Η Ειδική Αγωγή στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση: Προκλήσεις και Δυνατότητες – Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία της Χασεκίδου Σοφίας – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Διατμηματικό Π.Μ.Σ.«Διαχείριση της Μαζικής Μετανάστευσης και Πληθυσμών σε Κίνηση» – Μέρος 14ο

Ιούν 3, 2025 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Η Ειδική Αγωγή στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση: Προκλήσεις και Δυνατότητες – Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία της Χασεκίδου Σοφίας – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Διατμηματικό Π.Μ.Σ.«Διαχείριση της Μαζικής Μετανάστευσης και Πληθυσμών σε Κίνηση» – Μέρος 14ο

 

2.3         Νομικό πλαίσιο της εκπαίδευσης παιδιών προσφύγων και μεταναστών σε διεθνές και ευρωπαϊκό επίπεδο

 

Η διαπολιτισμική εκπαίδευση εμφανίστηκε στην Ευρώπη κατά την περίοδο 1965-1980, σε μια εποχή που παρατηρήθηκε έντονη μετανάστευση εργατών από διάφορες χώρες προς τις ανεπτυγμένες βιομηχανικά ευρωπαϊκές χώρες. Η ανάγκη εκπαίδευσης των παιδιών αυτών των μεταναστών από τις χώρες υποδοχής αποτελεί ζητούμενο. Η διαπολιτισμική εκπαίδευση αποτέλεσε μονόδρομο, δεδομένου ότι η πολυπολιτισμικότητα έχει καταστεί ο νέος τρόπος κοινωνικής οργάνωσης (Κανακίδου & Παπαγιάννη, 1998).

Αρχικά, η εκπαίδευση των αλλοδαπών μαθητών/τριών στηρίχθηκε στην έννοια της

«υπόθεσης του ελλείμματος». Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, τα παιδιά, που προέρχονται από διαφορετικά εθνοτικά και πολιτισμικά περιβάλλοντα, διαθέτουν ένα μορφωτικό κεφάλαιο, που θεωρείται κατώτερο σε σύγκριση με αυτό των παιδιών της κυρίαρχης ομάδας. Αυτή η διαφοροποίηση ερμηνεύεται ως έλλειμμα, και για να επιτευχθεί η ισορροπία, απαιτείται η «εξομοίωση» των παιδιών των μεταναστών με τους ντόπιους μαθητές/τριες. Η εκπαίδευση κλήθηκε να εφαρμόσει κατάλληλα αντισταθμιστικά μέτρα προκειμένου να επιτευχθεί η «εξομοίωση». Αργότερα, τη δεκαετία του 1980, εισάγεται η

«υπόθεση της διαφοράς». Σε αυτή την περίπτωση, το μορφωτικό κεφάλαιο θεωρείται διαφορετικό και όχι ελλειμματικό, οδηγώντας στη διαμόρφωση της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης (Δαμανάκης, 2005).

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η διαπολιτισμική εκπαίδευση έχει διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην υποστήριξη των παιδιών των μεταναστών, όπως αποδεικνύεται από τις αποφάσεις των κρατών-μελών. Πλήθος μέτρων λήφθηκαν με στόχο την προώθηση της ισότητας μεταξύ διαφορετικών πολιτισμών και του σεβασμού του μορφωτικού κεφαλαίου των παιδιών των μεταναστών (Μπαλασσά-Φλέγκα, 2003). Στα περισσότερα κράτη-μέλη επιβλήθηκαν οι αρχές και οι στόχοι της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης, οι οποίοι επικεντρώνονται σε εκπαιδευτικές πρακτικές που προάγουν τον αμοιβαίο σεβασμό και κατανόηση μεταξύ των μαθητών/τριών, ανεξαρτήτως γλωσσικής, εθνικής ή θρησκευτικής καταγωγής (Νικητάκη, 1997).

