«Φύλο, Εργασία και Αναπηρία: μία συστηματική ανασκόπηση» – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Σιώνα Κωνσταντίας – Στεφανίας – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 5ο
1.3 έννοια της εργασιακής ικανοποίησης
Η έννοια της εργασιακής ικανοποίησης εμφανίζεται πρώτη φορά στον Locke (1969). Στην απόπειρα αυτή για ορισμό της έννοιας, ο Locke συμπεραίνει πως η εργασιακή ικανοποίηση και αντίστοιχα η έλλειψη αυτής σχετίζεται με την προσλαμβανόμενη σχέση ανάμεσα στις προσδοκίες από την εργασία και αυτά τα οποία πράγματι απολαμβάνει ο εργαζόμενος.
Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μία πολυσύνθετη έννοια, η οποία εξαρτάται αλλά και προσδιορίζεται από πολλούς παράγοντες. Στο μοντέλο του Kalleberg (1977), οι παράγοντες αυτοί μπορούν να κατηγοριοποιηθούν στις εξής 11 κατηγορίες: εγγενής αξιολόγηση, αξιολόγηση ευκολίας, αξιολόγηση οικονομικών παραγόντων, αξιολόγηση συναδέλφων, αξιολόγηση καριέρας, αξιολόγηση βαθμού ικανοποίησης από τους πόρους, εγγενείς ανταμοιβές, ανταμοιβές ευκολίας, οικονομικές ανταμοιβές, ανταμοιβές από τους συναδέλφους, ανταμοιβές από την καριέρα, ανταμοιβές από τον βαθμό ικανοποίησης από τους πόρους.
Αναφορικά με τους εγγενείς παράγοντες, αυτοί αφορούν στα χαρακτηριστικά που σχετίζονται με το αντικείμενο εργασίας, ενώ οι παράγοντες ευκολίας προσδιορίζουν τις ανέσεις αυτής. Στις σχέσεις με τους συναδέλφους εξετάζεται η δυνατότητα κοινωνικοποίησης και η προσλαμβανόμενη βοήθεια από αυτούς, ενώ παράλληλα η αξιολόγηση της καριέρας αφορά στις υπάρχουσες δυνατότητες προαγωγής και στον τρόπο που αυτές απονέμονται στους υπαλλήλους. Τέλος, οι πόροι που αξιολογούνται αφορούν στην βοήθεια, τον εξοπλισμό, την εξουσία και τις πληροφορίες που παρέχονται στον χώρο εργασίας. Παρατηρείται ακόμη πως οι έξι αυτές οπτικές μπορούν να χρησιμοποιηθούν τόσο στην αξιολόγηση της εργασίας όσο και των παρεχόμενων ανταμοιβών αυτής, παράγοντες που ο Kalleberg εντοπίζει πως επηρεάζουν την εργασιακή ικανοποίηση.
Το μοντέλο αυτό χρησιμοποιήθηκε έκτοτε σε έρευνες σχετικά με το ζήτημα της εργασιακής ικανοποίησης και διαφόρων παραγόντων που την επηρεάζουν. Στους Bokemeier και Lacy (1986), εξάγεται το συμπέρασμα πως η προτίμηση ουσιαστικής εργασίας, όπως και ένα υψηλόβαθμο πόστο στην εργασία σχετίζονται θετικά με την εργασιακή ικανοποίηση. Το ίδιο φαίνεται να ισχύει τόσο για άνδρες, όσο και για γυναίκες, αν και οι γυναίκες αναφέρουν μεγαλύτερα ποσοστά συσχέτισης με αυτούς τους παράγοντες. Επιπλέον, από την έρευνά τους προκύπτει πως για τις γυναίκες οι συνθήκες εργασίας δεν σχετίζονται με την εργασιακή ικανοποίηση, ενώ για τους άνδρες ο τύπος εργασίας και η θέση τους στην ιεραρχία της εργασίας φαίνεται να επιφέρουν μεγαλύτερα ποσοστά εργασιακής ικανοποίησης.
Αναφορικά με την συσχέτιση της εργασιακής ικανοποίησης με την ύπαρξη αναπηρίας και την εύρεση επιμέρους προβλεπτικών παραγόντων, οι McAffe και McNaughton (1997), εντοπίζουν πως ο μισθός, οι σχέσεις με τα άτομα του περιβάλλοντος της εργασίας, η στάση των υπευθύνων και το είδος της εργασίας αποτελούν ισχυρούς προβλεπτικούς παράγοντες. Υπογραμμίζουν ακόμη πως το πιο σημαντικό εύρημα είναι πως τα άτομα με αναπηρία αποκομίζουν σημαντική ικανοποίηση από τους κοινωνικούς παράγοντες της εργασίας, όπως η συνεργασία με συναδέλφους και υπευθύνους, αλλά και το είδος της εργασίας, ενώ είναι δυσαρεστημένα με τον μισθό και τις προαγωγές που λαμβάνουν.
