«Φύλο, Εργασία και Αναπηρία: μία συστηματική ανασκόπηση» – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Σιώνα Κωνσταντίας – Στεφανίας – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 16ο

Αυγ 7, 2025 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

«Φύλο, Εργασία και Αναπηρία: μία συστηματική ανασκόπηση» – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Σιώνα Κωνσταντίας – Στεφανίας – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 16ο

 

3.2         Συνθήκες εργασίας και εργασιακή ικανοποίηση

 

Σε αυτό το σημείο της παρούσας μελέτης παρουσιάζονται τα αποτελέσματα της έρευνας σε σχέση με το δεύτερο ερευνητικό ερώτημα, δηλαδή το επίπεδο της εργασιακής ικανοποίησης και την ποιότητα των συνθηκών εργασίας ανάλογα με το φύλο, για τα άτομα με αναπηρία.

Ξεκινώντας χρονολογικά και σε σχέση με το ζήτημα της εργασιακής ικανοποίησης, στην έρευνα των Dag και Kullberg (2010) μελετάται η αξία της εργασίας και η εργασιακή ικανοποίηση νεαρών ατόμων με αναπηρία στην Σουηδία. Από τα πορίσματα της έρευνας, γίνεται φανερό πως για τις γυναίκες η αξία της εργασίας είναι μεγαλύτερη απ’ ό,τι για τους άνδρες. Συγκεκριμένα, το 91% των γυναικών και 87% των ανδρών μισούν ή θα μισούσαν την ανεργία και το 85% των γυναικών και 79% των ανδρών αναφέρουν πως η εργασία είναι από τα πιο σημαντικά πράγματα στη ζωή τους. Σε σχέση με την εργασιακή ικανοποίηση, δεν παρατηρείται κάποια διαφοροποίηση ανάλογα το φύλο. Ωστόσο, είναι σημαντικό να αναφερθεί πως μόνο το 79% των εργαζομένων αναφέρει πως είναι ικανοποιημένο με τις συνθήκες στο εργασιακό ή εκπαιδευτικό περιβάλλον όπου βρίσκονται. Ακόμη λιγότερα άτομα είναι ικανοποιημένα με το μισθό (42% του δείγματος). Υψηλά είναι τα επίπεδα ικανοποίησης από το συναδελφικό κλίμα και από την προσλαμβανόμενη αναγνώριση του έργου τους. Προκύπτει ακόμη πως για τις γυναίκες η εργασία έχει μεγαλύτερη ψυχοκοινωνική αξία σε σχέση με τους άνδρες, για τους οποίους έχουν μεγαλύτερη αξία οι οικονομικές απολαβές.

Σε συμφωνία με τα παραπάνω πορίσματα βρίσκονται τα ευρήματα του McLean (2010), όπου γίνεται μία έρευνα της συσχέτισης διαφόρων παραγόντων, μεταξύ των οποίων το φύλο με την εργασιακή ικανοποίηση, σε εργαζομένους με χρόνιες ασθένειες και αναπηρίες στο Ηνωμένο Βασίλειο. Συγκεκριμένα, εντοπίζεται πως οι άνδρες του δείγματος ήταν λιγότερο ικανοποιημένοι με χαρακτηριστικά της εργασίας τους, όπως η ανάληψη ευθυνών, ο μισθός, οι ευκαιρίες να χρησιμοποιήσουν τις ικανότητές τους, η διοίκηση και η εργασιακή ασφάλεια. Αντιθέτως, οι γυναίκες εμφανίζονται περισσότερο ικανοποιημένες με τα παραπάνω χαρακτηριστικά.

