Αποδόμηση του αφηγήματος περί “αλώβητου” ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου μέσα από τα επίσημα δεδομένα της Eurostat για τις ανισότητες και τον κοινωνικό αποκλεισμό στην ΕΕ
Η Ευρωπαϊκή Ένωση των 27 αρέσκεται να αυτοπροσδιορίζεται ως ένας παγκόσμιος φάρος κοινωνικής δικαιοσύνης, συμπερίληψης και προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Στις Βρυξέλλες και στις πρωτεύουσες των κρατών-μελών, οι όροι “συμπεριληπτική ανάπτυξη” και “κοινωνική Ευρώπη” επαναλαμβάνονται με τη συχνότητα πολιτικού μάντρα. Ωστόσο, πίσω από τις διακηρύξεις, καταγράφεται μια πολύ πιο σύνθετη και επίμονη πραγματικότητα.
Τα επίσημα στοιχεία της Eurostat, που αποτυπώνονται διαχρονικά στην έκδοση “Equality in the EU – A Snapshot”, αποδομούν το αφήγημα του αλώβητου ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου. Η σύγκριση των τριών τελευταίων ετήσιων εκθέσεων της στατιστικής υπηρεσίας δείχνει ότι η φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός στην Ευρώπη παρουσιάζουν βαθιές και ανθεκτικές ρίζες.
Η ανάλυση των δεδομένων υποδεικνύει ότι για τα άτομα με αναπηρία ή τα άτομα που έχουν γεννηθεί εκτός της χώρας κατοικίας τους, οι πιθανότητες να βρεθούν στο περιθώριο της οικονομικής επιβίωσης αυξάνονται δραματικά, σε πείσμα των υφιστάμενων πολιτικών ένταξης.
Το σοκ των αριθμών: Η στατιστική της ανισότητας
Για να αντιληφθεί κανείς την έκταση των ανισοτήτων, αρκεί να εστιάσει σε δύο βασικούς δείκτες που δημοσιοποίησε η ευρωπαϊκή στατιστική υπηρεσία σχετικά με τον πληθυσμό ηλικίας 16 ετών και άνω:
Το χάσμα της αναπηρίας:
Ο κίνδυνος φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού στην ΕΕ καταγράφεται κατά 61% υψηλότερος για τα άτομα με αναπηρία (29%) σε σχέση με εκείνα χωρίς αναπηρία (18%). Το χάσμα αυτό διευρύνθηκε από το +57% των παλαιότερων στοιχείων και φαίνεται πλέον να παγιώνεται στο +61%.
Το χάσμα της καταγωγής:
Όταν εξετάζεται ο ενήλικος πληθυσμός με βάση τη χώρα γέννησης, οι πολίτες που έχουν γεννηθεί στο εξωτερικό (foreign-born) αντιμετωπίζουν 94% υψηλότερο κίνδυνο φτώχειας (35%) σε σύγκριση με τους γηγενείς (18%). Σχεδόν διπλάσιες πιθανότητες, σε μια αναλογία που παραμένει παγωμένη και αμετάβλητη τα τελευταία έτη, αναδεικνύοντας τις δυσκολίες ουσιαστικής κοινωνικής ενσωμάτωσης.
Αυτά τα ποσοστά αποτυπώνουν δομικές δυσκολίες που μεταφράζονται καθημερινά σε σοβαρά εμπόδια διαβίωσης και περιορισμένες ευκαιρίες για εκατομμύρια Ευρωπαίους πολίτες.
Αναπηρία: Περιορισμένες ευκαιρίες από τη νεανική ηλικία
Η διαπίστωση ότι τα άτομα με αναπηρία διατρέχουν κατά 61% υψηλότερο κίνδυνο φτώχειας αναδεικνύει την ανάγκη για επανεξέταση της αποτελεσματικότητας των συστημάτων πρόνοιας. Ωστόσο, οι ανισότητες εντοπίζονται πολύ νωρίτερα από την πλήρη ενηλικίωση.
Στην κρίσιμη ηλικιακή ομάδα 15-29 ετών, το 30% των νέων με αναπηρία βρίσκεται εκτός απασχόλησης, εκπαίδευσης ή κατάρτισης (NEETs). Το ποσοστό αυτό είναι τριπλάσιο από το αντίστοιχο των νέων χωρίς αναπηρία, το οποίο βρίσκεται στο 10%. Μια τέτοια απόκλιση, που επαναλαμβάνεται σταθερά, οδηγεί στο συμπέρασμα πως ένα σημαντικό τμήμα αυτού του πληθυσμού τίθεται εκτός παραγωγικού ιστού στα πρώτα του βήματα.
Όταν επιχειρούν την είσοδο στην αγορά εργασίας, το χάσμα απασχόλησης διογκώνεται: η διαφορά στο ποσοστό απασχόλησης μεταξύ ατόμων με και χωρίς αναπηρία αγγίζει σήμερα τις 24,2 ποσοστιαίες μονάδες, παρουσιάζοντας συνεχή αύξηση.
Ταυτόχρονα, το κόστος διαβίωσης επιβαρύνεται από ελλείψεις στις παροχές υγείας. Το ποσοστό των ατόμων με αναπηρία που ανέφεραν ακάλυπτες ανάγκες για ιατρικές εξετάσεις φτάνει το 7,1%, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό για τον πληθυσμό χωρίς αναπηρία είναι 2,6%. Όταν η πρόσβαση στην υγεία και την εργασία δυσχεραίνεται σε τέτοιο βαθμό, η διολίσθηση προς τη φτώχεια καθίσταται συχνά αναπόφευκτη.
