Η Ειδική Αγωγή στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση: Προκλήσεις και Δυνατότητες – Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία της Χασεκίδου Σοφίας – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Διατμηματικό Π.Μ.Σ.«Διαχείριση της Μαζικής Μετανάστευσης και Πληθυσμών σε Κίνηση» – Μέρος 18ο
3.2 Νομοθετικό πλαίσιο της εκπαίδευσης των μεταναστών/προσφύγων μαθητών/τριών με αναπηρία στην Ελλάδα
Εστιάζοντας στον τομέα της εκπαίδευσης, είναι λογικό πως το νομοθετικό σύστημα της εκπαίδευσης μαθητών/τριών μεταναστών με αναπηρία στην Ελλάδα θα πρέπει να αποτελεί έναν κρίσιμο τομέα που συνδυάζει τις προκλήσεις της διαπολιτσιμικότητας και της συμπερίληψης. Η ένταξη των παιδιών προσφύγων/μεταναστών με αναπηρία, χρόνιες παθήσεις ή και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες στο εκπαιδευτικό σύστημα είναι ζωτικής σημασίας, προκειμένου αυτό το πλέον ευάλωτο κομμάτι του προσφυγικού/μεταναστευτικού πληθυσμού να προστατευτεί από την περιθωριοποίηση και τον διπλό αποκλεισμό της προσφυγιάς/μετανάστευσης και της αναπηρίας. Η Ελλάδα, ως μία από τις κύριες χώρες υποδοχής μεταναστών και προσφύγων, έχει τη δέσμευση να εξασφαλίσει ότι όλοι οι μαθητές/τριες, ανεξαρτήτως καταγωγής και αναπηρίας, απολαμβάνουν ίσες ευκαιρίες στην εκπαίδευση.
Σε νομοθετικό επίπεδο, αναφορικά με την πρόσβαση των μαθητών/τριών προσφύγων/μεταναστών με αναπηρία σε σχολικές μονάδες της τυπικής εκπαίδευσης35, δε συναντάται κάποια συγκεκριμένη νομοθετική πρόβλεψη, που εσωκλείει ταυτόχρονα την διάσταση της αναπηρίας και της μετανάστευσης. Ωστόσο, το άρθρο 16 του Συντάγματος της Ελλάδας κατοχυρώνει το δικαίωμα στην εκπαίδευση ως θεμελιώδες αγαθό για κάθε πολίτη, τονίζοντας τη σημασία της εκπαίδευσης, ως μέσο ανάπτυξης και κοινωνικής ένταξης. Αυτή η συνταγματική πρόβλεψη συνδέεται άρρηκτα με τις αρχές και τα κατοχυρωμένα δικαιώματα της Διεθνούς Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού (ΔΣΔΠ, ν. 2101/199236). Αυτές οι αρχές αυτές αποτελούν το αφετηριακό σημείο για την υποχρέωση της ελληνικής πολιτείας να διασφαλίσει την εκπαίδευση όλων των παιδιών σχολικής ηλικίας που διαβιούν στη χώρα, ανεξαρτήτως οποιασδήποτε άλλης προϋπόθεσης. Αναφορικά με το ελληνικό νομοθετικό πλαίσιο, ο Νόμος 4251/2014 («Κώδικας Μετανάστευσης και Κοινωνικής Ένταξης και λοιπές διατάξεις»), εναρμονιζόμενος με τη ΔΣΔΠ, κατοχυρώνει, πέραν οποιασδήποτε αμφιβολίας, το δικαίωμα όλων των αλλοδαπών παιδιών να έχουν πρόσβαση στην εκπαίδευση, ανεξάρτητα από το καθεστώς διαμονής τους στη χώρα αλλά και την κατοχή δικαιολογητικών εγγραφής (Συνήγορος του Πολίτη, 2021). Ακολούθως, το άρθρο 51 του Νόμου 4636/201937 προβλέπει ρητά την υποχρεωτικότητα της εκπαίδευσης τόσο για τους αιτούντες άσυλο όσο και από πλευράς της πολιτείας, η οποία οφείλει να διασφαλίζει την απρόσκοπτη πρόσβαση των παιδιών, παρέχοντας τα αναγκαία και επαρκή μέσα για την υποστήριξη και διευκόλυνση της σχετικής διαδικασίας38. Παρά την ύπαρξη νομοθετικών πλαισίων, που κατοχυρώνουν την πρόσβαση στην εκπαίδευση για όλα τα παιδιά, και συγκεκριμένα για τα παιδιά πρόσφυγες/μετανάστες, δεν υπάρχει συγκεκριμένη ρύθμιση που να λαμβάνει υπόψιν τη διάσταση της αναπηρίας ή των ειδικών εκπαιδευτικών αναγκών στην εκπαίδευση των προσφύγων/μεταναστών μαθητών/τριών με αναπηρία στην Ελλάδα. Συνεπώς, ο Νόμος 3699/2008, που αναλύθηκε εκτενώς στο Υποκεφάλαιο 1.3.3 της παρούσας εργασίας, είναι αυτός που παρέχει το νομοθετικό πλαίσιο της εκπαίδευσης μαθητών/τριών με αναπηρία ή και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες στην Ελλάδα, άρα και των προσφύγων/μεταναστών μαθητών/τριών με αναπηρία.