Μία άλλη οπτική της εργασιακής ικανοποίησης μελετάται στον Munyeka (2014), όπου εντοπίζεται ο ρόλος της ποικιλομορφίας στο εργασιακό περιβάλλον σε σχέση με την εργασιακή ικανοποίηση στον δημόσιο τομέα, στη Νότια Αφρική. Το πόρισμα που προκύπτει είναι πως η εργασιακή ικανοποίηση επηρεάζεται σε σχέση με το φύλο. Συγκεκριμένα, οι άνδρες αναφέρουν χαμηλότερη εργασιακή ικανοποίηση όταν εργάζονται με γυναίκες συναδέλφους, καθώς τις θεωρούν ανίκανες και πως δεν δύνανται να διαχειριστούν το στρες. Ακόμη, αναφέρεται πως όσο περισσότερα άτομα με αναπηρία εργάζονται στην εταιρεία, τόσο πιο δυσαρεστημένοι είναι οι υπάλληλοι.

Η εργασιακή ικανοποίηση και η διαφοροποίηση των παραγόντων που συντελούν σε αυτή, σε άτομα με νοητικές και ψυχικές αναπηρίες στην Ισπανία γίνεται αντικείμενο έρευνας των Lukas et al. (2017). Η πλειοψηφία των εργαζομένων (86.3%) αναφέρουν υψηλά επίπεδα εργασιακής ικανοποίησης. Μάλιστα, τα χαμηλά επίπεδα εργασιακής ικανοποίησης σχετίζονται με την ικανότητα λήψης αποφάσεων, την σημασία της γνώμης των ατόμων, την έλλειψη υποστήριξης και την μη αντιστοιχία μεταξύ των ευθυνών και του μισθού. Δεν παρατηρείται διαφοροποίηση στα αποτελέσματα σε σχέση με το φύλο. Ωστόσο, για τις γυναίκες υπάρχουν δύο παράγοντες για τους οποίους νιώθουν χαμηλότερη εργασιακή ικανοποίηση: λιγότερη υποστήριξη η οποία να αποσκοπεί στην εργασιακή ανέλιξη και λιγότερη εργασιακή ασφάλεια, σε σχέση με τους άνδρες.

Σε αντίθεση με τα προαναφερθέντα ευρήματα των Dag και Kullberg (2010), McLean (2010) και Lukas et al. (2017) έρχονται τα πορίσματα της Brooks (2018). Στην μελέτη της διερευνάται η εργασιακή ικανοποίηση για άτομα με και χωρίς αναπηρία από τις ΗΠΑ, σε σχέση με επιμέρους παράγοντες, όπως το φύλο. Προκύπτει πως τα άτομα με αναπηρία έχουν 46% λιγότερες πιθανότητες να αναφέρουν υψηλά επίπεδα εργασιακής ικανοποίησης σε σχέση με τα άτομα χωρίς αναπηρία. Προκύπτει ακόμη πως σε μέσο όρο οι εργαζόμενοι με αναπηρίες είχαν χαμηλότερα επίπεδα εργασιακής ικανοποίησης, και η συσχέτιση ήταν πιο έντονη όταν συνδυαζόταν με άλλους παράγοντες, όπως το φύλο, η φυλή και η ηλικία.

Με τα δεδομένα της Brooks συμφωνούν και τα ευρήματα της έρευνας των Pagan και Malo (2020), όπου διερευνάται η επιβράβευση της αποδοτικότητας και η εργασιακή ικανοποίηση για τους εργαζομένους με και χωρίς αναπηρίες, σε σχέση με το φύλο, με δεδομένα που ανακύπτουν από την Γερμανία. Προκύπτει πως για τους εργαζομένους με αναπηρία, τόσο άνδρες όσο και γυναίκες, η εργασιακή ικανοποίηση είναι χαμηλότερη απ’ όσο για τα άτομα χωρίς αναπηρία. Από την μελέτη των επιμέρους παραγόντων (όπως τα μπόνους, ο μισθός, οι προοπτικές για προαγωγή), οι οποίοι οδηγούν στην εργασιακή ικανοποίηση, οι ερευνητές συμπεραίνουν πως οι γυναίκες με αναπηρίες έχουν τόσο χαμηλές προσδοκίες για αυτά που μπορούν να κερδίσουν από την εργασία, ώστε να έχουν υψηλότερη ικανοποίηση σχεδόν σε όλους τους τύπους εργασιών, σε σχέση με τους άνδρες με αναπηρία. Μάλιστα, προκύπτει πως η μεγάλη διαφορά στη συσχέτιση εργασιακής ικανοποίησης σε σχέση με το φύλο και την επιβράβευση της επίδοσης προκύπτει μόνο στα άτομα με αναπηρία.

