Η διάσταση της αναπηρίας στο θάνατο του Θοδωρή Ζαβραδινού-Καραμπαμπά

 

Γράφει ο Θανάσης Κουτσοκλένης

Αναπληρωτής Καθηγητής, ΠΤΔΕ, ΔΠΘ

 

Ο θανάσιμος τραυματισμός του εικοσάχρονου αυτιστικού Θοδωρή Ζαβραδινού-Καραμπαμπά από αστυνομικούς αποτελεί ένα γεγονός που υπερβαίνει τα όρια ενός ακόμη περιστατικού ακραίας αστυνομικής βίας. Η δημόσια συζήτηση έχει επικεντρωθεί στη νομιμότητα της αστυνομικής επέμβασης, στα όρια της αστυνομικής βίας και στις ενδεχόμενες ατομικές ή ποινικές ευθύνες των εμπλεκομένων. Είναι, επίσης, αξιοσημείωτο ότι σημαντικό μέρος του προοδευτικού πολιτικού χώρου έσπευσε να απαιτήσει τη διερεύνηση του ενδεχομένου ρατσιστικών κινήτρων ή ακόμη και να ερμηνεύσει το περιστατικό πρωτίστως ως έκφραση ταξικής βίας, χωρίς να θέσει με την ίδια ένταση -ή, στις περισσότερες περιπτώσεις, καθόλου- το ερώτημα κατά πόσο η αυτιστική συμπεριφορά του Θοδωρή επηρέασε την αντίληψη των αστυνομικών για την επικινδυνότητά του και, συνακόλουθα, την εξέλιξη της αστυνομικής επέμβασης. Η ασυμμετρία αυτή υποδηλώνει ότι η αναπηρία εξακολουθεί να καταλαμβάνει περιθωριακή θέση στις κυρίαρχες αναλύσεις της αστυνομικής βίας, ακόμη και σε πολιτικούς χώρους που αναδεικνύουν με συνέπεια άλλες μορφές κοινωνικής ανισότητας και διάκρισης. Στο παρόν άρθρο επιχειρείται να καλυφθεί, τουλάχιστον μερικώς, αυτό το ερμηνευτικό κενό. Ειδικότερα, η υπόθεση του Θοδωρή εξετάζεται υπό το πρίσμα της διεθνούς βιβλιογραφίας για τις αλληλεπιδράσεις αυτιστικών ανθρώπων με τις αστυνομικές αρχές.

Η μελέτη των Calton και Hall (2022), βασισμένη στις εμπειρίες αυτιστικών ενηλίκων, δείχνει ότι οι επαφές με την αστυνομία βιώνονται συχνά ως τραυματικές. Οι συμμετέχοντες περιέγραψαν επανειλημμένα περιστατικά στα οποία αυτιστικά χαρακτηριστικά παρερμηνεύθηκαν ως ύποπτες ή απειλητικές συμπεριφορές, με αποτέλεσμα την κλιμάκωση της έντασης αντί για την αποκλιμάκωσή της. Ιδιαίτερη σημασία έχει και η μελέτη των Crane και συνεργατών (2016), η οποία συνέκρινε τις απόψεις αυτιστικών ατόμων, μελών της οικογένειάς τους και αστυνομικών στην Αγγλία και την Ουαλία. Οι αυτιστικοί συμμετέχοντες και οι οικογένειές τους περιέγραψαν κυρίως αρνητικές εμπειρίες από τις επαφές τους με την αστυνομία, αποδίδοντάς τες κυρίως στην περιορισμένη γνώση των αστυνομικών για τον αυτισμό, στις δυσκολίες επικοινωνίας και στην αδυναμία προσαρμογής της αστυνομικής πρακτικής στις ιδιαίτερες ανάγκες των αυτιστικών ατόμων. Η μελέτη ανέδειξε επίσης ότι σημαντικό ποσοστό των ίδιων των αστυνομικών δεν αισθανόταν επαρκώς προετοιμασμένο να διαχειριστεί τέτοιου είδους περιστατικά.

Ιδιαίτερα άμεση απάντηση στο ερώτημα αν ο αυτισμός μπορεί να επηρεάσει την εξέλιξη μιας αστυνομικής επαφής προσφέρει η μελέτη των Haas και Gibbs (2021). Οι ερευνητές πραγματοποίησαν συνεντεύξεις με 12 αυτιστικούς ενηλίκους και 19 γονείς ή φροντιστές σχετικά με πρόσφατες επαφές με την αστυνομία. Περίπου στο 90% των περιστατικών, οι συμμετέχοντες εκτίμησαν ότι χαρακτηριστικά που συνδέονται με τον αυτισμό είχαν διαδραματίσει κάποιον ρόλο, είτε προκαλώντας την αρχική εμπλοκή της αστυνομίας είτε, συχνότερα, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο εξελίχθηκε η αλληλεπίδραση. Όταν ο αυτισμός επηρέαζε την εξέλιξη της επαφής, η εμπειρία αξιολογούνταν συνήθως αρνητικά. Το εύρημα αυτό είναι κρίσιμο, διότι δείχνει ότι ο αυτισμός μπορεί να επηρεάσει μια αστυνομική επέμβαση ακόμη και όταν οι αστυνομικοί δεν γνωρίζουν την επίσημη διάγνωση του ατόμου.

