«Φύλο, Εργασία και Αναπηρία: μία συστηματική ανασκόπηση» – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Σιώνα Κωνσταντίας – Στεφανίας – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 2ο

Αυγ 1, 2025 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

«Φύλο, Εργασία και Αναπηρία: μία συστηματική ανασκόπηση» – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Σιώνα Κωνσταντίας – Στεφανίας – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 2ο

 

Εισαγωγή

 

Το ζήτημα της εύρεσης εργασίας είναι και θα παραμείνει φλέγον και καίριο για όλα τα άτομα σε όλες τις κοινωνίες. Ωστόσο, παρότι η εργασία αποτελεί βασικό θεμέλιο για μια αξιοπρεπή ζωή, δεν είναι δεδομένο πως όλα τα άτομα θα καταφέρουν να την αποκτήσουν ή ακόμα και να ενταχθούν στο πιθανό εργατικό δυναμικό της εκάστοτε χώρας ή ηπείρου. Παρότι είναι αδιαμφισβήτητο πως έχουν γίνει σημαντικά βήματα προς την σωστή κατεύθυνση, όσον αφορά την προστασία των εργασιακών δικαιωμάτων των κοινωνικών αυτών ομάδων, τα ποσοστά ανεργίας, κυρίως για τα άτομα με αναπηρία και ακόμη περισσότερο για τις γυναίκες με αναπηρία, παραμένουν υψηλά.

Προκειμένου να γίνει αντιληπτή η σημασία του ζητήματος, κρίνεται απαραίτητο να παρατεθούν κάποια στοιχεία, τα οποία αποδεικνύουν την έμφυλη ανισότητα αναφορικά με την εύρεση εργασίας, ανεξαρτήτως της ύπαρξης ή όχι της αναπηρίας. Έτσι, σύμφωνα με το International Labor Office (The gender gap in employment: What’s holding women back?, 2017), η συμμετοχή των γυναικών στο εργατικό δυναμικό παγκοσμίως, ανεξαρτήτως αναπηρίας ήταν μόλις στο 47%, ενώ για τους άνδρες βρισκόταν στο 72%. Παρόλο που το 70% των γυναικών προτιμούσαν να εργάζονται, διαφαίνεται πως ο παράγοντας των προτύπων και των ρόλων σε σχέση με την ταυτότητα και τη θέση του φύλου στην οικογένεια δρα ανασταλτικά.

Σύμφωνα με σύγχρονες έρευνες (Statistics on women – ILOSTAT, 2021) αναφορικά με την συμμετοχή των δύο φύλων στο εργατικό δυναμικό της εκάστοτε χώρας, ανεξαρτήτως της ύπαρξης ή όχι της αναπηρίας, παρατηρείται μία διαφορά του 15% περίπου για την Ελλάδα, ενώ σε άλλες χώρες, όπως η Ιταλία, η Πολωνία, η Τσεχία, η Ρωσία αλλά και χώρες της Νότιας Αμερικής, το χάσμα ανέρχεται περίπου στο 16-20%. Στις χώρες της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής είναι της τάξης του 50-57%. Τα στοιχεία αυτά επιβεβαιώνονται και από άλλες σύγχρονες έρευνες (Statista, 2024a) που αναδεικνύουν τις Ευρωπαϊκές χώρες ως αυτές με το μικρότερο χάσμα ανάμεσα στα δύο φύλα, ενώ εντοπίζουν το μεγαλύτερο χάσμα στις χώρες της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής, το οποίο προβλέπεται μάλιστα πως χρειάζεται τουλάχιστον 152 χρόνια για να κλείσει.

Λίγα χρόνια αργότερα, οι Ananian και Dellaferrera (2024) παρατηρούν το μισθολογικό χάσμα του 12%, το οποίο προκύπτει ανάμεσα στα δύο φύλα. Επιπλέον, φαίνεται πως το γυναικείο φύλο είναι αυτό που συστηματικά πλήττεται και είναι δυσκολότερο να ανακάμψει, ακόμα και από πρωτοφανείς συνθήκες, όπως ήταν η πανδημία του Covid-19. Σύμφωνα με τα δεδομένα του World Economic Forum (Global gender gap report 2023), οι γυναίκες εμφανίζουν συστηματικά μεγαλύτερα ποσοστά ανεργίας σε σχέση με τους άνδρες, ενώ μικρότερο ήταν και το ποσοστό που κατάφερε να ξαναεισαχθεί στο εργατικό δυναμικό μετά την πανδημία.

Εξειδικεύοντας το ζήτημα και προσθέτοντας την παράμετρο της αναπηρίας, και θεωρώντας πως είναι σημαντικό να μελετηθεί η διαχρονικότητα του θέματος, παρατίθενται ως παράδειγμα τα στατιστικά του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (Disability and Employment | United Nations enable, 2007), όπου παρατηρείται το 10-20% των ατόμων με αναπηρία να εργάζεται σε παγκόσμιο επίπεδο. Αναφέρεται χαρακτηριστικά πως το ποσοστό της ανεργίας είναι τουλάχιστον διπλάσιο για τα άτομα με αναπηρία, ενώ στην Ελλάδα του 2002 εργάζεται μονάχα το 16% των ατόμων αυτών (Strati, E., Evangelinou, A., & DISABILITY NOW Non-profit organisation., 2007). Στα συγκεκριμένα δεδομένα δεν παρατηρείται κάποια διαφοροποίηση ανάλογα με το φύλο.