Οι συνθήκες εργασίας προέκυψαν κατά κύριο λόγο μέσα από τις εμπειρίες των εργαζομένων των δειγμάτων των ερευνητών. Τα αποτελέσματα αυτά μπορούν να ομαδοποιηθούν στις εξής επιμέρους θεματικές κατηγορίες: εμπειρίες και γενικότερη ευημερία των εργαζομένων, αιτίες που οδηγούν σε κατηγορίες κατά του εργασιακού πλαισίου, διακρίσεις, ποσοστά παρενόχλησης και μισθολογικό χάσμα. Η αναφορά επομένως των πορισμάτων της ανασκόπησης θα ακολουθήσει την παραπάνω ομαδοποίηση, προκειμένου να επιτευχθεί καλύτερη νοηματική συνάφεια.

Η ευημερία των ατόμων με αναπηρία στην μισθωτή εργασία το 1998 και το 2009 στην Αυστραλία γίνεται αντικείμενο της έρευνας των Cregan et al. (2016). Οι χρονικές αυτές περίοδοι επιλέχθηκαν λόγω της σημασίας τους στην εργασιακή νομοθεσία. Συγκεκριμένα οι ερευνητές διατυπώνουν, μεταξύ άλλων, την υπόθεση πως οι γυναίκες με αναπηρία σημειώνουν χαμηλότερα ποσοστά ευημερίας σε σχέση με τους άνδρες με αναπηρία. Η υπόθεση αυτή επαληθεύεται, καθώς το 2009 οι γυναίκες με αναπηρία αναφέρουν χαμηλότερα ποσοστά εργασιακής ευημερίας σε σχέση με το 1998, γεγονός που οφείλεται σε μεγαλύτερα επίπεδα περιορισμών. Οι περιορισμοί αυτοί μπορεί να προκύπτουν τόσο από το περιβάλλον, όσο και από το ίδιο το άτομο, και την ένταση με την οποία αμφισβητεί τα αρνητικά στερεότυπα. Οι ερευνητές αναφέρουν ακόμη πως τα ευρήματά τους μπορούν να γενικευθούν παγκοσμίως, αφού θεωρούν πως η κοινωνία χρειάζεται να εφαρμόσει πολιτικές σχεδιασμένες να ενσωματώνουν τα άτομα με αναπηρία στην μισθωτή εργασία. Αναφέρουν επίσης πως τα μειονεκτήματα των γυναικών χρειάζεται να αντιμετωπιστούν περισσότερο μέσω της ενσωμάτωσης των γυναικών με αναπηρία σε άλλους εργασιακούς τομείς, παρά μέσω της νομοθεσίας.

Η συσχέτιση της ευημερίας με την εργασιακή αυτονομία και την εργασιακή δημιουργικότητα για τα άτομα με αναπηρία στις ΗΠΑ, αποτελεί κεντρικό ζήτημα στην μελέτη των Brown et al. (2017). Εντοπίζεται το εύρημα πως καθώς οι γυναίκες είναι λιγότερο πιθανό σε σχέση με τους άνδρες να έχουν την εμπειρία της αυτόνομης εργασίας, όταν αντιμετωπίζουν λειτουργικούς περιορισμούς της αναπηρίας τους, έχουν σημαντικότερα καταθλιπτικά συμπτώματα σε σχέση με τους άνδρες. Οι ερευνήτριες υπογραμμίζουν την σημασία περαιτέρω διερεύνησης των υπόλοιπων συνθηκών ανισότητας των φύλων στο εργασιακό περιβάλλον.

