Η ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟ – ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΛΕΝΗΣ ΣΑΒΒΙΔΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΚΤΗΣΗ ΤΟΥ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟΥ ΤΙΤΛΟΥ «Επιστήμες της Αγωγής: Ζητήματα Ιστορίας, Ιστορικής Εκπαίδευσης και Εκπαιδευτικής Πολιτικής» από το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας – Μέρος 24ο

 

Κεφάλαιο 4 – Η αναπηρία στον Ρωμαϊκό πολιτισμό και Βυζάντιο

 

Στο παρόν κεφάλαιο θα αναφερθούν οι αντιλήψεις για την αναπηρία στην αρχαία Ρώμη, στο Βυζάντιο και στην αρχαία Αίγυπτο. Σκοπός είναι η σταχυολόγηση των πάγιων κοινωνικών θέσεων σχετικά με την αναπηρία αλλά και η ανάδειξη των επιμέρους συσχετισμών μεταξύ λαών που πολιτισμικά βρίσκονταν σε επικοινωνία ή η παράδοση αυτών συνιστά συνέχεια παραδόσεων προγενέστερων λαών στην πορεία του χρόνου (Dillon, 2016).

 

Η αναπηρία στην αρχαία Ρώμη

 

Στην αρχαία Ρώμη τα άτομα με αναπηρία αντιμετωπίζονταν με πολύ άσχημο τρόπο. Τα κορόιδευαν, τα περιφρονούσαν, ενώ άλλες φορές τα χρησιμοποιούσαν ως υπηρέτες. Τα άτομα με αναπηρία δεν ζούσαν πολλά χρόνια, μάλιστα τα μωρά με αναπηρία τα πετούσαν από έναν λόφο του Καπιτωλίου, γιατί πίστευαν ότι ήταν καταραμένα. Πολύ συχνά τα χρησιμοποιούσαν για να διασκεδάζουν καθώς οι μορφές τους τους φαινόντουσαν αστείες (Καρατώλου, 2023).

H αντιμετώπιση ανάπηρων ατόμων στην αρχαία Ρώμη ήταν ιδιαίτερα άσχημη. Σε γενικές γραμμές δεν είχε θεσμοθετηθεί καμία θεσμική μέριμνα για άτομα αναπηρία. Πολύ περισσότερο, ο αρχηγός της οικογένειας, δηλαδή ο πατέρας, είχε στα χέρια του την απόφαση για τη θανάτωση ή όχι ενός ατόμου που συνιστούσε μέλος της οικογένειάς του και ήταν ανάπηρο. Μεταξύ των αναπηριών εμφιλοχωρούσαν και οι ψυχικές παθήσεις. Για τις ψυχικές παθήσεις εφαρμοζόντουσαν ορισμένες τεχνικές με στόχο την επίτευξη θεραπείας των ψυχικά άρρωστων ατόμων. Μεταξύ αυτών, ήταν η ηλιοθεραπεία, η υδροθεραπεία και το μασάζ. Εκτός από τα προαναφερθέντα, προτεινόταν ειδικό ασκησιολόγιο σωματικής άσκησης (θεωρώντας δεδομένη της άμεση εξάρτησης σώματος και πνεύματος) αλλά και συγκεκριμένη διατροφική ρουτίνα (Wilkinson, 2013).

Σχετικά με την πατριαρχική δομή της κοινωνίας και την απόφαση του πατέρα για το μέλλον ενός ανάπηρου παιδιού, αναφέρεται: «Όταν γεννηθεί ένα παιδί, ο πατέρας είναι αυτός που παίρνει τις αποφάσεις σχετικά με την ανατροφή του. Αλλά όταν ένα παιδί έρχεται στον κόσμο, πρεσβύτεροι πολίτες της ίδιας «φυλής» είναι αρμόδιοι για την εξέταση της φυσικής κατάστασης του βρέφους. Αν αυτοί γνωματεύσουν ότι το παιδί έχει καλή φυσική κατάσταση και σωματοδομή, επιτρέπουν στον πατέρα να το μεγαλώσει. Ωστόσο, αν θεωρήσουν το παιδί ασθενικό ή αδύναμο, αποφασίζουν την μεταγωγή του παιδιού στους «Αποτέθες» που είναι βραχώδης τόπος κοντά στον Ταΰγετο καθώς το παιδί αυτό θεωρείται άχρηστο τόσο για την κοινωνία όσο και για την ίδια την οικογένεια που το έφερε στον κόσμο. Για αυτόν τον λόγο, οι γυναίκες που έφερναν στον κόσμο ένα βρέφος στην αρχή το έλουζαν μέσα στο κρασί, προκειμένου να δοκιμάσουν την κράση του παιδιού. Διότι πίστευαν ότι τα ασθενικά ή επιληπτικά βρέφη δεν άντεχαν στο λουτρό του κρασιού και πέθαιναν. Αντίθετα, αν το βρέφος ήταν υγιές άντεχε στο λουτρό στο κρασί και σκληραγογούταν» (Σκανδάλης, 1980).

Η θανάτωση ενός ανάπηρου νεογέννητου, στην αρχαία Ρώμη δεν συνιστούσε αδίκημα καθώς ένα άτομο τόσο μικρής ηλικίας δεν λογιζόταν ως άνθρωπος.

Χαρακτηριστικά, ο Πλούταρχος αναφέρει: «Στην εβδομάδα πάνω το νεογέννητο δεν θεωρείται άνθρωπος. Περισσότερο μοιάζει με φυτό ή ζώο παρά για νήπιο32» (Stavrianos και συν. 2018).

Κύριος πληροφοριοδότης για τη σκιαγράφηση της αντίληψης σχετικά με την αναπηρία στην αρχαία Ρώμη υπήρξε ο Πλούταρχος, ο οποίος στο έργο του «Ρωμαϊκά» δίνει πληροφορίες σχετικά με την καθημερινή ζωή αναπήρων ατόμων στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Συνοπτικά, στα άτομα με αναπηρία δεν επιτρεπόταν η συμμετοχή στην κοινωνική ζωή αλλά και σε κοινωνικές εκδηλώσεις. Στο ίδιο πνεύμα, άτομα με αναπηρία χλευάζονταν από τον κοινωνικό περίγυρο (Δισλή, 2015).

Ο Πλούταρχος, αναφέρει πως η ρωμαϊκή κοινωνία ήταν επηρεασμένη από την ελληνική και είχε ορισμένες παρόμοιες απόψεις σχετικά με την αναπηρία: «Το έλκος, ὁ ακρωτηριασμός, και κάθε σωματική βλάβη και o νους στέκονται εμπόδιο στους ιερείς να παίρνουν μέρος σε θρησκευτικές τελετές. Έπρεπε να είναι καθαροί και ακέραιοι χωρίς καμία σωματική βλάβη33». Ωστόσο, πέρα από την ρωμαϊκή κοινωνία, αναφέρεται και στη σπαρτιατική (Σκανδάλης, 1980).

 

32Πλούταρχος, Hθικά 288c

33Πλούταρχος, Hθικά 288c.