«Φύλο, Εργασία και Αναπηρία: μία συστηματική ανασκόπηση» – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Σιώνα Κωνσταντίας – Στεφανίας – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 10ο
1.8 Οι δυσκολίες στις ζωές των γυναικών με αναπηρία
Σύμφωνα με τους Nosek και Hughes (2003), ο τομέας των γυναικών με αναπηρία απέκτησε περισσότερο ενδιαφέρον από τους ερευνητές κατά τη δεκαετία του 1980, και συγκεκριμένα όταν αμφισβήτησαν τα στερεότυπα που ενυπήρχαν πως είναι πιο σημαντικά τα χαρακτηριστικά της αναπηρίας από το φύλο σε συνδυασμό με αυτήν. Μάλιστα, το ζήτημα της διπλής αναπηρίας προκύπτει και στις Brooks και Deegan (1981), όπου επισημαίνεται πως παρά την προσοχή που επιδέχεται η αναπηρία και συγκεκριμένες βλάβες, ήταν φανερό πως υπάρχει μία κατηγορία που έχει επιδεχθεί λίγη αναγνώριση μέσα σε αυτόν τον πληθυσμό: οι γυναίκες. Επιπρόσθετα, δεν είναι σπάνιο τα κινήματα που υποστηρίζουν τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία, όπως παρατηρούν, να επικεντρώνονται στις ανδρικές εμπειρίες.
Οι Nosek και Hughes (2003) αναφέρουν πως παρότι έχουν πραγματοποιηθεί θετικές εξελίξεις τόσο για τις γυναίκες με αναπηρία όσο και χωρίς, οι γυναίκες με αναπηρία αποτελούν το μεγαλύτερο και με περισσότερες δυσκολίες ποσοστό του πληθυσμού των ΗΠΑ και χρειάζονται ακόμη περισσότερες αλλαγές στο συγκείμενο της αναπηρίας. Παρουσιάζουν ακόμη στοιχεία σύμφωνα με τα οποία προκύπτει πως τα πέντε μεγαλύτερα ψυχοκοινωνικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες με αναπηρία είναι η κατάθλιψη, το στρες, προβλήματα αυτοπεποίθησης, κοινωνικοποίησης και κακοποίησης. Τονίζουν επιπρόσθετα πως είναι σημαντικό να διερευνηθούν περισσότερο οι τρόποι με τους οποίους διαφέρουν τα προβλήματα των γυναικών και ανδρών με αναπηρία, παρά το πόσο διαφέρουν. Είναι απαραίτητο να κατευθυνθεί η έρευνα περισσότερο στην αποκατάσταση, καθώς είναι μεγαλύτερο το ποσοστό της έρευνας που απευθύνεται στις ανάγκες των ανδρών.
Αντίστοιχα συμπεράσματα είχε εξάγει και η Groce (1997), η οποία θεώρησε πως είναι σημαντικό να εκτιμηθεί η πολυπλοκότητα των παραγόντων με τους οποίους επηρεάζονται οι γυναίκες με αναπηρία. Παράγοντες όπως η κοινωνικοοικονομική τους κατάσταση, το εάν είναι παντρεμένες, τα κοινωνικά τους δίκτυα, το εκπαιδευτικό τους επίπεδο και το είδος της αναπηρίας τους, μπορούν να επηρεάσουν τις επιλογές τους. Παράλληλα, τα προγράμματα υποστήριξης επικεντρώνονται είτε στην αναπηρία είτε στις γυναίκες και όχι στα κοινά προβλήματα που αντιμετωπίζουν αυτές οι δύο κοινωνικές ομάδες.