Σχετικά με τις εμπειρίες γυναικών με αναπηρίες στις Brown και Moloney (2018), γίνεται η διερεύνηση της συσχέτισης της εργασίας και της ευημερίας με τους παράγοντες του φύλου και της αναπηρίας. Προκύπτει πως οι εργασιακές εμπειρίες των γυναικών με αναπηρία σχετίζονται με την επίδραση του φύλου και πώς αυτή επηρεάζει τη γενικότερη ψυχική τους ευημερία. Ειδικότερα, το φύλο και η αναπηρία αλληλεπιδρούν έμμεσα με την ευημερία εξαιτίας της συσχέτισής τους με τα έσοδα, το κύρος της εργασίας, την έκθεση σε αγχώδες εργασιακό περιβάλλον, την εργασιακή αυτονομία και την εργασιακή δημιουργικότητα. Ακόμη, προκύπτει πως εξαιτίας των παραπάνω συνθηκών, οι γυναίκες με αναπηρία είναι πιθανότερο να επηρεαστούν ψυχολογικά από συνθήκες ανισότητας στον εργασιακό χώρο, γεγονός που είναι πιθανό να ενταθεί ανάλογα με την σοβαρότητα του είδους της αναπηρίας.

Στην ίδια θεματική, αυτή την φορά σχετικά με γυναίκες με αναπηρία σε υψηλόβαθμες θέσεις εργασίας στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι Chowdhury et al. (2021). κάνουν μία ποιοτική έρευνα. Ως βασικό θέμα ανάμεσα στα αποτελέσματα προέκυψε η απομόνωση των γυναικών εξαιτίας του φύλου τους. Συγκεκριμένα, αναφέρονται περιπτώσεις όπου γυναίκες απορρίφθηκαν κατά την διαδικασία της συνέντευξης και αργότερα πληροφορήθηκαν πως η θέση προσφέρθηκε σε άνδρες με αναπηρία, με λιγότερα προσόντα σε σχέση με αυτές. Παράλληλα, όταν εργάζονται, οι γυναίκες αναφέρουν μεγαλύτερα επίπεδα στρες σε σχέση με το ντύσιμό τους, αλλά και υψηλότερα επίπεδα κοινωνικών προκαταλήψεων. Γενικότερα, σε σχέση με τις εμπειρίες τους, οι γυναίκες με αναπηρία αναφέρουν παράδοξα συναισθήματα, καθώς από τη μία έχουν υψηλή αίσθηση του «συνανήκειν» στον εργασιακό χώρο, αλλά παράλληλα αισθάνονται υποτιμημένες. Παρά τα υψηλά προσόντα τους, δεν λαμβάνουν έγκαιρα τις απαραίτητες διευκολύνσεις. Παρ’ όλα αυτά, επιδεικνύουν σημαντική διάθεση για συμβιβασμό, γεγονός που μπορεί να ερμηνευθεί είτε ως ανθεκτικότητα είτε ως συμμόρφωση με το εχθρικό περιβάλλον.

Το χαμηλό ποσοστό της ευημερίας των γυναικών με αναπηρία καταγράφεται και σε δεδομένα 13 ετών, στους Dupont et al. (2022). Ειδικότερα, γίνεται μία ποιοτική έρευνα των εμπειριών εργαζομένων με αναπηρία στον εργασιακό χώρο, προκειμένου να εντοπιστεί η επιρροή του φύλου σε αυτές, στον Καναδά. Από την έρευνα προκύπτει πως το ζήτημα του φύλου συσχετιζόταν με την διατήρηση μορφών ανισότητας στον εργασιακό χώρο. Ειδικότερα, συσχετιζόταν με περιορισμούς, όπως το να απαιτείται να είναι οι γυναίκες τόσο παραγωγικές όσο τα άτομα χωρίς αναπηρία, ανισότητες σε σχέση με συνθήκες διακρίσεων, όπως οι ερωτήσεις για οικογένεια κατά την συνέντευξη, ανισότητες στην πρόσβαση σε προαγωγές, ανισότητες στο γενικότερο εργασιακό περιβάλλον, όπως με την ύπαρξη εργασιακού εκφοβισμού. Ακόμη, καταγράφονται ανισότητες στο μισθό και στις παροχές, ανισότητες στην ικανότητα εύρεσης διαφορετικής εργασίας και στην οργάνωση και προσαρμοστικότητα της εργασίας. Ένα επιπλέον ζήτημα που ανακύπτει είναι οι επιπρόσθετες δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες που εισάγονται σε ανδροκρατούμενα επαγγελματικά περιβάλλοντα σε σχέση με γυναικοκρατούμενους τομείς εργασίας.