Για το 2022, το Ηνωμένο Βασίλειο παραθέτει στοιχεία που δείχνουν αύξηση του ποσοστού των ατόμων με αναπηρία που εργάζεται, το οποίο αγγίζει το 54.2% σε σχέση με το 52.7% για το 2021 (Powell, 2024). Το 2023, το Bureau of Labor Statistics στις ΗΠΑ (Persons with a Disability: Labor Force Characteristics Summary – 2024 A01 Results. (n.d.).) αναφέρει πως επετεύχθη το υψηλότερο ποσοστό απορρόφησης ατόμων με αναπηρία στο εργατικό δυναμικό από το 2008, δηλαδή το ποσοστό του 22.5% – περίπου 13% λιγότερο σε σχέση με τα δεδομένα του 2004 (Disability and Employment | United Nations enable, 2007). Το ποσοστό της ανεργίας για τα άτομα με αναπηρία είναι περίπου διπλάσιο σε σχέση με τον τυπικό πληθυσμό (7.2% έναντι 3.5%), ενώ τα 3/4 των ατόμων με αναπηρία θεωρούνται εκτός του εργατικού δυναμικού της χώρας. Παρόλο που πρόκειται για σύγχρονα δεδομένα, δεν υπάρχει κάποια διάκριση των ποσοστών σε σχέση με το φύλο.

Το ίδιο έτος, σύμφωνα με στοιχεία του European Disability Forum (Felix, 2023), το ποσοστό απορρόφησης των ατόμων με αναπηρία στο εργατικό δυναμικό της εκάστοτε χώρας της Ευρωπαϊκής Ένωσης ανέρχεται στο 51.3%. Τις χαμηλότερες θέσεις κατέχουν η Ισπανία (39%), η Κροατία (37%) και η Ιρλανδία με την Ελλάδα (32.6%). Γίνεται επίσης διάκριση των στατιστικών με βάση το φύλο, όπου παρατηρείται πως σε 11 χώρες της Ε.Ε (μέσα σ’ αυτές και η Ελλάδα), το αντίστοιχο ποσοστό απορρόφησης για τις γυναίκες είναι κάτω από 20%. Αιτίες θεωρούνται η έλλειψη διευκολύνσεων και διαθέσιμης πληροφόρησης σχετικά με την κρατική υποστήριξη. Αντίστοιχο ποσοστό αναφορικά με τις εργαζόμενες γυναίκες με αναπηρία, σε παγκόσμιο επίπεδο, αναφέρει για το έτος 2023 και η Statista (Statista, 2024), το οποίο ανέρχεται σε 20.5%, ενώ για τους άνδρες βρίσκεται στο 24.8%.

Αναφορικά με το μισθολογικό χάσμα, σύμφωνα με τα δεδομένα για το 2024 (Statistics on women – ILOSTAT, 2024) τα άτομα με αναπηρία και ειδικότερα οι γυναίκες εξακολουθούν να αμείβονται λιγότερο σε σχέση με τα άτομα χωρίς αναπηρία. Επιπρόσθετα, οι θέσεις κύρους παραμένουν απρόσιτες για τις γυναίκες (Global gender gap report 2024, 2024).

Τα δικαιώματα των γυναικών με αναπηρία ωστόσο δεν αφορούν μονάχα τον τομέα της εργασίας, αλλά και την γενικότερη ποιότητα ζωής τους, προκειμένου να είναι σε θέση να επιτύχουν τους στόχους τους. Είναι σημαντικό επομένως να αναφερθεί πως είναι ιδιαίτερα υψηλό το ποσοστό των γυναικών που πέφτουν θύματα κακοποίησης, και ειδικότερα σε χώρες της Ασίας και του Ειρηνικού. Σύμφωνα με δεδομένα της ESCAP (United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific, 2013), οι ενήλικες γυναίκες με αναπηρία ήταν 1.5 φορά πιο πιθανό να είναι θύματα (σεξουαλικής) κακοποίησης σε σχέση με τις γυναίκες χωρίς αναπηρία, ενώ υπολογίζεται πως το πραγματικό ποσοστό είναι τουλάχιστον 10 φορές περισσότερο. Θύματα ενδοοικογενειακής βίας στην Αυστραλία είναι περίπου το 70-90% των γυναικών με αναπηρία και μαθησιακές δυσκολίες, ενώ στην Ινδία το ποσοστό αυτό αγγίζει το 100%. Στηριζόμενη σε αυτά τα δεδομένα η ESCAP συνεπώς έθεσε την στρατηγική για το 2030, όπου ένας από τους 10 βασικούς στόχους για τα άτομα με αναπηρία είναι η διασφάλιση της ισότητας του φύλου και η ενδυνάμωση των γυναικών, προκειμένου να επιτευχθεί βελτίωση της ποιότητας ζωής τους.