Συγκεκριμένα για τον εργασιακό χώρο, ο O’hara (2004) αναφέρει πως ως το 1990 οι γυναίκες με αναπηρία ήταν ιδιαίτερα ευάλωτες σε διακρίσεις, καθώς οι εργοδότες ήταν πιθανό να διακατέχονται από προκαταλήψεις τόσο αναφορικά με το φύλο, όσο και με την αναπηρία γενικότερα. Στην έρευνά του διαφαίνεται πως εξακολουθεί μία αντίστοιχη τάση, καθώς παρατηρείται μία μισθολογική διάκριση για τις γυναίκες με αναπηρία και συγκεκριμένα σε αυτές με βλάβες που προκαλούν περισσότερη προκατάληψη, οι οποίες είχαν ανεξήγητα σημαντικό χάσμα σε σχέση με αυτές χωρίς αναπηρία. Κατά την μετάβαση σε διαφορετικό εργασιακό περιβάλλον, ο μισθός επιβαρύνεται ανάλογα με το είδος της αναπηρίας ενώ ήταν λιγότερο πιθανό για τις γυναίκες χωρίς αναπηρία να αντιμετωπίσουν ένα τέτοιο ζήτημα.
Την ίδια περίπου εποχή στα αποτελέσματα της έρευνας των Parker et al. (2007), οι γυναίκες με αναπηρία του δείγματος παραθέτουν τις εμπειρίες τους σε σχέση με την εύρεση εργασίας και το μέγεθος της επιρροής του φύλου στην εργασιακή εξέλιξη. Νιώθουν ακόμη πως κινούνται σε έναν «ανδρικό κόσμο» και πως τις έβλεπαν ως «ανταγωνιστικές» όταν προσπαθούσαν να επιτύχουν τα ίδια με τους άνδρες συναδέλφους τους. Ενδιαφέρον προκαλεί επιπλέον πως και κάποιοι από τους άνδρες του δείγματος ένιωθαν πως είναι σε σχετικά πλεονεκτική θέση.
Ένας επιπρόσθετος παράγοντας που επηρεάζει την ένταση αλλά και τις εκφάνσεις του ζητήματος είναι αυτός που αφορά στις σύνθετες σχέσεις μεταξύ του φύλου, της φυλής, της φτώχειας και της αναπηρίας και το πώς αυτό χρειάζεται να αναλυθεί στο συγκείμενο των δυναμικών της φτώχειας και της αναπηρίας. Έτσι, η αναπηρία μπορεί να αποτελέσει τόσο αιτία όσο και συνέπεια της φτώχειας. Tα δεδομένα που προκύπτουν σχετικά με τις τάσεις ανάλογα με το φύλο και την αναπηρία είναι λίγα και αποσπασματικά, με το βασικότερο συμπέρασμα να είναι πως η κατάσταση στις αναπτυσσόμενες χώρες είναι κατά πάσα πιθανότητα χειρότερη και με περισσότερη προκατάληψη. (Emmett και Alant, 2006)
Αναφορικά με τις γυναίκες με αναπηρία στις αναπτυσσόμενες χώρες, παρότι τα ζητήματα που ανακύπτουν είναι ίδια, αποκτούν επιπλέον βάρος εξαιτίας της σοβαρής φτώχειας και των άκαμπτων κοινωνικών τάξεων. Παρόλο που το να έχει μία γυναίκα αναπηρία σε μία αναπτυσσόμενη χώρα συνήθως σημαίνει πως δεν θα λάβει ικανοποιητική ιατρική φροντίδα, τα πιο σημαντικά ζητήματα που αντιμετωπίζουν είναι τα κοινωνικά, οικονομικά και νομικά σε σχέση με τα άλλα μέλη της κοινωνίας. Σχετικά με το ζήτημα της εργασίας, είναι αξιοσημείωτο πως η πλειοψηφία των γυναικών που εργάζονται σε μία αναπτυσσόμενη χώρα δεν υπολογίζονται από το κράτος, ενώ η εργασία πολλών από αυτές αποδίδεται συχνά σε άλλους (π.χ. σε περιπτώσεις που εργάζονται στο μαγαζί της οικογένειας ή στο σπίτι τους και τα προϊόντα που παράγουν πωλούνται από μέλη της οικογένειάς τους), (Groce, 1997). Σε αντιδιαστολή με τις αναπτυσσόμενες χώρες τίθενται δεδομένα από το μικρό ποσοστό των γυναικών με αναπηρία στις χώρες του Περσικού κόλπου, όπου οι γυναίκες είναι πιθανό να εργάζονται σε υψηλόβαθμες θέσεις, με καλό μισθό και υψηλό κοινωνικό κύρος (Nagata, 2003).