Αναφορικά με την εξέταση των αιτιών για τις οποίες κατατέθηκαν κατηγορίες για διακρίσεις στον εργασιακό χώρο, στις Bruyère et al. (2010) εντοπίζονται δεδομένα των ετών 1993-2007, στις ΗΠΑ. Ως κυρίαρχες αιτίες αναφέρονται η λήξη της εργασιακής σχέσης (περίπου 70% των ατόμων ήταν άτομα με αναπηρία), οι διευκολύνσεις (περίπου 35- 40% των ατόμων ήταν άτομα με αναπηρία), οι όροι της εργασιακής σχέσης (κατά μέσο όρο 23-32% των ατόμων ήταν άτομα με αναπηρία), παρενόχληση (περίπου 17-22% των ατόμων ήταν άτομα με αναπηρία) και πειθαρχία (περίπου 10% περίπου 35-40% των ατόμων ήταν άτομα με αναπηρία). Οι ερευνήτριες καταλήγουν στο συμπέρασμα πως τα άτομα με αναπηρία αντιμετωπίζουν περισσότερες διακρίσεις στον εργασιακό χώρο σε σχέση με άλλες ευπαθείς κοινωνικές ομάδες. Ακόμη, παρατηρούν πως το 70% των κατηγοριών προκύπτουν από τρεις εργασιακούς τομείς: υπηρεσίες, βιομηχανία και λιανική πώληση. Σε σχέση με την διάκριση ανάλογα με το φύλο, οι κατηγορίες είναι περίπου εξίσου μοιρασμένες ανάμεσα στα φύλα. Παρατηρείται ωστόσο πως αυξήθηκε το ποσοστό των κατηγοριών από τις γυναίκες, από 39% το 1993 σε 51% το 2007, ενώ το αντίστοιχο για τους άνδρες μειώθηκε από 61% το 1993 σε 48.8% το 2007.

Σχετικά με την ίδια θεματική ανακύπτουν στοιχεία από την Αυστραλία, στους Darcy et al. (2016). Ως κυρίαρχη σχέση αναφέρεται ο τύπος της αναπηρίας, με τα άτομα με κινητικές, οπτικές και ψυχικές αναπηρίες να έχουν τις πιο αυξημένες πιθανότητες στις διακρίσεις στον εργασιακό χώρο. Σημαντικό παράγοντα αποτελεί η πρόσβαση στις υποδομές του εργασιακού χώρου. Ακόμη, συχνά η διοίκηση του ανθρώπινου δυναμικού του εργασιακού χώρου φέρεται να διακρίνει κατά των ατόμων με αναπηρία κατά την επιλογή τους ή την επιστροφή τους στην εργασία μετά την εμφάνιση της αναπηρίας τους. Οι ερευνητές επισημαίνουν πως οι αιτίες αυτές υποδεικνύουν το ευρύ μοτίβο της αδικίας για τα άτομα με αναπηρία στο εργασιακό πλαίσιο. Σε σχέση με το φύλο, δεν εντοπίστηκε κάποια στατιστικά σημαντική διαφορά στις διακρίσεις στον εργασιακό χώρο.