Αντίστοιχα, στη μελέτη των Salerno και Schuller (2019) με 35 αυτιστικούς ενηλίκους στον Καναδά, οι περισσότεροι συμμετέχοντες αξιολόγησαν αρνητικά τις εμπειρίες τους με την αστυνομία, ενώ αρκετοί ανέφεραν σοβαρές δυσμενείς συνέπειες. Οι συγγραφείς συνέδεσαν τις εμπειρίες αυτές, μεταξύ άλλων, με το γεγονός ότι οι αστυνομικοί συχνά δεν αντιλαμβάνονταν ότι αλληλεπιδρούσαν με αυτιστικό άτομο. Οι Parry και Huff (2022) διαπίστωσαν επίσης ότι οι αρνητικές εμπειρίες των αυτιστικών ανθρώπων με την αστυνομία καλλιεργούν βαθιά δυσπιστία απέναντι στις αστυνομικές αρχές. Οι συμμετέχοντες αμφισβήτησαν κατά πόσο τα προγράμματα εκπαίδευσης και ευαισθητοποίησης μεταφράζονται σε ουσιαστικές αλλαγές στις πραγματικές αστυνομικές πρακτικές και υπογράμμισαν ότι η έλλειψη κατανόησης του αυτισμού εξακολουθεί να αποτελεί σοβαρό κίνδυνο.

Στην έρευνα των Wallace και συνεργατών (2021), σχεδόν το 60% των συμμετεχόντων -γονέων, φροντιστών και επαγγελματιών που εργάζονται με αυτιστικά άτομα- δήλωσε ότι φοβάται μια μελλοντική επαφή του αυτιστικού ατόμου με την αστυνομία. Οι φόβοι αυτοί δεν συνδέονταν με την πιθανότητα εγκληματικής συμπεριφοράς από την πλευρά του αυτιστικού ατόμου, αλλά με τον κίνδυνο οι αστυνομικοί να παρερμηνεύσουν χαρακτηριστικά του αυτισμού, όπως η δυσκολία ανταπόκρισης σε εντολές, η αποφυγή βλεμματικής επαφής, οι αισθητηριακές αντιδράσεις ή η αποδιοργάνωση σε συνθήκες έντονου στρες, ως ενδείξεις απείθειας, επιθετικότητας ή επικινδυνότητας και να οδηγηθούν σε αδικαιολόγητη κλιμάκωση της βίας. Τα ευρήματα αυτά ενισχύονται και από την πρόσφατη ποιοτική μελέτη των Flanagan και συνεργατών (2025), η οποία διερεύνησε τις εμπειρίες Αφροαμερικανών γονέων αυτιστικών παιδιών στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι συμμετέχοντες εξέφρασαν έντονο φόβο ότι οι αυτιστικές συμπεριφορές των παιδιών τους θα μπορούσαν να παρερμηνευθούν από την αστυνομία, οδηγώντας ακόμη και σε σοβαρό τραυματισμό ή θάνατο. Η μελέτη αναδεικνύει επίσης ότι η αναπηρία μπορεί να διασταυρώνεται με άλλες μορφές κοινωνικής ανισότητας, όπως ο ρατσισμός, εντείνοντας τον κίνδυνο βίαιων αστυνομικών αλληλεπιδράσεων.

Εξίσου σημαντικό είναι ότι η αστυνομική εμπλοκή δεν αφορά κατά κανόνα κάποια εγκληματική συμπεριφορά. Οι Copenhaver και Tewksbury (2019), εξετάζοντας εκατοντάδες περιστατικά αλληλεπίδρασης αυτιστικών ανθρώπων με τις αστυνομικές αρχές, έδειξαν ότι η αστυνομική εμπλοκή αφορά ένα ευρύ φάσμα μη εγκληματικών καταστάσεων. Οι Gardner και συνεργάτες (2022), αναλύοντας τις εμπειρίες 130 αστυνομικών, διαπίστωσαν ότι οι συχνότερες κλήσεις που αφορούσαν αυτιστικούς ανθρώπους σχετίζονταν με συμπεριφορές που θεωρήθηκαν αποδιοργανωτικές, με υποψίες κακοποίησης ή παραμέλησης, με απομάκρυνση ή εξαφάνιση από ασφαλή χώρο και με άλλες μη εγκληματικές συμπεριφορές. Παρ’ όλα αυτά, οι αστυνομικές αποκρίσεις περιλάμβαναν ορισμένες φορές ακραίες μορφές ελέγχου. Η μελέτη έδειξε, επίσης, ότι οι γυναίκες αστυνομικοί ανέφεραν συχνότερα υποστηρικτικές αποκρίσεις και λιγότερη χρήση βίας από τους άνδρες συναδέλφους τους. Το εύρημα αυτό υποδηλώνει ότι η κλιμάκωση δεν αποτελεί αναπόφευκτη συνέπεια της συμπεριφοράς του αυτιστικού ατόμου, αλλά επηρεάζεται ουσιωδώς από τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται και ασκείται η αστυνόμευση.