Περίπου 2 δεκαετίες αργότερα, τα πορίσματα του Roy (2020) μοιάζουν με τα προαναφερθέντα της Groce (1997). Ειδικότερα, ο Roy (2020) παρατηρεί πως η διαφοροποίηση της αναπηρίας για τους άνδρες και τις γυναίκες αποτελεί μία διαφορετική εμπειρία σε διαφορετικά μέρη του κόσμου και πως αυτές οι διαφορές προκύπτουν και ορίζονται από την κουλτούρα της εκάστοτε κοινωνίας. Επισημαίνει ακόμη πως οι γυναίκες με αναπηρία υποφέρουν περισσότερο σε σχέση με τους άνδρες, ενώ είναι συχνότερα οικονομικά εξαρτημένες και με λιγότερη φροντίδα και υποστήριξη από την οικογένεια αλλά και από την κοινωνία. Η θέση τους είναι επιπλέον πιο ευάλωτη και επιρρεπής στην σωματική, σεξουαλική και ψυχολογική βία, όπως και στην κακοποίηση. Είναι επίσης συχνό φαινόμενο να περιθωριοποιούνται από βασικές παροχές της ζωής όπως η εκπαίδευση και η υγεία, όπως και γενικότερα να παραβιάζονται τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματά τους. Παρατηρεί ακόμη πως υπάρχουν πολλές ομοιότητες μεταξύ των ζητημάτων που σχετίζονται με το φύλο και την αναπηρία και που έχουν γίνει αποδεκτές από τους υπερμάχους του φεμινιστικού κινήματος.
Τα διπλά μειονεκτήματα που συνοδεύουν την αναπηρία και το φύλο αποδεικνύονται και στους Brown και Moloney (2018). Στα αποτελέσματα της έρευνάς τους, αποδεικνύεται πως καθώς απασχολούνται σε χαμηλόμισθες, χωρίς κύρος και χωρίς δημιουργικότητα θέσεις εργασίας δεν απολαμβάνουν ικανοποίηση από την εργασία τους. Είναι επίσης επιρρεπείς στο εργασιακό άγχος, γεγονός που επηρεάζεται από τον χαμηλό μισθό και την έλλειψη δυνατότητας ανεξάρτητης εργασίας, συγκρίνοντας τόσο με τις γυναίκες χωρίς αναπηρία όσο και με τους άνδρες με ή χωρίς αναπηρία.
Σύμφωνα με τους Wang και Li (2018), οι άνδρες με αναπηρία είναι πιθανότερο να έχουν μία θέση εργασίας σε σχέση με τις γυναίκες. Παράλληλα, η νομοθεσία φαίνεται να βοηθά στην διαιώνιση του ζητήματος, καθώς δεν θέτει σωστή αναλογία σε σχέση με τις προσλήψεις ανάλογα με το φύλο.
Το ζήτημα αυτό παραμένει και εμφανίζεται και στη σύγχρονη βιβλιογραφία, όπου προκύπτει πως οι γυναίκες με αναπηρία είναι λιγότερο πιθανό να εργάζονται σε σχέση με τους άνδρες με αναπηρία, και τις γυναίκες και τους άνδρες χωρίς αναπηρία. Είναι επιπλέον πιο πιθανό να είναι αυτοαπασχολούμενες και μερικώς απασχολούμενες και λιγότερο πιθανό να είναι σε θέσεις επίβλεψης. Τέλος, ήταν πιθανότερο να αισθάνονται περιορισμένες από τα διαθέσιμα είδη μισθωτής εργασίας τα οποία είναι διαθέσιμα για αυτές (Kim et al., 2020), όπως και από το ρόλο και τις ευθύνες που έχουν (Nagib & Wilton, 2018).
