«Φύλο, Εργασία και Αναπηρία: μία συστηματική ανασκόπηση» – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Σιώνα Κωνσταντίας – Στεφανίας – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 4ο
1.2 Η έννοια της αναπηρίας
Στον Linden (2017), αναφέρεται πως ο όρος «αναπηρία» (“disability”) έχει αποκτήσει διάφορες ερμηνείες με την πάροδο των χρόνων. Παραδοσιακά, η αναπηρία συνδέεται με κάποια βλάβη στις σωματικές λειτουργίες. Αυτή η ερμηνεία συμβαδίζει και με την σημασία που αναγράφεται στο λεξικό της κοινής νεοελληνικής (Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών, 2009): έλλειψη αρτιμέλειας και γενικότερα σωματική ή πνευματική ανικανότητα.
Ωστόσο, ο Linden (2017) σημειώνει πως το επόμενο βήμα θα ήταν να αναδειχθούν οι περιορισμοί της δραστηριότητας, τις οποίες ένα άτομο μπορεί ή θα έπρεπε να εκτελεί. Αυτό αναδεικνύεται και από τον WHO (2020), όπου υπογραμμίζεται η τεράστια επίδραση του περιβάλλοντος ενός ατόμου στην εμπειρία και τον βαθμό της αναπηρίας του. Σημαντική βαρύτητα δίνεται στα εμπόδια που ανακύπτουν από την έλλειψη προσβασιμότητας, η οποία δυσχεραίνει την ισότιμη πρόσβαση και συμμετοχή του ατόμου στις κοινωνικές δραστηριότητες. Μάλιστα, το ICF (n.d.), προβλέπει τον διαχωρισμό της έννοιας της αναπηρίας σε δύο μέρη: αυτό που αφορά την «λειτουργικότητα/αναπηρία» και αυτό που αφορά τους «παράγοντες του συγκειμένου». Κάθε κατηγορία χωρίζεται με τη σειρά της σε υπο-ομάδες παραγόντων («Σωματικές λειτουργίες», «Δραστηριότητες και συμμετοχή»,
«Περιβαλλοντικοί παράγοντες» και «Δομή του σώματος»), δίνοντας έτσι ισότιμη σημασία σε όλους τους παράγοντες που συντελούν στην δημιουργία της αναπηρίας.
Από την νομική σκοπιά, άτομο με αναπηρία θεωρείται αυτό που έχει μία σωματική ή ψυχική βλάβη, η οποία περιορίζει σημαντικά μία η περισσότερες δραστηριότητες στη ζωή του (What is the definition of disability under the ADA?, n.d.). Αυτό συμπεριλαμβάνει τα άτομα που έχουν ιστορικό αναπηρίας, χωρίς τώρα να έχουν κάποια, αλλά και τα άτομα που δεν έχουν κάποια αναπηρία , παρ’ όλα αυτά αντιμετωπίζονται σαν να έχουν.
Από τα παραπάνω γίνεται φανερό πως τα λήμματα συμβαδίζουν περισσότερο με αυτό που οι ερευνητές προσδιορίζουν ως «ιατρικό μοντέλο» της αναπηρίας, ενώ η νομική πλευρά του όρου με το «κοινωνικό μοντέλο» της αναπηρίας. Η διάκριση αυτή αναδεικνύεται ήδη και σε παλαιότερη βιβλιογραφία (Vehmas, 2004 • Oliver, 2013). Εκεί, γίνεται αναφορά στο ιατρικό μοντέλο, σύμφωνα με το οποίο η αναπηρία εξηγείται από επιστημονικές μεθόδους, οι οποίες θέτουν την ευθύνη στα ελλείμματα του ατόμου, στις συνήθειες ή στα γονίδιά του. Μάλιστα, σύμφωνα με την Kaplan (1999), τα προβλήματα με αυτόν τον τρόπο έγκεινται μέσα στο άτομο. Αυτό σημαίνει πως εάν το άτομο «θεραπευθεί», τότε και τα ζητήματα παύουν να υφίστανται, ενώ η κοινωνία δεν έχει κάποια ευθύνη στην ενσωμάτωση των ατόμων με αναπηρία. Εν τέλει, η αναπηρία ορίζεται από τον Vehmas (2004) ως ένα κοινωνικό φαινόμενο, σύμφωνα με το οποίο απουσιάζει η φροντίδα της κοινωνίας ώστε όλα τα μέλη της να αντιμετωπίζονται ισότιμα. Αυτό οδηγεί αργότερα στην εδραίωση του κοινωνικού μοντέλου της αναπηρίας από τον Oliver (2013).
Μία σύγχρονη θεώρηση των μοντέλων της αναπηρίας συμπεριλαμβάνεται στο έργο του Rohwerder (2015), όπου γίνεται η κατηγοριοποίηση αυτών στο μοντέλο της φιλανθρωπίας, στο ιατρικό μοντέλο, στο κοινωνικό μοντέλο, στο μοντέλο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και το μοντέλο της αλληλεπίδρασης. Ενδιαφέρον προκαλεί πως σύμφωνα με το ιατρικό μοντέλο, η αναπηρία είναι κάτι που χρειάζεται να αντιμετωπιστεί μέσω της θεραπείας της βλάβης/ πάθησης.
Παράλληλα, το κοινωνικό μοντέλο θεωρεί πως η αναπηρία δημιουργείται από το κοινωνικό περιβάλλον, που περιθωριοποιεί τα άτομα με βλάβες λόγω των εμποδίων που τίθενται από αυτό (Rohwerder, 2015). Σημαντικό να αναφερθεί ωστόσο πως σύμφωνα με τον WHO (2020) και το ICF (n.d.) η αναπηρία δεν μπορεί να θεωρηθεί ως αποκλειστικά ιατρικό ή κοινωνικό ζήτημα, αλλά δημιουργείται από την αλληλεπίδραση των ζητημάτων υγείας ενός ατόμου με το γενικότερο κοινωνικό συγκείμενο.
Καθώς στο παρόν πόνημα διερευνάται το κοινωνικό ζήτημα που αφορά στην πρόσβαση στην εργασία, η έννοια της αναπηρίας θα χρησιμοποιηθεί και αυτή από την κοινωνική της σκοπιά. Έτσι, θεωρείται πως το άτομο αντιμετωπίζει δυσκολίες στην ένταξή του στην κοινωνία, όχι εξαιτίας μίας πάθησης ή διαταραχής η οποία επιφέρει «ανικανότητα», αλλά διότι η κοινωνία το αποκλείει, λόγω της ακαμψίας και της αδυναμίας προσαρμογής της στο διαφορετικό είδος αναγκών του ατόμου αυτού.