Οι Akkerman et al. (2016), εντοπίζουν μία διαφορετική οπτική σχετικά με τα είδη των παραγόντων που επηρεάζουν την έννοια αυτή • συμπεραίνουν επομένως πως η εκπλήρωση βασικών ψυχολογικών αναγκών σχετίζεται θετικά με υψηλότερα ποσοστά εργασιακής ικανοποίησης. Συγκεκριμένα, η δυνατότητα αυτονομίας, σύνδεσης με τους συναδέλφους και αυτό-αποτελεσματικότητας φαίνεται να είναι οι σημαντικότεροι παράγοντες. Από την έρευνα των Sundar και Brucker (2018), προκύπτουν νέα στοιχεία πως για τα άτομα με αναπηρία, οι παράγοντες του εκπαιδευτικού επιπέδου, του στίγματος και των εμποδίων, της απουσίας μισθολογικού χάσματος και της συμπεριφοράς των υπευθύνων είναι προβλεπτικά στοιχεία για τα υψηλά επίπεδα εργασιακής ικανοποίησης. Ωστόσο, δεν εντοπίστηκε συσχέτιση των υψηλών αυτών επιπέδων με δημογραφικά χαρακτηριστικά όπως η ηλικία, το φύλο και η φυλή, όπως και με τις στάσεις των συναδέλφων.
Στους Flores et al. (2021), προκύπτουν επιπρόσθετα στοιχεία που αποδεικνύουν πως οι καταστάσεις που επιφέρουν υψηλές ψυχολογικές απαιτήσεις, όπως ο υπερβολικός φόρτος εργασίας, συσχετίζονται με χαμηλότερα επίπεδα εργασιακής ικανοποίησης. Παρ’ όλα αυτά, οι προσφερόμενοι πόροι από την εργασία, αποτελούν καλύτερο προβλεπτικό παράγοντα σε σχέση με τα υψηλά επίπεδα εργασιακής ικανοποίησης. Παράλληλα, οι εργαζόμενοι σε προστατευόμενα εργασιακά περιβάλλοντα αναφέρουν χαμηλότερα επίπεδα ικανοποίησης και υψηλότερα επίπεδα ψυχολογικών απαιτήσεων. Αυτά τα ευρήματα συμφωνούν μερικώς με τα ευρήματα των Dong και Guerette (2013) και Do et al. (2022), οι οποίοι συμπέραναν πως οι διευκολύνσεις στην εργασία σχετίζονται με υψηλότερα επίπεδα εργασιακής ικανοποίησης. Ακόμη, αυτές επηρέασαν θετικά και τις σχέσεις τους με το κοινωνικό περιβάλλον της εργασίας, καθώς τα άτομα με αναπηρία που έλαβαν αυτές τις διευκολύνσεις, ανέφεραν και υψηλότερα επίπεδα υποστηρικτικότητας από συναδέλφους και εργοδότες (Dong & Guerette, 2013).
Μία επιπρόσθετη έννοια που χρειάζεται να συμπεριληφθεί σχετικά με το ζήτημα, είναι αυτή των συνθηκών εργασίας. Όπως αποδεικνύεται από την βιβλιογραφία, οι καλές συνθήκες εργασίας σχετίζονται με την ευημερία των εργαζομένων αλλά και την επιτυχία του χώρου εργασίας. (Parent-Thirion et al., 2019). Οι συνθήκες αυτές συμπεριλαμβάνουν διάφορες οπτικές του εργασιακού χώρου, οι οποίες επηρεάζουν σημαντικά την ευημερία των εργαζομένων και την διαχείριση των διεργασιών μέσα στον χώρο εργασίας. Αφορούν δηλαδή στην επάνδρωση του εργατικού δυναμικού (π.χ. φόρτος εργασίας ανά άτομο), στην ροή των εργασιών, σε προσωπικούς και κοινωνικούς παράγοντες (π.χ. στρες, εργασιακή ικανοποίηση και επαγγελματισμός), στο ίδιο το εργασιακό περιβάλλον και σε οργανωτικούς παράγοντες (Hickam et al., 2003).
Συμπερασματικά, η έννοια της εργασιακής ικανοποίησης είναι σημαντικός τομέας που σχετίζεται με τον εργασιακό χώρο. Θεμελιωμένη με βάση κοινωνικά μοντέλα, πλέον επιδέχεται επιπρόσθετες θεωρήσεις με βάση την ψυχολογία αλλά και ανάλογα τους συσχετισμούς που γίνονται, όπως στην περίπτωση των ατόμων με αναπηρία. Τα υψηλά επίπεδα εργασιακής ικανοποίησης αλλά και οι υγιείς συνθήκες εργασίας είναι αναμφισβήτητης αξίας για τον τυπικό πληθυσμό, αλλά εξέχουσας σημασίας για τα άτομα με αναπηρία.
