«Φύλο, Εργασία και Αναπηρία: μία συστηματική ανασκόπηση» – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Σιώνα Κωνσταντίας – Στεφανίας – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 6ο
1.4. Η σημασία της εργασίας για τα άτομα με αναπηρία
Είναι απαραίτητο να γίνει μία αναφορά και στον ρόλο που διαδραματίζει ο παράγοντας της εργασίας για τα άτομα με αναπηρία. Τα οφέλη της στην υγεία και την γενικότερη ποιότητα ζωής είναι σημαντικά, καθώς ελαχιστοποιεί τις ψυχικές και κοινωνικές επιπτώσεις μίας μακρόχρονης αεργίας (Östlund & Johansson, 2018). Αναφορικά με τις οικονομικές ανάγκες των ατόμων με αναπηρία, σε πολλές χώρες, αυτές καλύπτονται από τις νομοθετικές πολιτικές του εκάστοτε κράτους, οι οποίες φροντίζουν ώστε να υπάρχουν αντίστοιχα επιδόματα και προγράμματα οικονομικής υποστήριξης, προκειμένου να έχουν μία αξιοπρεπή ζωή.
Ωστόσο, δεν ισχύει πάντα αυτό. Για τα άτομα με αναπηρία η μη πρόσβαση στην εργασία μπορεί να συνεισφέρει σε υψηλά ποσοστά φτώχειας (Schur, 2002). Πιο συγκεκριμένα, το ποσοστό των ατόμων με αναπηρία στις ΗΠΑ το οποίο ζει στο όριο της φτώχειας είναι 3 φορές υψηλότερο απ’ ό,τι του τυπικού πληθυσμού, ενώ έχουν περίπου 40% λιγότερο εισόδημα και συχνά εξαρτώνται από την κρατική υποστήριξη (Noonan et al., 2004 • Rutkowski & Riehle, 2009). Ακόμη, είναι συχνές οι περιπτώσεις των ατόμων που προσπαθούν να εξασφαλίσουν τα ιατρικά τους έξοδα παραμένοντας στο ίδιο οικονομικό επίπεδο, και στηριζόμενα μονάχα στην κρατική ιατρική περίθαλψη (Henry et al., 2007 • Rutkowski & Riehle, 2009).
Ακόμη, η ανεργία μπορεί να επιφέρει κοινωνική απομόνωση και έλλειψη πολιτικής συμμετοχής. Η συμμετοχή στο εργατικό δυναμικό οξύνει συνεπώς την οξυδέρκεια των ατόμων με αναπηρία και βοηθά στην πολιτική τους συμμετοχή, προωθώντας την επιρροή τους στο κοινωνικό σύστημα (Schur, 2002). Αντιθέτως, το να μην εργάζεται το άτομο με αναπηρία έχει αρνητικές επιπτώσεις στην αυτοπεποίθησή του, ενώ δημιουργεί την αίσθηση της απομόνωσης, η οποία μάλιστα για τα άτομα με ψυχική αναπηρία μπορεί να ενέχει κινδύνους (Stuart, 2006).
Οι απόψεις των περισσότερων ερευνητών πάντως συγκλίνουν στον εξέχοντα ρόλο που έχει η εργασία στην κοινωνικοποίηση του ατόμου. Η Stuart (2006) αναφέρει πως η δουλειά είναι σημαντικός παράγοντας της (καλής) ψυχικής υγείας και παράγοντας που βοηθά στην ενσωμάτωση στην κοινωνία. Χαρακτηρίζεται μάλιστα ως η κοινωνική δραστηριότητα που παίζει σημαντικότερο ρόλο στην διαμόρφωση της αυτ-αξίας και της κοινωνικής ταυτότητας.