Οι διεθνείς οργανισμοί έχουν αναπτύξει ποικιλία δράσεων και προγραμμάτων που εστιάζουν στην εκπαίδευση των μειονοτικών ομάδων, κάθε φορά με διαφορετική φιλοσοφία και στόχους. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, το οποίο, μέσω των πρωτοβουλιών του, έχει ενισχύσει τη διαπολιτισμική εκπαίδευση, προωθώντας την ισότιμη συμμετοχή των μειονοτήτων στην εκπαιδευτική διαδικασία και την προστασία των πολιτισμών και γλωσσών τους (Γκόβαρης, 2001). Από το 1978, το Συμβούλιο της Ευρώπης με τη Διακήρυξη της Μισαλλοδοξίας έχει προωθήσει θέματα Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης, εστιάζοντας στα ανθρώπινα δικαιώματα και στη δημιουργία ενός κλίματος σεβασμού και κατανόησης ανάμεσα σε διάφορες πολιτιστικές ομάδες (Καρανικόλα, 2015). Από τα μέσα της δεκαετίας του 1980, οι υπουργοί της επιτροπής του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου προτείνουν στα κράτη-μέλη να ενσωματώσουν τις αρχές της διαπολιτσιμικότητας στο εκπαιδευτικό τους σύστημα, ιδιαίτερα στην εκπαίδευση των μειονοτήτων και των εκπαιδευτικών. Η χρήση κατάλληλου διδακτικού υλικού και μεθόδων που προάγουν την διαπολιτισμικότητα έχει τεθεί σε κορυφαία προτεραιότητα. Επιπλέον, τα σχολικά προγράμματα οφείλουν να περιλαμβάνουν εκπαιδευτικά προγράμματα με διαπολιτισμικό περιεχόμενο, που να προάγουν την γλωσσική και πολιτισμική ισότητα μεταξύ των μεταναστευτικών κοινοτήτων και των γηγενών πληθυσμών. Αξιοσημείωτο είναι, ακόμη, ότι οι διαπολιτισμικές δράσεις, που έχουν προταθεί από το Συμβούλιο της Ευρώπης, είχαν αρχικά στόχο την διευκόλυνση της επανένταξης των παιδιών παλιννοστούντων και μεταναστών στα εκπαιδευτικά συστήματα των χωρών προέλευσής τους (Παλαιολόγου & Ευαγγέλου, 2003).

Τα περισσότερα ευρωπαϊκά κράτη «συμμορφώθηκαν» με τις συστάσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης και υιοθέτησαν στην εκπαιδευτική τους πολιτική βασικές διαπολιτισμικές αρχές για την διαχείριση της ετερότητας. Παρόλο που μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών υπήρξαν διαφοροποιήσεις στα μέτρα που λήφθηκαν, σε γενικές γραμμές διακρίνουμε τρεις βασικές κατευθύνσεις των στόχων της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης μέσα από τα Προγράμματα Σπουδών και τα θεσμικά κείμενα των κρατών μελών. Συγκεκριμένα, την καταπολέμηση του ρατσισμού και της ξενοφοβίας, μέσα από την καλλιέργεια στάσεων και αξιών για την αποδοχή, τον σεβασμό και την ανοχή της πολιτισμικής ποικιλότητας, την ανάπτυξη στους μαθητές/τριες μιας ευρωπαϊκής ταυτότητας μέσα από την παροχή γνώσεων για την ευρωπαϊκή ήπειρο, την ιστορία της και τους πληθυσμούς της, καθώς και την βαθύτερη κατανόηση της πολιτισμικής ετερότητας μέσα από μια διεθνιστική προσέγγιση που αναφέρεται στις αιτιώδεις κοινωνικοοικονομικές και ιστορικές σχέσεις με τις μεταναστευτικές ροές μεταξύ των κρατών Βορρά και Νότου (Eurydice, 2004). Επίσης, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, έγινε προσπάθεια να ακολουθηθεί μια κοινή εκπαιδευτική πολιτική με το να αμβλυνθούν οι διαφορές των εκπαιδευτικών συστημάτων των κρατών-μελών. Ειδικότερα πάρθηκαν μέτρα για τη διδασκαλία της γλώσσας και στοιχείων πολιτισμού των μαθητών/τριών από τις μειονότητες.

