Η Ειδική Αγωγή στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση: Προκλήσεις και Δυνατότητες – Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία της Χασεκίδου Σοφίας – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Διατμηματικό Π.Μ.Σ.«Διαχείριση της Μαζικής Μετανάστευσης και Πληθυσμών σε Κίνηση» – Μέρος 7ο

Μάι 28, 2025 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Η Ειδική Αγωγή στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση: Προκλήσεις και Δυνατότητες – Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία της Χασεκίδου Σοφίας – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Διατμηματικό Π.Μ.Σ.«Διαχείριση της Μαζικής Μετανάστευσης και Πληθυσμών σε Κίνηση» – Μέρος 7ο

 

1.3.3      Νομοθετικό πλαίσιο της εκπαίδευσης των μαθητών/τριών με αναπηρία ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες στην Ελλάδα από την περίοδο της Μεταπολίτευσης μέχρι σήμερα

 

Η ισχύουσα νομοθεσία της Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης στην Ελλάδα αποτυπώνει την προσπάθεια της πολιτείας να διαμορφώσει ένα περιβάλλον, που θα διευκολύνει την ισότιμη πρόσβαση στην εκπαίδευση και θα διασφαλίσει τα δικαιώματα κάθε μαθητή. Στο παρόν κεφάλαιο, θα εξετάσουμε αναλυτικά την ελληνική νομοθεσία που διέπει την εκπαίδευση των ατόμων με αναπηρία ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, εστιάζοντας στα βασικά νομοθετικά κείμενα και τις πολιτικές που έχουν διαμορφωθεί από την περίοδο της μεταπολίτευσης έως και σήμερα, αναδεικνύοντας τη σπουδαιότητα της πλήρους εφαρμογής και της συνεχούς αναβάθμισης των παρακάτω νομοθεσιών.

Η χρονική περίοδος που θα μελετήσουμε, αναφορικά με το νομοθετικό πλαίσιο της Ειδικής Αγωγής στην Ελλάδα, ξεκινά μετά τη μεταπολίτευση και το Σύνταγμα του 1975. Σύμφωνα με αυτό, αναγνωρίζεται για πρώτη φορά σε ένα επίσημο και σημαντικό νομικό κείμενο το δικαίωμα των ατόμων με αναπηρία στην εκπαίδευση, μέσα από το Άρθρο 1617 και το Άρθρο 2118 (Ζώνιου – Σιδέρη, 1998). Οι νόμοι που ψηφίστηκαν σχετικά με την ειδική αγωγή είναι κατά βάσιν τέσσερις και κάποιοι ακόμα με συμπληρωματικές διατάξεις. Οι κοινωνικοπολιτικές αλλαγές και η αναγνώριση των δικαιωμάτων των ανθρώπων με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες έφεραν σημαντικές αλλαγές στη διαμόρφωση της εκπαιδευτικής πολιτικής. Το κράτος ενεργοποιείται ουσιαστικά απέναντι στα άτομα με αναπηρία λαμβάνοντας μέτρα για την παροχή ισότιμων ευκαιριών εκπαίδευσης και την γενικότερη ένταξή τους.

Ο πρώτος Νόμος 1143/1981 έχει τίτλο «Περί Ειδικής Αγωγής, Ειδικής Επαγγελματικής Εκπαιδεύσεως, Απασχολήσεως και Κοινωνικής Μερίμνης των αποκλινόντων εκ του φυσιολογικού ατόμων και άλλων τινών εκπαιδευτικών διατάξεων» (Ζώνιου-Σιδέρη, Ντεροπούλου-Ντέρου, & Βλάχου, 2012). Αυτός ήταν και ο πρώτος ολοκληρωμένος νόμος που θεσπίστηκε για την ειδική αγωγή στην ελληνική πραγματικότητα και αποτέλεσε την πρώτη απόπειρα κοινωνικής και επαγγελματικής ενσωμάτωσης των ατόμων με αναπηρία στην Ελλάδα (Τζουριάδου, 1995). Η ονομασία του νόμου είναι χαρακτηριστική της νοοτροπίας της ελληνικής πολιτείας την εποχή εκείνη. Ήδη από τον τίτλο θεωρήθηκε ότι εκφράζει «μία ιδεολογία ρατσισμού» (Σούλης, 2000), αφού διαχωρίζει και κατηγοριοποιεί τον μαθητικό πληθυσμό σε «φυσιολογικούς» και «αποκλίνοντες εκ του φυσιολογικού» μαθητές/τριες. Θεωρήθηκε ότι όσοι ανήκουν στη δεύτερη κατηγορία, όντας διαφορετικοί, από-εντάσσονται από το γενικό σύνολο, ώστε να μην του δημιουργούν προβλήματα. Η ελληνική πραγματικότητα που διαμορφώθηκε μέσα από τον συγκεκριμένο νόμο δεν συμβάδιζε με τις εξελίξεις στη Δύση, στην οποία είχε ήδη επικρατήσει η άποψη υπέρ της ένταξης των παιδιών με ειδικές ανάγκες στη γενική εκπαίδευση. Ο νόμος αυτός συνέχισε να ευνοεί την ξεχωριστή εκπαίδευση των ατόμων με αναπηρίες, ενισχύοντας το διαχωρισμό ανάμεσα σε «φυσιολογικά» και «αποκλίνοντα» άτομα (Ζώνιου-Σιδέρη, 1998), προχωρώντας στην κατηγοριοποίηση των δεύτερων με βάση τη μορφή και το είδος των δυσκολιών που αντιμετώπιζαν (Σούλης, 2008).