Στην Ευρώπη, παρατηρείται πως στο European Disability Strategy 2010-2020 (European Disability Strategy (2010-2020) | EUR-LeX. (n.d.).), ο κύριος στόχος ήταν τα άτομα με αναπηρία να απολαμβάνουν πλήρως τα δικαιώματά τους και να συμμετέχουν στην κοινωνία και την οικονομία με το ίδιο προβάδισμα, όπως τα άτομα χωρίς αναπηρία. Έτσι, το 2013 το Κοινοβούλιο γνωστοποίησε πως οι γυναίκες με αναπηρία αντιμετωπίζουν επιπλέον δυσκολίες σε διάφορους τομείς: πρόσβαση στην στέγαση, υγεία, μεταφορά, εκπαίδευση, επαγγελματική αποκατάσταση και εργασία. Κάλεσε, επομένως, για εισαγωγή στρατηγικών, νομοθετικών πρωτοβουλιών και πρακτικών ώστε να διασφαλίσει τις ίσες ευκαιρίες για τις γυναίκες με αναπηρία. Ωστόσο, στην Στρατηγική 2021-2030 (European Commission: Directorate-General for Employment, Social Affairs and Inclusion, 2021) δεν αναφέρεται κάποια συγκεκριμένη πρωτοβουλία στην νομοθεσία για την αντιμετώπιση του ζητήματος της ανισότητας στην πρόσβαση σε αυτούς τους τομείς σε σχέση με το φύλο. Εντοπίζεται παρ’ όλα αυτά μία γενική αναφορά στο ότι χρειάζεται να συμπεριλαμβάνονται όλα τα άτομα ανεξαρτήτως φύλου, φυλής, εθνικότητας και αναπηρίας σε όλες τις πολιτικές των κρατών της Ε.Ε.

Μετά από αυτήν την πολύπλευρη θεώρηση του φαινομένου, καθίσταται σαφές πως η παρατηρούμενη έμφυλη ανισότητα στα άτομα με αναπηρία αποτελεί απόρροια και είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με μία γενικότερη τάση που δυσχεραίνει την πρόσβαση των γυναικών στην εργασία. Οι παράγοντες που οδηγούν σε αυτό ποικίλουν, όπως και η ένταση του φαινομένου, ανάλογα με την ήπειρο και την χώρα στην οποία εντοπίζεται. Είναι αδιαμφισβήτητο πως οι γυναίκες με αναπηρία ανήκουν σε διπλά ευάλωτη κοινωνική ομάδα, όπως αποδεικνύεται και από τα δεδομένα που αφορούν στις χώρες της Ασίας, του Ειρηνικού αλλά και της Μέσης Ανατολής.

Αδήριτη είναι και η ανάγκη για διαφάνεια και εξειδικευμένη παρουσίαση των δεδομένων αυτών. Είναι απαραίτητο να ακολουθηθεί το παράδειγμα της ESCAP, η οποία θέτει τα στοιχεία της ως βάση για την δημιουργία του νομοθετικού της πλαισίου ως το 2030, και τα κράτη να αποσκοπούν στην σύνταξη και εξειδικευμένων στρατηγικών, που να προστατεύουν τα δικαιώματα των γυναικών με αναπηρία. Άλλωστε, σύμφωνα με τους Braunmiller & Dry (2022), μόνο το 1/3 των οικονομιών προστατεύουν και προωθούν εξειδικευμένα τα δικαιώματα των γυναικών με αναπηρία.

Ως ένα βήμα προς αυτήν την κατεύθυνση, στην μελέτη αυτή θα πραγματοποιηθεί αρχικά μία ανασκόπηση της βιβλιογραφίας, προκειμένου αυτή να τεθεί ως βάση για την θεωρητική θεμελίωση της έρευνας σχετικά με το ζήτημα της πρόσβασης στην εργασία για τα άτομα με αναπηρία (Κεφάλαιο 1). Στη συνέχεια, θα γίνει μία ανάλυση της μεθοδολογίας που ακολουθήθηκε, καταγράφοντας την ερευνητική στρατηγική, τις διαδικασίες αλλά και τα εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν (Κεφάλαιο 2). Θα ακολουθήσει η παράθεση των αποτελεσμάτων της έρευνας, κατηγοριοποιημένη με βάση τα ερευνητικά ερωτήματα που τέθηκαν (Κεφάλαιο 3). Τέλος, θα παρατεθεί το κεφάλαιο της Συζήτησης, όπου θα γίνει συσχετισμός και ερμηνεία των αποτελεσμάτων με βάση τις τάσεις της διεθνούς βιβλιογραφίας (Κεφάλαιο 4). Στο ίδιο κεφάλαιο θα εξαχθούν τα Συμπεράσματα που αφορούν στο ζητούμενο, παραθέτοντας ακόμη περιορισμούς που έδρασαν ανασταλτικά στην έρευνα, τις επιπτώσεις της στην Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση, αλλά και προτάσεις για μελλοντικές έρευνες.

Μετάβαση στο περιεχόμενο