μέγιστο δυνατό.
7 Η διακήρυξη 3447/9.12.75 για τα δικαιώματα των αναπήρων ατόμων (ΟΗΕ 1975), καθορίζει σημαντικά δικαιώματα για αυτά τα άτομα, όπως η ισότητα στα πολιτικά δικαιώματα, η πρόσβαση σε ιατρική και ψυχολογική υποστήριξη, η κοινωνική και οικονομική ασφάλιση, καθώς και η ανάγκη να λαμβάνονται υπόψη οι ειδικές τους ανάγκες σε όλα τα επίπεδα του κοινωνικού σχεδιασμού.
9 Το άρθρο 19 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες (Ηνωμένα Έθνη, 2006) διασφαλίζει το δικαίωμα των Α.με.Α να ζουν ανεξάρτητα και να αποτελούν μέλη της κοινότητας. Ουσιαστικά, τα κράτη μέρη αναλαμβάνουν την υποχρέωση να αναγνωρίσουν το δικαίωμα όλων των Α.με.Α να ζουν στην κοινότητα, με ίσες επιλογές με τους άλλους, και να λαμβάνουν αποτελεσματικά και κατάλληλα μέτρα προκειμένου να διευκολύνουν την πλήρη απόλαυση αυτού του δικαιώματος.
10 Τα Συμβαλλόμενα Κράτη υποχρεούνται να παρέχουν ένα εκπαιδευτικό σύστημα ενσωμάτωσης σε όλα τα επίπεδα, προκειμένου να προάγουν την ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού, την προσωπικότητα και τις ικανότητες των ατόμων με αναπηρίες, εξασφαλίζοντας παράλληλα τη δυνατότητά τους να συμμετέχουν πλήρως στην κοινωνία.