Η αμφισβήτηση του νόμου οδήγησε σε νέο νομοσχέδιο του 1985. Ο νέος Νόμος 1566/1985 έχει τίτλο «Δομή και λειτουργία της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και άλλες διατάξεις». Θεωρείται πολύ σημαντικός, γιατί ενσωμάτωσε την Ειδική Αγωγή στο ευρύτερο νομοθετικό πλαίσιο της Γενικής Εκπαίδευσης κι αυτό αποτέλεσε την αφετηρία για την ενταξιακή εκπαίδευση στην Ελλάδα. Ο Νόμος 1566/1985 εισήγαγε ορισμένες θετικές αλλαγές στον τομέα της ειδικής αγωγής. Αντικατέστησε τον όρο «άτομα αποκλίνοντα εκ του φυσιολογικού» με τον διεθνώς αποδεκτό όρο «άτομα με ειδικές ανάγκες». Στο πλαίσιο του νόμου, ορίστηκαν οι στόχοι της ειδικής αγωγής και της επαγγελματικής εκπαίδευσης, ενώ καθιερώθηκε η αρχή της σχολικής ένταξης για τα παιδιά με ειδικές ανάγκες. Παρ’ όλα αυτά, ο νόμος δέχθηκε κριτική για συγκεντρωτισμό και για παραλείψεις, καθώς και για τη διατήρηση κατηγοριοποίησης των ατόμων με ειδικές ανάγκες ανάλογα με τις αιτίες των προβλημάτων τους. Αυτή η πρακτική θεωρείται ότι δυσχεραίνει την επίτευξη των στόχων της ειδικής εκπαίδευσης. Επίσης, σημαντική ήταν η κριτική ότι ο νόμος δεν περιλάμβανε ουσιαστική συμμετοχή των γονέων και κηδεμόνων των μαθητών/τριών στη διαδικασία εκπαίδευσής τους (Σούλης, 2002).

Το επόμενο νομοθετικό βήμα προς τον εκσυγχρονισμό του θεσμού της Ειδικής Αγωγής στην Ελλάδα έγινε τον νόμο 2817/2000, που φέρει τίτλο «Εκπαίδευση των ατόμων με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες και άλλες διατάξεις». Ο νόμος αποτέλεσε μια προσπάθεια προώθησης της από κοινού εκπαίδευσης παιδιών με και χωρίς αναπηρία. Εισήγαγε σημαντικές καινοτομίες, όπως η δημιουργία των «Κέντρων Διάγνωσης, Αξιολόγησης και Υποστήριξης» (Κ.Δ.Α.Υ.). Αυτά τα κέντρα είχαν ως κύριο στόχο την πολυδιάστατη αξιολόγηση μαθητών/τριών με ειδικές ανάγκες, προκειμένου να διαγνωστούν και να υποστηριχθούν κατάλληλα. Ο εν λόγω νόμος είχε σημαντική επίδραση στην ειδική εκπαίδευση, καθώς οι εκπαιδευτικοί άρχισαν να αναζητούν τη βοήθεια των Κ.Δ.Α.Υ. για την αντιμετώπιση των προβλημάτων που συναντούσαν στην τάξη. Μέσα από τον Νόμο 2817/2000, οι όροι που αφορούσαν την ειδική αγωγή επανακαθορίστηκαν, με τις ανάγκες των «ατόμων με ειδικές ανάγκες» να προσδιορίζονται ως εκπαιδευτικές. Αυτή η αλλαγή υποδηλώνει μια στροφή της νομοθεσίας προς τις κοινές εκπαιδευτικές ανάγκες αυτών των ατόμων, αντί να εστιάζει στις αιτίες που προκαλούν τις ειδικές ανάγκες (Σούλης, 2002). Παρά τις θετικές ρυθμίσεις του, ο νόμος δέχθηκε κριτική, καθώς επιχείρησε να προσεγγίσει τις ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες μέσα από το πρίσμα της γενικής εκπαίδευσης. Μέσα από τις παραπάνω διατάξεις του νόμου φάνηκε, πως η από κοινού εκπαίδευση των παιδιών με και χωρίς αναπηρία αποτέλεσε στόχο του κράτους, στο πλαίσιο της αναγκαιότητας για την προώθηση της ισότητας και της κοινωνικής δικαιοσύνης.

