Η Ειδική Αγωγή στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση: Προκλήσεις και Δυνατότητες – Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία της Χασεκίδου Σοφίας – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Διατμηματικό Π.Μ.Σ.«Διαχείριση της Μαζικής Μετανάστευσης και Πληθυσμών σε Κίνηση» – Μέρος 6ο

Μάι 28, 2025 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Η Ειδική Αγωγή στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση: Προκλήσεις και Δυνατότητες – Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία της Χασεκίδου Σοφίας – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Διατμηματικό Π.Μ.Σ.«Διαχείριση της Μαζικής Μετανάστευσης και Πληθυσμών σε Κίνηση» – Μέρος 6ο

 

1.3.2      Ευρωπαϊκή Πολιτική και Νομοθεσία για την Προστασία των Δικαιωμάτων των Ατόμων με Αναπηρία

 

Κάνοντας αναφορά σε ευρωπαϊκό επίπεδο, Ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποτελεί ένα βασικό θεσμικό κείμενο που ενσωματώνει και κατοχυρώνει τα θεμελιώδη δικαιώματα όλων των πολιτών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο Χάρτης, όχι μόνο αναγνωρίζει την αξία και την αξιοπρέπεια κάθε ατόμου, αλλά και προσανατολίζεται στην προστασία των πιο ευάλωτων ομάδων, ενισχύοντας έτσι τη δέσμευση της Ένωσης για μια κοινωνία που θα βασίζεται στην ισότητα, την αλληλεγγύη και την κοινωνική δικαιοσύνη. Παρά το γεγονός ότι αποτέλεσε περισσότερο ένα προγραμματικό κείμενο χωρίς δεσμευτική ισχύ, η υιοθέτησή του αναγνωρίζεται ως ένα σημαντικό βήμα στο πλαίσιο της κοινωνικής πολιτικής της ΕΕ (Βενιέρης, 2011). Ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αποτελεί τον πληρέστερο κατάλογο θεμελιωδών δικαιωμάτων σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Στο παρόν κείμενο, θα εξεταστούν σημαντικά άρθρα του Χάρτη, και ειδικότερα το άρθρο 14, το οποίο αναφέρεται στο δικαίωμα της εκπαίδευσης και τονίζει την ανάγκη ενίσχυσης της πρόσβασης στην εκπαίδευση για όλους, καθώς και το άρθρο 26, αναφερόμενο στην κοινωνική ένταξη των ατόμων με αναπηρία. Μέσα από αυτή την ανάλυση, θα καταδείξουμε τη σημασία της διασφάλισης των δικαιωμάτων και ευκαιριών για κάθε άνθρωπο, ανεξαρτήτως ικανοτήτων, και τη δέσμευση της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη δημιουργία ενός συμπεριληπτικού και δίκαιου κοινωνικού περιβάλλοντος.

Το άρθρο 14 του Χάρτη αναφέρεται στο δικαίωμα της δωρεάν εκπαίδευσης και περιλαμβάνει διατάξεις για την προώθησης της πρόσβασης στην εκπαίδευση για κάθε άνθρωπο. Συγκεκριμένα, διασφαλίζεται το δικαίωμα στην εκπαίδευση, το οποίο περιλαμβάνει την δωρεάν παρακολούθησης της υποχρεωτικής εκπαίδευσης και το δικαίωμα πρόσβασης στην επαγγελματική και συνεχή κατάρτιση11. Με την παραπάνω αναφορά, το γενικό δικαίωμα της εκπαίδευσης12, όπως προβλέπεται στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), εμπλουτίζεται και διευρύνεται το πεδίο εφαρμογής του (Wallace and Shaw, 2003). Ο τομέας της εκπαίδευσης αποτελεί έως και σήμερα αρμοδιότητα των κρατών μελών με την ΕΕ να περιορίζεται σε υποστηρικτικές δράσεις. Ωστόσο, παρά την υποστηρικτική αρμοδιότητά της, η ΕΕ έχει επιδείξει ιδιαίτερο ενδιαφέρον σε ζητήματα εκπαιδευτικής πολιτικής, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την

«Στρατηγική της Λισαβόνας13» και εν συνεχεία της «Ευρώπης 202014», όπου η εκπαίδευση και η κατάρτιση είναι καίριας σημασίας.

Ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατοχυρώνει ένα ευρύ φάσμα δικαιωμάτων, δίνοντας τη δυνατότητα στους πολίτες να προσφεύγουν στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ), σε περιπτώσεις παραβίασης των δικαιωμάτων τους από τα κράτη μέλη. Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη σημασία έχουν δύο υποθέσεις που αφορούν την πρόσβαση στην εκπαίδευση και τα δικαιώματα των παιδιών των μεταναστών. Μέσα από δύο σημαντικές αποφάσεις, αναδεικνύεται η υποχρέωση των κρατών μελών να διασφαλίζουν ίσες ευκαιρίες για όλους τους μαθητές/τριες, ανεξαρτήτως της καταγωγής τους. Στην υπόθεση C-9/7415, Casagrande κατά Landeshauptstadt München, το ΔΕΕ αποφάσισε ότι τα παιδιά των εργαζομένων μεταναστών πρέπει να έχουν ίση μεταχείριση σε άλλο κράτος όσον αφορά την πρόσβασή τους στην εκπαίδευση και την επαγγελματική κατάρτιση. Επομένως, τα κράτη-μέλη οφείλουν να ενθαρρύνουν πρωτοβουλίες για την καλύτερη παρακολούθηση των μαθημάτων, διευκολύνοντας την εκπαίδευσή τους μέσω κοινωνικών παροχών και υποστήριξης (FRA, 2015). Επιπλέον, στην υπόθεση C-413/9916, Jauch κατά Pensionsversicherungsanstalt der Arbeiter , το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης τόνισε τη σημασία της συνέχειας στην εκπαίδευση των παιδιών, υπογραμμίζοντας ότι, ακόμη και αν ο γονέας έχει χάσει την ιδιότητα του διακινούμενου εργαζόμενου, η οικογένεια θα πρέπει να μπορεί να παραμείνει στο κράτος υποδοχής όσο διαρκούν οι σπουδές του παιδιού. Αυτές οι αποφάσεις αναδεικνύουν το μέλημα των κρατών μελών να διασφαλίζουν ίσες ευκαιρίες για όλους τους μαθητές/τριες, ανεξαρτήτως της καταγωγής τους. Η εξέταση αυτών των υποθέσεων αποδεικνύει τη δέσμευση των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης να τηρούν και να προάγουν τα δικαιώματα των πολιτών, όπως αυτά κατοχυρώνονται από τον Χάρτη. Σε περιπτώσεις παραβίασης των δικαιωμάτων, οι χώρες της ΕΕ οφείλουν να συμμορφώνονται με τις αποφάσεις του ΔΕΕ, ενισχύοντας την αρχή της ισότητας και της δικαιοσύνης στην εκπαίδευση. Η υλοποίηση αυτών των υποχρεώσεων είναι κρίσιμη για τη διασφάλιση ενός περιβάλλοντος που προάγει την ένταξη και την ευημερία όλων των ανθρώπων, ανεξαρτήτως των συνθηκών που τα περιβάλλουν.

Εστιάζοντας στα άτομα με αναπηρία, η σπουδαιότητα της ένταξης τους αναγνωρίζεται μέσα από το άρθρο 26 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο εντάσσεται στο κεφάλαιο περί ισότητας, ώστε να τονιστεί η ανάγκη για προαγωγή της ισότητας και απαγόρευσης των άμεσων ή έμμεσων διακρίσεων στα άτομα με αναπηρία. Άλλωστε, το άρθρο 21 του ίδιου κεφαλαίου του Χάρτη απαγορεύει κάθε μορφής διάκριση λόγω αναπηρίας. Αναλυτικότερα, το άρθρο 26 αναγνωρίζει το δικαίωμα των Α.με.Α να επωφελούνται από μέτρα που τους εξασφαλίζουν την αυτονομία, την ένταξη (κοινωνική και επαγγελματική) καθώς και τη συμμετοχή στον κοινοτικό βίο. Από τη διατύπωση του άρθρου προκύπτει ότι πρόκειται για αρχή που διασφαλίζει ότι τα Α.με.Α μπορούν να επωφελούνται ήδη από τα υφιστάμενα μέτρα, που αποβλέπουν στην επίτευξη των παραπάνω στόχων. Οι έννοιες της αυτονομίας, της ένταξης και της συμμετοχής στον κοινοτικό βίο είναι παραπλήσιες και το περιεχόμενό τους αλληλοσυμπληρώνεται σε μεγάλο βαθμό. Συγκεκριμένα, η έννοια της αυτονομίας στην περίπτωση των Α.με.Α σχετίζεται με την ύπαρξη επιλογών και τη δυνατότητα ελέγχου στη ζωή τους. Κάτι τέτοιο σε καμία περίπτωση δεν περιορίζεται στην έννοια της αποϊδρυματοποίησης, όπου και έχουν εστιαστεί οι περισσότερες πρωτοβουλίες, αλλά προϋποθέτει τη λήψη μέτρων σε ποικίλους τομείς (π.χ. εκπαίδευση, μεταφορές, περίθαλψη, πρόσβαση στη δικαιοσύνη, κ.λπ.), ώστε τα άτομα αυτά να είναι σε θέση να ζουν ανεξάρτητα και να συμμετέχουν σε όλες τις πτυχές της ζωής (FRA, 2012). Τέλος, η συμμετοχή στον κοινοτικό βίο πρέπει να νοηθεί ως το σύνολο των δράσεων που μπορεί να αφορούν και ένα άτομο το οποίο δεν έχει κάποια αναπηρία.