Στην Ευρώπη, το δικαίωμα εκπαίδευσης των παιδιών προσφύγων, αιτούντων άσυλο και μεταναστών προστατεύεται από διεθνείς και ευρωπαϊκούς οργανισμούς, κείμενα και συμβάσεις. Στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), το άρθρο 2 του πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου επισημαίνει το αναμφισβήτητο δικαίωμα των παιδιών στην εκπαίδευση και στις δύο βαθμίδες, πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια, προκειμένου να εξαλείφονται οι διακρίσεις και να διασφαλίζονται τα δικαιώματα των παιδιών. Αντίθετα, η κατάσταση για τους αλλοδαπούς φοιτητές στην τριτοβάθμια εκπαίδευση δεν είναι πάντοτε ευνοϊκή, όπως καταδεικνύουν οι αποφάσεις ευρωπαϊκών δικαστηρίων (Συμβούλιο της Ευρώπης, 201429). Πολλές αποφάσεις δικαστηρίων υπογραμμίζουν ότι το δικαίωμα στην εκπαίδευση είναι μια θεμελιώδης αξία κάθε δημοκρατικής κοινωνίας, σύμφωνα με το Συμβούλιο της Ευρώπης.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Κοινωνικών Δικαιωμάτων, σύμφωνα με το άρθρο 17 του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη, υπογραμμίζει ότι όλα τα παιδιά, ανεξάρτητα από το πού διαμένουν, έχουν το δικαίωμα στην ελεύθερη πρόσβαση στην εκπαίδευση. Το δικαίωμα αυτό είναι κρίσιμο, καθώς η μη παροχή εκπαίδευσης μπορεί να επιδεινώσει την ήδη ευάλωτη κατάσταση των παιδιών. Στο άρθρο 14 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αναγνωρίζεται επίσης το δικαίωμα της εκπαίδευσης και της δωρεάν πρόσβασης σε αυτή για κάθε πρόσωπο. Επιπλέον, σύμφωνα με το άρθρο 22 κανονισμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι υπήκοοι τρίτων χωρών με καθεστώς επί μακρόν διαμένοντος έχουν τα ίδια δικαιώματα στην εκπαίδευση, επαγγελματική κατάρτιση, υποτροφίες και αναγνώριση τίτλων σπουδών όπως οι πολίτες των κρατών-μελών της ΕΕ (Συμβούλιο της Ευρώπης, 2014).

Σε παγκόσμιο επίπεδο, σημαντική είναι η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, που υιοθετήθηκε το 1948. Το άρθρο 26 αναγνωρίζει το αναφαίρετο δικαίωμα του καθενός στην εκπαίδευση και προάγει την ειρηνική συνύπαρξη και συνεργασία ανάμεσα στους λαούς. Αυτό το άρθρο παρέχει τη βασική θεωρητική θεμελίωση της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης, εστιάζοντας στη σημασία του σεβασμού και της αποδοχής της διαφορετικότητας, καθώς και στην προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών (Unesco, 2020).

Επίσης, το 1959 τα Ηνωμένα Έθνη υιοθετούν την Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού30. Η Σύμβαση αυτή αποτελεί ένα σημαντικό έγγραφο που θεσπίζει και προστατεύει τα δικαιώματα των παιδιών σε παγκόσμιο επίπεδο. Η σημασία του έγκειται στο γεγονός ότι προάγει την ισότητα και την πρόσβαση σε ευκαιρίες για όλα τα παιδιά, ανεξαρτήτως της προέλευσης, της θρησκείας ή της κοινωνικής τους κατάστασης. Διασφαλίζει τη δωρεάν και υποχρεωτική εκπαίδευση, προωθεί την καλλιέργεια των ανθρωπίνων  δικαιωμάτων  και  της  πολιτισμικής  ποικιλότητας,  και  αναγνωρίζει  το δικαίωμα των παιδιών να επιλέγουν τη θρησκεία και την κουλτούρα τους. Συνολικά, υπογραμμίζει τη σημασία της προστασίας και της προώθησης των δικαιωμάτων των παιδιών ως θεμέλιο για μια δημοκρατική και πιο δίκαιη κοινωνία.

Εξίσου σημαντικός κρίνεται και ο ρόλος της Unesco στην καταπολέμηση του ρατσισμού και στην προστασία της πολυπολιτισμικότητας (Τσαούσης, 2007). Το 1974, τα μέλη της Γενικής Συνδιάσκεψης της Unesco ενέκριναν τη Σύσταση που θα αφορούσε τους στόχους της Εκπαίδευσης και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα σε παγκόσμιο επίπεδο. Η εκπαιδευτική πολιτική θα πρέπει να αποσκοπεί στην κατανόηση και την αποδοχή όλων των πολιτισμών, με τελικό στόχο την αναγνώριση και τον σεβασμό της διαφορετικότητας. Επιπλέον, για πρώτη φορά αναφέρθηκε ο όρος «διαπολιτισμική εκπαίδευση», ο οποίος αργότερα υιοθετήθηκε και από το Συμβούλιο της Ευρώπης.