Η νομοθεσία που ρυθμίζει την εκπαίδευση των ατόμων με αναπηρία ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες αυτήν την χρονική περίοδο στην Ελλάδα είναι ο Νόμος 3699/2008

«Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση ατόμων με αναπηρία ή με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες19». Όπως τονίζει η Βόμβα (2012), οι ειδικότεροι στόχοι αυτού του νόμου είναι  αποτέλεσμα μιας προσπάθειας να αναμιχθούν οι σκοποί των Ν.1566/1985 και Ν.2817/2000 με τους σκοπούς του Ν.1143/1981. Συγκεκριμένα, περιλαμβάνει διατάξεις σχετικά με την οργάνωση, τη λειτουργία και τη διδασκαλία στο πλαίσιο της «Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης» στη χώρα. Μέσω του Ν. 3699/2008, προβλέπεται η ύπαρξη ειδικών εκπαιδευτικών προγραμμάτων και υπηρεσιών, που προσαρμόζονται στις ανάγκες και τις δυσκολίες των ατόμων με αναπηρία/ ή και εκπαιδευτικές ανάγκες, προωθώντας έτσι την κοινωνική τους ένταξη και αυτονομία. Ο Ν. 3699/2008 κατοχυρώνει τον υποχρεωτικό χαρακτήρα της Ειδικής Αγωγής ως αναπόσπαστο κομμάτι της Γενικής Εκπαίδευσης, η οποία παρέχεται δωρεάν στις δημόσιες δομές και σχολεία για παιδιά και ενήλικες σε όλα τα στάδια της εκπαίδευσης τους20. Ακόμη, οι μαθητές/τριες με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, πέραν των άλλων δομών, μπορούν να φοιτήσουν σε κανονική σχολική τάξη, εφόσον έχουν ήπιες μαθησιακές δυσκολίες ή σε κανονική σχολική τάξη με παράλληλη υποστήριξη-συνεκπαίδευση από εκπαιδευτικούς Ειδικής Αγωγής. Εδώ προστίθεται ένας ακόμα στόχος, ο οποίος δεν περιγράφεται απλά στη βάση ενός μοντέλου φοίτησης ενός παιδιού με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες στο γενικό σχολείο, αλλά ως πρακτική που απευθύνεται στο σύνολο των μαθητών/τριών και απαιτεί την εφαρμογή μιας οργανωτικής στρατηγικής στα γενικά σχολεία, ώστε να ανταποκρίνονται στο φάσμα οποιασδήποτε διαφοροποίησης των παιδιών (Στασινός, 2013). Γι’ αυτούς τους μαθητές/τριες, η κοινωνική υποστήριξη από σημαντικούς άλλους στο σχολικό περιβάλλον και η δημιουργία κοινωνικών δικτύων διαδραματίζουν ουσιαστικό ρόλο στην κοινωνικοπολιτισμική τους ένταξη (Γαβρίμης, 2020). Σύμφωνα με τους Παπάνη, Γιαβρίμη και Βίκη (2011), o παραπάνω νόμος έφερε σημαντική βελτίωση σε θέματα των ατόμων με αναπηρία και τοποθέτησαν την κοινωνικοποίησή τους στον κεντρικό άξονα της εκπαιδευτικής πολιτικής. Μέσω του Ν. 3699/2008 αναγνωρίζεται η υποχρέωση της κοινωνίας στην διασφάλιση των ίσων δικαιωμάτων και ευκαιριών προς τα άτομα με εκπαιδευτικές ανάγκες και αναπηρία (Στασινός, 2013), ενώ σημαντική κρίνεται η αναφορά στην φοίτηση μαθητών/τριών με παράλληλη βοήθεια και σε οργανωμένα τμήματα ένταξης (Μπακιρτζή, 2017).