Συνοψίζοντας, τα δύο παραπάνω άρθρα του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης επιδιώκουν να διασφαλίσουν ότι τα άτομα με αναπηρία θα έχουν τις απαραίτητες συνθήκες, ώστε να μπορούν να συμμετάσχουν πλήρως στη κοινωνία, χωρίς διακρίσεις και με πρόσβαση σε όλες τις πτυχές της ζωής, συμπεριλαμβανομένης της εκπαίδευσης, της απασχόλησης και των υπηρεσιών. Μέσα από τον Χάρτη αντικατοπτρίζεται η δέσμευση της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την προώθηση των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία, την καταπολέμηση των διακρίσεων και την ενίσχυση της ισότητας και της κοινωνικής συνοχής. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι οι διατάξεις εντάσσονται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο πολιτικών και νόμων που αποσκοπούν στην προστασία και προώθηση των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ Μετά από την ανασκόπηση σημαντικών διεθνών και ευρωπαϊκών διατάξεων για τα άτομα με αναπηρία, είναι σημαντικό να στραφούμε στην ελληνική νομοθεσία, η οποία διαμορφώνει το πλαίσιο και τους κανονισμούς που διέπουν εκπαίδευση των ατόμων με αναπηρία στην Ελλάδα, προσαρμόζοντας τις διεθνείς και ευρωπαϊκές αρχές και προοπτικές στις συγκεκριμένες ανάγκες και τις προκλήσεις της ελληνικής πραγματικότητας.

 

11 Αναλυτικότερα, η αρχή του δωρεάν χαρακτήρα της υποχρεωτικής εκπαίδευσης συνεπάγεται ότι ο καθένας πρέπει να έχει τη δυνατότητα πρόσβασης σε εκπαιδευτικό ίδρυμα που παρέχει δωρεάν υπηρεσίες. Το δικαίωμα της παιδείας δεν περιλαμβάνει μόνο το δικαίωμα μάθησης για τους μαθητές αλλά και το δικαίωμα των γονέων να «εξασφαλίσουν την εκπαίδευση και τη μόρφωση των τέκνων τους σύμφωνα με τις θρησκευτικές, φιλοσοφικές και παιδαγωγικές πεποιθήσεις τους», που προβλέπεται στην τρίτη παράγραφο του άρθρου 14 και που στην πράξη έγκειται στην ελευθερία επιλογής εκπαιδευτηρίου (είδος, τόπος, συγκεκριμένο εκπαιδευτήριο) καθώς και στην ελευθερία επιλογής της θρησκευτικής και φιλοσοφικής κατεύθυνσης της παιδείας (Δαγτόγλου, 2012, σ.687)

12 Το άρθρο 2,του Πρόσθετου Πρωτόκολλου στη Σύμβαση για την προάσπιση των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών ελευθεριών, ορίζει: «Δικαίωμα στην εκπαίδευση Κανείς δεν μπορεί να στερηθεί το δικαίωμα στην εκπαίδευση. Το Κράτος, κατά την άσκηση των αρμοδιοτήτων του στο πεδίο της εκπαίδευσης και της διδασκαλίας, σέβεται το δικαίωμα των γονέων να διασφαλίσουν την εκπαίδευση και τη διδασκαλία αυτή σύμφωνα με τις δικές τους θρησκευτικές και φιλοσοφικές πεποιθήσεις».

13 Η Στρατηγική της Λισαβόνας είναι ένα σχέδιο δράσης που υιοθετήθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση το 2000, με στόχο την ενίσχυση της οικονομικής ανάπτυξης, την προώθηση της κοινωνικής συνοχής και την αύξηση της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ Η στρατηγική αυτή αναπτύχθηκε κατά τη διάρκεια της Συνόδου Κορυφής της Λισαβόνας, που πραγματοποιήθηκε τον Μάρτιο του 2000 στην πρωτεύουσα της Πορτογαλίας.

14 Η στρατηγική «Ευρώπη 2020» της Ευρωπαϊκής Ένωσης, παρουσιάστηκε το 2010, με στόχο να προωθήσει μια έξυπνη, βιώσιμη και συμπεριληπτική ανάπτυξη στην Ευρώπη μέχρι το 2020. Η στρατηγική αυτή αντικατέστησε την προηγούμενη στρατηγική «Λισαβόνα» και εστιάζει σε πέντε βασικούς στόχους, εκ των οποίων ένας από αυτούς αφορούσε την εκπαίδευση.

15 Υπόθεση C-9/74, απόφασης της 3-7-1974, Casagrande κατά Landeshauptstadt München

16 Υπόθεση C-215/99, απόφαση της 8-3-2001, Jauch κατά Pensionsversicherungsanstalt der Arbeiter

 

Μετάβαση στο περιεχόμενο