Στην καλλιέργεια της αίσθησης της αξίας του ατόμου κάνουν αναφορά και οι Dunn et al. (2008). Συγκεκριμένα, αναφέρεται πως για τους συμμετέχοντες του δείγματος με ψυχιατρική αναπηρία, η εργασία διακατέχει προσωπική σημασία, ενώ επιφέρει και συναισθήματα περηφάνειας σχετικά με τις οικονομικές απολαβές, την συναισθηματική ανάπτυξη και τον συμβιβασμό με την αναπηρία τους. Παράλληλα, αναφέρεται πως η εργασία προωθεί την ψυχική ανάκαμψη, καθώς βοηθά στην δημιουργία αυτοπεποίθησης, αφού τα άτομα νιώθουν ότι τα χρειάζονται και πως έχουν αξία.
Ο παράγοντας της προσφοράς στο κοινωνικό σύνολο είναι αδιαμφισβήτητα καθοριστικός και για την δημιουργία της ταυτότητας του ατόμου. Με αυτόν τον τρόπο διαμορφώνεται τόσο η προσωπική όσο και η συλλογική ταυτότητα των ατόμων με αναπηρία. Επιπλέον, τα θετικά αποτελέσματα της εργασίας επιφέρει τόσο η πλήρης απασχόληση όσο και η μερική. Η συμμετοχή στην εργασία ενισχύεται από συγκεκριμένους παράγοντες όπως το ευέλικτο ωράριο εργασίας και ο καλύτερος νομοθετικός σχεδιασμός (π.χ. συνδυασμός των επιδομάτων με την εργασιακή κατάσταση) (Leiulfsrud et al., 2015).
Ανασταλτικός παράγοντας στις θετικές επιρροές της εργασίας στον ψυχισμό του ατόμου μπορεί να καταστεί η στιγματοποίηση και η επίδραση των προκαταλήψεων στον κοινωνικό του περίγυρο αλλά και στην νομοθεσία. Ειδικότερα, η Stuart (2006) αναφέρει πως εξαιτίας αυτής φαίνεται πως τα άτομα με ψυχικές αναπηρίες είναι πιο πιθανό να βρουν εργασία σε θέσεις που δεν απαιτούν εξειδίκευση, σε θέσεις προσωρινές ή μερικής απασχόλησης, χωρίς παροχές. Ακόμη, βιώνουν διακρίσεις από τους συναδέλφους τους μόλις φανερωθεί η αναπηρία τους, γι’ αυτό και το αποφεύγουν πάση θυσία, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει την μη συμμετοχή τους στα βοηθητικά προγράμματα για τους εργαζομένους ή την απόρριψη μιας αποτελεσματικής μορφής θεραπείας. Η συμμετοχή στην εργασία ενισχύεται από το ευέλικτο ωράριο εργασίας και την υποστήριξη από σύμβουλο εργασίας. Επιπλέον, η Stuart τονίζει πως η νομοθεσία επηρεάζεται εύκολα από τις προκαταλήψεις αυτές που κανονικά είναι σχεδιασμένη να αποκλείει. Αυτό το χαρακτηρίζει ως έμμεση διάκριση, η οποία προκύπτει μεταξύ άλλων και από την γενικευμένη αμέλεια της νομοθεσίας.
Συμπερασματικά, η σημασία της εργασίας για τα άτομα με αναπηρία είναι αναντίρρητη. Εκτός από την παροχή οικονομικής σταθερότητας, συμβάλλουν τόσο στην καλή ψυχική υγεία τους, όσο και στην πνευματική καλλιέργεια και την κοινωνικοποίησή τους. Είναι σημαντικό να υπογραμμιστεί πως με την συμμετοχή τους στο εργατικό δυναμικό, είναι εφικτή και η δραστικότερη συμμετοχή τους στο πολιτικό γίγνεσθαι, κάνοντας εντονότερο το αποτύπωμά τους στα πολιτικά δρώμενα. Ωστόσο, χρειάζεται να δοθεί προσοχή στους ανασταλτικούς παράγοντες των διακρίσεων και της στιγματοποίησης, οι οποίες φαίνεται πως έχουν αντίκτυπο και στην κοινωνική πολιτική του εκάστοτε κράτους, διαιωνίζοντας την περιθωριοποίηση των ατόμων αυτών.