Ο παραπάνω νόμος αποτελεί ένα σημαντικό βήμα για την προώθηση της ειδικής αγωγής και εκπαίδευσης στην Ελλάδα, θέτοντας θεμέλια για τη στήριξη και ένταξη ατόμων με αναπηρίες και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες στο γενικό εκπαιδευτικό σύστημα. Το νομοθετικό πλαίσιο προσφέρει την αναγκαία νομική προστασία και υποστήριξη στα άτομα με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, εξασφαλίζοντας τα δικαιώματα τους σε σημαντικούς τομείς, όπως είναι η εκπαίδευση. Μέσω της θεσμοθέτησης προγραμμάτων και υπηρεσιών, ο νόμος στοχεύει στην εξασφάλιση ίσων ευκαιριών πρόσβασης στην εκπαίδευση, αναγνωρίζοντας τη σημασία της διαφοροποιημένης διδασκαλίας και της υποστήριξης των μαθητών/τριών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. Στον νόμο 3699/2008 αναδεικνύονται οι εκ νέου αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας. Εισάγεται για πρώτη φορά η αρχή του «Σχεδιασμού για όλους» (άρθρο 2, παρ. 5), δηλαδή της διασφάλισης της πλήρους προσβασιμότητας των μαθητών/τριών με αναπηρία σε όλες τις υποδομές (κτιριακές υποδομές, υλικοτεχνικές συμπεριλαμβανομένων των ηλεκτρονικών), τις υπηρεσίες και τα αγαθά που αυτά διαθέτουν.

Προωθείται πλέον το κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας21 και σταδιακά εν καιρώ, παράλληλα με τις επιρροές από το εξωτερικό, αλλάζουν οι στάσεις και οι καταστάσεις στο ελληνικό τοπίο. Το ιατρικό μοντέλο της αναπηρίας, που προσέγγιζε τα άτομα με αναπηρία, ως άτομα που έχουν πιο περιορισμένες ικανότητες σε σχέση με τα αυτά που δεν έχουν κάποιας μορφής αναπηρία ή με αυτά που μπορεί να θεραπευτούν από κάποια πάθησή (Gilson & Depoy, 2000), έχει απομακρυνθεί και στη θέση του έχει δοθεί το κοινωνικοπολιτικό μέρος της Ειδικής Αγωγής, με την ενεργή συνδρομή παράλληλα της οικογένειας, της κοινότητας ή ακόμη και της κοινωνίας γενικότερα, προσδίδοντας τη διασφάλιση των ίσων ευκαιριών και τη δυνατότητα πρόσβασης στη δια βίου μάθηση (Βόμβα, 2012). Η Λαμπίρη-Δημάκη (1999), ορίζει την κοινωνική πολιτική ως το οργανωμένο σύστημα κοινωνικών υπηρεσιών και θεσμών που έχουν ως αντικείμενο να βοηθήσουν άτομα και ομάδες να επιτύχουν ικανοποιητικά επίπεδα ζωής και υγείας, προσωπικούς και κοινωνικούς δεσμούς οι οποίοι θα τους επιτρέψουν να αναπτύξουν πλήρως τις ικανότητές τους και θα τους διασφαλίσουν ευημερία σε εναρμόνιση με τι οικογενειακές τους ανάγκες και τις ανάγκες της ευρύτερης κοινωνίας.

Συνεπώς, διακρίνουμε μέσω του Ν. 3699/2008 την προσπάθεια του νομοθέτη να θεσπίσει ένα πλαίσιο που θα ενισχύσει τα δικαιώματα και την πρόσβαση των ατόμων με αναπηρία στην εκπαίδευση, την εργασία και τις κοινωνικές υπηρεσίες, προωθώντας παράλληλα την κοινωνική ένταξη και την αυτονομία τους, ώστε να μπορούν να συμμετέχουν ενεργά στην κοινωνία και να ζουν με αξιοπρέπεια. Επιπλέον, ο Ν. 3699/2008 επιδιώκει την εξασφάλιση της ανεμπόδιστης φοίτησης τους στα γενικά σχολεία, καθώς και την πρόσβαση σε όλες τις υποδομές και υπηρεσίες.