Παρά τις μεθοδολογικές τους διαφορές, οι μελέτες αυτές μας επιτρέπουν να συνάγουμε ορισμένα συμπεράσματα καθώς αναδεικνύουν έναν επαναλαμβανόμενο μηχανισμό: αυτιστικές συμπεριφορές που αποκλίνουν από τις κυρίαρχες προσδοκίες για τον τρόπο με τον οποίο οφείλει να συμπεριφέρεται ένας «συνεργάσιμος» πολίτης παρερμηνεύονται ως απείθεια, επιθετικότητα ή επικινδυνότητα, αυξάνοντας την πιθανότητα κλιμάκωσης της αστυνομικής βίας. Οι παραπάνω μελέτες συγκλίνουν στο ότι ο αυξημένος κίνδυνος δεν απορρέει από την αυτιστική συμπεριφορά καθαυτή, αλλά από την αλληλεπίδραση ανάμεσα στον τρόπο συμπεριφοράς των αυτιστικών ανθρώπων από τη μία και σε ένα σύστημα αστυνόμευσης που βασίζεται σε κανονιστικές αντιλήψεις για τη συνεργασία, τη συμμόρφωση και την επικινδυνότητα από την άλλη. Με βάση τα παραπάνω, η μη διερεύνηση αυτής της διάστασης θα συνιστούσε παράλειψη εξέτασης ενός εύλογου και επιστημονικά θεμελιωμένου ενδεχόμενου. Αντίστοιχα, η αναπηρία δεν μπορεί να παραμένει αόρατη στον δημόσιο λόγο γύρω από την αστυνομική βία. Η αναγνώριση της διάστασης της αναπηρίας, τόσο κατά τη διερεύνηση του περιστατικού όσο και στη δημόσια συζήτηση που το συνοδεύει, δεν αναιρεί ούτε υποβαθμίζει άλλες πιθανές μορφές προκατάληψης που ενδέχεται να συνέβαλαν στην εξέλιξή του.

 

Βιβλιογραφία

Calton, S., & Hall, G. (2022). Autistic adults and their experiences with police personnel: A qualitative inquiry. Psychiatry, Psychology and Law, 29(2), 274–289. https://doi.org/10.1080/13218719.2021.1904455

Copenhaver, A., & Tewksbury, R. (2019). Interactions between autistic individuals and law enforcement: A mixed-methods exploratory study. American Journal of Criminal Justice, 44(2), 309–333. https://doi.org/10.1007/s12103-018-9452-8

Crane, L., Maras, K. L., Hawken, T., Mulcahy, S., & Memon, A. (2016). Experiences of autism spectrum disorder and policing in England and Wales: Surveying police and the autism community. Journal of Autism and Developmental Disorders, 46(6), 2028–2041. https://doi.org/10.1007/s10803-016-2729-1

Flanagan, A., Cola, M., Yu, N., Peele, H., Dicette, K., Hicks, G., Pelella, M. R., King-Pointer, A., Owens, J., Truong, D. M., Hauptmann, A., Pacheco, J., Russell, A., Lee, A., Schillinger, S., Covello, M., Lyons, M., Solórzano, R., Turnacioglu, S., Ravindran, V., McCleery, J. P., Miller, J. S., & Parish-Morris, J. (2025). Policing Black autistic children: A qualitative approach to understanding Black caregivers’ concerns. Autism, 29(5), 1303–1317. https://doi.org/10.1177/13623613241303549

Gardner, L., Cederberg, C., Hangauer, J., & Campbell, J. M. (2022). Law enforcement officers’ interactions with autistic individuals: Commonly reported incidents and use of force. Research in Developmental Disabilities, 131, Article 104371. https://doi.org/10.1016/j.ridd.2022.104371

Haas, K., & Gibbs, V. (2021). Does a person’s autism play a role in their interactions with police? The perceptions of autistic adults and parent/carers. Journal of Autism and Developmental Disorders, 51(5), 1628–1640. https://doi.org/10.1007/s10803-020-04663-5

Parry, M. M., & Huff, J. (2022). Divergent perspectives: Autistic adults’ perceptions of the police. Policing: An International Journal, 45(3), 509–523. https://doi.org/10.1108/PIJPSM-10-2021-0144

 

Salerno, A. C., & Schuller, R. A. (2019). A mixed-methods study of police experiences of adults with autism spectrum disorder in Canada. International Journal of Law and Psychiatry, 64, 18–25. https://doi.org/10.1016/j.ijlp.2019.01.002

Wallace, D., Herbert, J., Tyler, D., & McGee-Hassrick, E. (2021). Interactions between individuals on the autism spectrum and the police: The fears of parents, caregivers, and professionals. Policing: A Journal of Policy and Practice, 15(2), 950–964. https://doi.org/10.1093/police/paaa059

 

Πηγή: https://www.militaire.gr