Σε σύγχρονη έρευνα φανερώνεται πως οι γυναίκες απορρίπτουν ευκαιρίες για συνέντευξη προκειμένου να αποφύγουν το συναίσθημα της απόρριψης (Varshney, 2022). Ακόμη και όταν βρίσκουν όμως εργασία, είναι πιθανότερο για τις γυναίκες με αναπηρία να μην απολαμβάνουν εργασιακή ικανοποίηση (Jetha & Gignac, 2020 • Jessiman- Perreault et al. 2023) ή και να καταθέσουν μηνύσεις για παρενόχληση (Shaw et al. 2012). Σε σχέση με την εργασιακή ικανοποίηση, αντίστοιχα είναι τα ευρήματα των Yu & Choe (2021), όπου αναφέρεται πως η ικανοποίηση είναι υψηλότερη για τους άνδρες παρά στις γυναίκες, παρόλο που η εργασία κατέχει σημαντικότερη θέση για τις γυναίκες απ’ ό,τι στους άνδρες. Επιβεβαιώνεται, συνεπώς, το πόρισμα των Jetha & Gignac (2020), πως είναι μεγαλύτερες οι πιθανότητες για τις γυναίκες με αναπηρία να αντιμετωπίσουν προκλήσεις σε σχέση με τους άνδρες.
Η ανάγκη για εργασία και η οικονομική ασφάλεια αποτελούν προϋποθέσεις για μία αξιοπρεπή ζωή (Nagata, 2003). Παρ’ όλα αυτά, από τα παραπάνω δεδομένα προκύπτει πως οι συνθήκες δεν ευνοούν καμία από τις δύο αυτές προϋποθέσεις. Διαφαίνεται πως το ζήτημα των διπλών διακρίσεων σε ό,τι αφορά τις γυναίκες με αναπηρία είναι κάτι το οποίο ενυπάρχει ανέκαθεν. Παρόλο που γίνονται νύξεις και ξεκινούν συστηματικότερες έρευνες επί του θέματος από την δεκαετία του 1980, οι σύγχρονες έρευνες μάς επιβεβαιώνουν πως κάποια πράγματα δεν έχουν αλλάξει προς το παρόν.
Επιπλέον, είναι σημαντικό να αναφερθεί πως οι έρευνες και τα κινήματα που ανακύπτουν δεν έχουν πάντα κοινό προσανατολισμό και κατεύθυνση. Κάποιες φορές τα κινήματα και οι έρευνες επικεντρώνονται στις ανδρικές εμπειρίες ή στην εύρεση τρόπων για κάλυψη των αναγκών των ανδρών με αναπηρία. Άλλες φορές, τα προγράμματα που δημιουργούνται επικεντρώνονται είτε στις γυναίκες είτε στην αναπηρία, αλλά όχι στο σημείο που οι δύο πλευρές συναντώνται. Σε ένα ποσοστό δεν υπάρχουν καν σαφή δεδομένα από όλες τις περιοχές του κόσμου για το εν λόγω ζήτημα.
Προκειμένου να γίνει φανερή η έκταση αλλά και η ένταση του φαινομένου ανά τις δεκαετίες αλλά και ανά τις διάφορες περιοχές του κόσμου, χρειάζεται να πραγματοποιηθεί μία έρευνα της υπάρχουσας βιβλιογραφίας, η οποία να συνδυάζει όλους τους προαναφερθέντες παράγοντες. Είναι σημαντικό επιπλέον να διερευνηθεί το ζήτημα της εργασιακής ικανοποίησης ανάλογα με το φύλο, καθώς και οι παράγοντες που την επηρεάζουν. Γι’ αυτό και τίθενται τα εξής ερευνητικά ερωτήματα, προκειμένου να υπάρξουν σχετικά αποτελέσματα και συμπεράσματα: 1) «Είναι χαμηλότερες οι πιθανότητες εύρεσης και παραμονής στην εργασία για τις γυναίκες με αναπηρία σε σχέση με τους άνδρες; Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν αυτό το γεγονός;» 2) «Είναι δυσκολότερες οι συνθήκες εργασίας και χαμηλότερο το επίπεδο εργασιακής ικανοποίησης για τις γυναίκες με αναπηρία σε σχέση με τους άνδρες;»