Ωστόσο, οι διαχρονικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα, δεν θα μπορούσαν να αφήσουν ανεπηρέαστη την αποτελεσματική εφαρμογή του Ν. 3699/2008. Συγκεκριμένα, το 2009 η Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕΕΔΑ) επισημαίνει ένσταση, τονίζοντας πως η επιτυχία αυτού του νόμου θα εξαρτηθεί από τη λήψη συγκεκριμένων μέτρων και την επαρκή χρηματοδότηση. Παρ’ όλα αυτά, η εφαρμογή της συμπεριληπτικής εκπαίδευσης παραμένει περιορισμένη, καθώς συνεχίζουν να υπάρχουν εμπόδια και ελλείψεις στις υποδομές των σχολείων που δυσχεραίνουν την ένταξη των παιδιών με αναπηρία στην σχολική ζωή22.

Έχοντας εξετάσεις τις σημαντικότερες νομοθεσίες για την εξέλιξη της εκπαίδευσης των μαθητών/τριών με αναπηρία ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες στην Ελλάδα από την περίοδο της μεταπολίτευσης έως σήμερα, στο επόμενο κεφάλαιο θα αναδείξουμε τις εκπαιδευτικές στρατηγικές που εφαρμόζονται στις σχολικές μονάδες του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος για την πρόσβαση στην εκπαίδευση κα την υποστήριξη των ατόμων με αναπηρία ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες.

 

17 Σύνταγμα. Άρθρο 16, παρ. 4 “Όλοι οι Έλληνες έχουν δικαίωμα δωρεάν παιδείας, σε όλες τις βαθμίδες της, στα κρατικά εκπαιδευτήρια. Το Κράτος ενισχύει τους σπουδαστές που διακρίνονται, καθώς και αυτούς που έχουν ανάγκη από βοήθεια ή ειδική προστασία, ανάλογα με τις ικανότητές τους.”

18 “  Τα άτομα με αναπηρίες έχουν δικαίωμα να απολαμβάνουν μέτρων που εξασφαλίζουν την αυτονομία,

την επαγγελματική ένταξη και τη συμμετοχή τους στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή της Χώρας.”

19 Νόμος 3699/2008 (ΦΕΚ Α,199/ 2-10-2008)

20 Νόμος 3688/2008 (ΦΕΚ Α,199/ 2-10-2008), άρθρο 1, παράγραφος 1.

21 Το κοινωνικό μοντέλο βλέπει την «αναπηρία» ως το αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης μεταξύ των ανθρώπων που ζουν με αναπηρίες και ενός περιβάλλοντος με φυσικά, συμπεριφορικά, επικοινωνιακά και κοινωνικά εμπόδια. Ως εκ τούτου, φέρει τον ισχυρισμό ότι το φυσικό, συμπεριφορικό, επικοινωνιακό και κοινωνικό περιβάλλον θα πρέπει να αλλάξουν για να επιτρέψουν στους ανθρώπους που ζουν με αναπηρίες να συμμετέχουν στην κοινωνία σε ισότιμη βάση με τους άλλους.

22 Το 2014, κατά τη δημοσιοποίηση μελέτης με τίτλο: «Διακρίσεις και εμπόδια για τα άτομα με αναπηρία στην πρωτοβάθμια, δευτεροβάθμια και μεταλυκειακή εκπαίδευση» από το Κέντρο Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου του Ιδρύματος Θεμιστοκλή και Δημητρίου Τσάτσου, αναφέρεται εν τέλει το εξής για τον ν.3699/2008: Η εικόνα που αποκομίζει κανείς αντιπαραβάλλοντας την πρόνοια του νόμου προς τις αφηγήσεις των πληροφορητών της έρευνας συνίσταται σε μια πραγματικότητα δημιουργίας εμποδίων στην κατεύθυνση της ουσιαστικής εκπαιδευτικής ένταξης… η ίδια η υποδομή των σχολείων δε συμβάλλει αποτελεσματικά στη δίχως εμπόδια ένταξη των παιδιών με αναπηρία στη σχολική καθημερινότητα. Μια σειρά από ελλείψεις μεγεθύνουν τη δυσκολία προσβασιμότητας τους.

Μετάβαση στο περιεχόμενο