Συμπερασματικά, εντοπίζεται ένα νομοθετικό κενό, αναφορικά με τους πρόσφυγες/μετανάστες με αναπηρία στην Ελλάδα και την ένταξη τους στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα. Η απουσία συγκεκριμένων ρυθμίσεων γι’ αυτούς τους μαθητές/τριες ενδέχεται να έχει σημαντικές συνέπειες στην εκπαιδευτική τους εμπειρία, καθώς και στην κοινωνική τους ένταξη. Οι γενικές ρυθμίσεις του Νόμου 3699/2008 δεν καλύπτουν επαρκώς τις ανάγκες αυτής της ευάλωτης κοινωνικής ομάδας, και κατ’επέκταση, δεν συμβάλλουν στην αποτελεσματική διαχείριση των απαιτήσεων και των προκλήσεων που αντιμετωπίζουν, καθώς οι προσφυγές/μετανάστες μαθητές/τριες με αναπηρία μπορεί να αντιμετωπίζουν πρόσθετες προκλήσεις. Μεταξύ αυτών, γλωσσικές δυσκολίες, πολιτισμικές διαφορές, καθώς και ψυχολογική δυσφορία, οι οποίες σχετίζονται άμεσα με την προσφυγική/μεταναστευτική τους εμπειρία. Ακόμη, χωρίς σαφείς κατευθύνσεις και υποχρεώσεις, οι εκπαιδευτικοί φορείς μπορεί να μην είναι ενήμεροι, προετοιμασμένοι ή πρόθυμοι να παρέχουν τις απαραίτητες υποστηρικτικές υπηρεσίες για τους πρόσφυγες/μετανάστες μαθητές/τριες με αναπηρία. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αποκλεισμό αυτών των μαθητών/τριών από την εκπαίδευση, περιορίζοντας, ταυτόχρονα, τις ευκαιρίες για την πλήρη ένταξη τους, τόσο στα κανονικά σχολεία, όσο και στην ευρύτερη κοινωνία (Clock and Klapproth, 2017). Επιπλέον, η έλλειψη νομοθετικού πλαισίου μπορεί να ενισχύσει τις διακρίσεις και τις ανισότητες, καθώς οι μαθητές/τριες αυτοί ενδέχεται να αντιμετωπίζονται με αδιαφορία ή ακόμα και με προκατάληψη. Συνεπώς, η απουσία ενός σαφούς νομικού πλαισίου δεν εξασφαλίζει την προστασία των δικαιωμάτων τους, ενώ αμβλύνει τις προσπάθειες για μια συμπεριληπτική και δίκαιη εκπαιδευτική διαδικασία. Πιο αναλυτική αναφορά στις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι πρόσφυγες/μετανάστες μαθητές/τριες με αναπηρία θα πραγματοποιηθεί στην επόμενη υποενότητα του κεφαλαίου.
35 Ως τυπική μάθηση/εκπαίδευση ορίζεται το ιεραρχημένο, δομημένο και οργανωμένο χρονικά σε βαθμίδες εκπαιδευτικό σύστημα, από την πρωτοβάθμια εκπαίδευση έως το πανεπιστήμιο, που περιλαμβάνει τόσο τις γενικές ακαδημαϊκές σπουδές, όσο και τα εξειδικευμένα προγράμματα και θεσμούς ολοκληρωμένης επαγγελματικής και τεχνικής εκπαίδευσης (Jeffs & Smith, 1999).
36 Το άρθρο 2 της Διεθνούς Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού ορίζει: «Τα Συμβαλλόμενα Κράτη υποχρεούνται να σέβονται τα δικαιώματα που αναφέρονται στην παρούσα σύμβαση και να εγγυώνται σε κάθε παιδί που υπάγεται στη δικαιοδοσία τους, χωρίς καμία διάκριση φυλής, χρώματος, φύλου, γλώσσας, θρησκείας, πολιτικών ή άλλων πεποιθήσεων του παιδιού ή των γονέων του ή των νόμιμων εκπροσώπων του ή της εθνικής, εθνικιστικής ή κοινωνικής καταγωγής τους, της περιουσιακής τους κατάστασης, της ανικανότητάς τους, της γέννησής τους .
37 ΟΔΗΓΙΑ 2011/95/ΕΕ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΤΗΣ 13ΗΣ ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ
2011 «ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΙΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ ΤΩΝ ΥΠΗΚΟΩΝ ΤΡΙΤΩΝ ΧΩΡΩΝ Ή ΤΩΝ ΑΠΑΤΡΙΔΩΝ ΩΣ ΔΙΚΑΙΟΥΧΩΝ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ, ΓΙΑ ΕΝΑ ΕΝΙΑΙΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ Ή ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΟΜΑ ΠΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥΝΤΑΙ ΕΠΙΚΟΥΡΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΠΑΡΕΧΟΜΕΝΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ (ΑΝΑΔΙΑΤΥΠΩΣΗ)»
38 Ορίζεται, μάλιστα, στον ίδιο νόμο ότι: «Η ένταξη στο δημόσιο εκπαιδευτικό σύστημα λαμβάνει χώρα το αργότερο εντός τριών (3) μηνών από την ημερομηνία ολοκλήρωσης της ταυτοποίησης του ανήλικου» (παρ. 2).