Συμπερασματικά, η εκπαίδευση των παιδιών προσφύγων και μεταναστών σε διεθνές και ευρωπαϊκό επίπεδο αποτελεί κρίσιμο ζήτημα, που αναδεικνύει την ανάγκη για πολιτικές που προάγουν την ισότητα, τον σεβασμό και την αποδοχή της πολιτισμικής ποικιλότητας. Η διεθνής κοινότητα, μέσω οργανισμών όπως ο ΟΗΕ και η UNESCO, έχει αναγνωρίσει το αναφαίρετο δικαίωμα όλων των παιδιών στην εκπαίδευση, ανεξαρτήτως καταγωγής ή κοινωνικής κατάστασης, προωθώντας με αυτόν τον τρόπο τη δωρεάν και υποχρεωτική εκπαίδευση. Στην Ευρώπη, οι διαπολιτισμικές εκπαιδευτικές πολιτικές έχουν επισημανθεί ως καίριες για την υποστήριξη των παιδιών μεταναστών, με στόχο τη διαχείριση της ετερότητας και την καταπολέμηση του ρατσισμού και της ξενοφοβίας. Η υιοθέτηση βασικών διαπολιτισμικών αρχών από τα κράτη-μέλη της ΕΕ και η εφαρμογή κατάλληλων εκπαιδευτικών προγραμμάτων ενδυναμώνουν την κοινωνική συνοχή και την ευρωπαϊκή ταυτότητα, προάγοντας την κατανόηση και τον σεβασμό μεταξύ διαφορετικών πολιτισμικών ομάδων. Συνολικά, η εκπαίδευση των παιδιών προσφύγων και μεταναστών δεν είναι μόνο θέμα εκπαιδευτικής πολιτικής, αλλά και θεμελιώδης προϋπόθεση για τη διασφάλιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την οικοδόμηση μιας δικαιότερης πολυπολιτισμικής κοινωνίας, που διαπνέεται από διαπολιτισμικές αρχές. Έχοντας εξετάσει την διάσταση της εκπαίδευσης παιδιών προσφύγων και μεταναστών σε παγκόσμιο και ευρωπαϊκό επίπεδο, στο επόμενο κεφάλαιο θα εστιάσουμε στην εθνική νομοθεσία, με αναφορές σε σημαντικούς νόμους που καθόρισαν το σκηνικό της εκπαίδευσης μαθητών/τριών προσφύγων και μεταναστών στην Ελλάδα.

 

29Η υπόθεση Karus κατά Ιταλίας (Αριθ. 29043/95, 20 Μαΐου 1998) είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έκρινε ότι το ιταλικό κράτος είχε το δικαίωμα να απαιτεί υψηλότερα δίδακτρα από τους αλλοδαπούς φοιτητές συγκριτικά με τους ντόπιους, για να προστατεύσει την ιταλική οικονομία (Συμβούλιο της Ευρώπης, 2014).

30 Τα άρθρα 2 και 4 υποχρεώνουν τα συμβαλλόμενα κράτη να υπερασπιστούν τα δικαιώματα των παιδιών ανεξάρτητα από την φυλετική, εθνική, γλωσσική, θρησκευτική τους προέλευση, πολιτικές τους πεποιθήσεις, κοινωνική τους καταγωγή και περιουσιακή τους κατάσταση. Ειδικότερα στο άρθρο 28 γίνεται αναφορά στην ισότητα των εκπαιδευτικών ευκαιριών, την παροχή δωρεάν υποχρεωτικής εκπαίδευσης, την δυνατότητα πρόσβασης στην τριτοβάθμια εκπαίδευση και στην λήψη μέτρων για τον περιορισμό του ποσοστού εγκατάλειψης της φοίτησης στο σχολείο. Το άρθρο 29 αναφέρεται στους στόχους της εκπαίδευσης οι οποίοι εμπερικλείουν αρχές και αξίες για τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, των θεμελιωδών ελευθεριών, την πολιτισμική ετερότητα και την εθνική κουλτούρα. Στο άρθρο 30 μνημονεύεται το δικαίωμα κάθε παιδιού να επιλέγει τη δική του θρησκεία, κουλτούρα και γλώσσα που την χρησιμοποιεί, από κοινού, με τα άλλα μέλη της ομάδας του (Καρανικόλα, 2015).

Μετάβαση στο περιεχόμενο