Το ζήτημα των διακρίσεων και της παρενόχλησης διαφαίνεται στον Waite (2020), όπου γίνεται μία ανάλυση των δεδομένων από τον εργασιακό χώρο, για μειονοτικές ομάδες σε σχέση με το φύλο, που εργάζονται στην ομοσπονδιακή δημόσια υπηρεσία του Καναδά. Προκύπτει επομένως πως για τις γυναίκες με αναπηρία οι πιθανότητες για διάκριση είναι μεγαλύτερες απ’ ό,τι για τους άνδρες με αναπηρία, αποδεικνύοντας την θεωρία πως υπάρχουν πολλαπλά μειονεκτήματα για τα άτομα που ανήκουν σε πάνω από μία ευπαθή κοινωνική ομάδα. Είναι σημαντικό να σημειωθεί πως παρά τα παραπάνω δεδομένα, οι γυναίκες αναφέρουν μικρότερη πιθανότητα να φύγουν από τον εργασιακό χώρο σε σχέση με τους άνδρες και τις μη μειονοτικές ομάδες.

Το θέμα της παρενόχλησης εμφανίζεται διαχρονικό, καθώς γίνεται αναφορά και στους Shaw et al. (2012). Ειδικότερα, μελετάται η συσχέτιση των παραγόντων του εργασιακού περιβάλλοντος με άλλους, όπως η φυλή, η ηλικία και το φύλο, οι οποίοι οδηγούν σε υψηλά ποσοστά παρενόχλησης στις ΗΠΑ. Προέκυψε πως για τις γυναίκες το ποσοστό ήταν υψηλότερο (13.3%) σε σχέση με τους άνδρες (10.9%). Μάλιστα, οι αναπηρίες που σχετίζονται με την συμπεριφορά συσχετίζονταν και με υψηλότερα ποσοστά παρενόχλησης. Ακολουθούσαν οι αναπηρίες που σχετίζονται με αισθητηριακές ή νευρολογικές βλάβες, και ύστερα οι κινητικές αναπηρίες. Οι ερευνητές συμπεραίνουν πως στο εργασιακό περιβάλλον η ηλικία, η φυλή, το είδος της αναπηρίας και το φύλο αλληλοεπιδρούν, αν και όχι πάντα με προβλέψιμο τρόπο. Τo βιομηχανικό περιβάλλον, ο τομέας της υγείας, της δημόσιας διοίκησης και ο τομέας της λιανικής ήταν από τα κορυφαία περιβάλλοντα στα οποία εργάζονταν οι μεγαλύτερες ομάδες των ατόμων που είχαν υποστεί παρενόχληση.

Μία επιπρόσθετη θεματική είναι αυτή που αφορά στο μισθολογικό χάσμα. Ειδικότερα, στους Jones et al. (2007), γίνεται μία διερεύνηση των ποσοστών ανεργίας για τα άτομα με αναπηρία σε σχέση με το επίπεδο εκπαίδευσης αλλά και το φύλο τους στο Ηνωμένο Βασίλειο και συγκεκριμένα στην Ουαλία. Από την μελέτη προκύπτει πως για τις γυναίκες με αναπηρία υπάρχει δυσανάλογη διαφορά στο μισθολογικό χάσμα σε σχέση με τους άνδρες, γεγονός που υποδηλώνει την παρουσία διακρίσεων. Σημειωτέον επιπλέον πως οι τάσεις αυτές είναι εντονότερες στην περιοχή της Ουαλίας σε σχέση με το υπόλοιπο Ηνωμένο Βασίλειο.

Τέλος, το ίδιο ζήτημα εμφανίζεται και στον Ballo (2023) ως το κεντρικό θέμα της μελέτης του. Συγκεκριμένα, συγκρίνει δεδομένα των ετών 2005-2017 στην Νορβηγία, τα οποία αποδεικνύουν την ύπαρξη μισθολογικού χάσματος ανάμεσα στα δύο φύλα. Το χάσμα μάλιστα υποδηλώνει την ύπαρξη μισθολογικής διάκρισης υπέρ των ανδρών με αναπηρία στο φάσμα των 13 ετών, των οποίων τα στοιχεία μελετώνται.

 

 

Μετάβαση στο περιεχόμενο