Η παγίδα της καταγωγής και η διαγενεακή μεταφορά του κινδύνου
Ο αυξημένος κίνδυνος φτώχειας (+94%) για τους ανθρώπους που έχουν γεννηθεί εκτός της χώρας κατοικίας τους αποτελεί ισχυρή ένδειξη ότι οι πολιτικές ένταξης παρουσιάζουν σοβαρά ελλείμματα αποτελεσματικότητας.
Τα άτομα αυτά αντιμετωπίζουν πολλαπλά εμπόδια, από τη γραφειοκρατία έως την υποαπασχόληση. Στην εκπαίδευση, οι νέοι (15-29 ετών) που έχουν γεννηθεί στο εξωτερικό παρουσιάζουν ποσοστό NEET 17%, δηλαδή 70% υψηλότερο από τους γηγενείς (10%). Στην αγορά εργασίας, το χάσμα απασχόλησης μεταξύ αυτού του πληθυσμού και των γηγενών παραμένει σταθερά στο επίπεδο των 10,5 ποσοστιαίων μονάδων.
Αυτό που εγείρει όμως τη μεγαλύτερη ανησυχία για το μέλλον είναι η αντανάκλαση αυτών των ανισοτήτων στην επόμενη γενιά. Ενώ σε προγενέστερη έκθεση τα παιδιά με γονείς γεννημένους στο εξωτερικό αντιμετώπιζαν 122% υψηλότερο κίνδυνο φτώχειας, στα νεότερα στοιχεία της Eurostat ο κίνδυνος αυτός καταγράφεται στο +143% (με το 34% αυτών των παιδιών να βρίσκεται σε κίνδυνο, έναντι 14% των παιδιών με γηγενείς γονείς).
Η έμφυλη διάσταση: Μητρότητα, διπλές διακρίσεις και το ελληνικό οξύμωρο
Η Eurostat αναδεικνύει σταθερά ότι το φύλο αποτελεί καταλυτικό παράγοντα διεύρυνσης των ανισοτήτων, ειδικά σε συνδυασμό με τη μητρότητα ή τον τόπο γέννησης.
Η μερική απασχόληση στην ηλικιακή ομάδα 25-54 ετών αποτυπώνεται έντονα ως έμφυλο ζήτημα, συνδεδεμένο με τη φροντίδα. Το 31,7% των εργαζόμενων γυναικών με παιδιά απασχολείται με μερική εργασία, τη στιγμή που το αντίστοιχο ποσοστό για τους άνδρες με παιδιά βρίσκεται στο 5,1%. Ακόμη και χωρίς παιδιά, το ποσοστό των γυναικών στη μερική απασχόληση (19,2%) υπερβαίνει σημαντικά το ανδρικό (7,6%). Η στασιμότητα αυτών των ποσοστών υποδεικνύει ένα διαρκές κενό στις υποστηρικτικές δομές φροντίδας.
Το ελληνικό παράδοξο
Σε αυτό το ευρύτερο πλαίσιο, καταγράφεται ένα ιδιαίτερο εύρημα για τη χώρα μας. Η Ελλάδα, μαζί με τη Ρουμανία και την Εσθονία, παρουσιάζει την υψηλότερη αναλογία γυναικών φοιτητριών σε τομείς STEM (Επιστήμη, Τεχνολογία, Μηχανική και Μαθηματικά). Αυτό καταδεικνύει μια ισχυρή τάση των γυναικών να υπερβαίνουν τα παραδοσιακά εκπαιδευτικά στερεότυπα. Ωστόσο, η υψηλή αυτή εξειδίκευση συχνά προσκρούει στις πραγματικότητες της αγοράς εργασίας, όπου η απουσία κοινωνικών δομών στήριξης εξακολουθεί να οδηγεί σε αυξημένα ποσοστά υποαπασχόλησης.
Η ψηφιακή εχθρότητα ως καθρέφτης της κοινωνίας
Οι ανισότητες που καταγράφονται στο πεδίο της οικονομίας επεκτείνονται και στον δημόσιο, ψηφιακό χώρο. Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της Eurostat, το 31,7% των χρηστών του διαδικτύου ηλικίας 16-74 ετών δηλώνει ότι έχει παρατηρήσει εχθρικά ή υποτιμητικά μηνύματα που στρέφονται κατά ομάδων ή ατόμων.
Ως κύριοι στόχοι αυτών των μηνυμάτων καταγράφονται οι πολιτικές ή κοινωνικές απόψεις (42%), η φυλετική ή εθνική καταγωγή (34%), ο σεξουαλικός προσανατολισμός (25%), η θρησκεία ή οι πεποιθήσεις (23%) και το φύλο (23%). Τα άτομα με αναπηρία αποτελούν επίσης στόχο τέτοιων συμπεριφορών σε ποσοστό 12%. Τα δεδομένα αυτά υποδηλώνουν ότι ο ψηφιακός δημόσιος χώρος συχνά αντανακλά και αναπαράγει υφιστάμενες κοινωνικές διακρίσεις και στερεότυπα.
Συνοπτικός Χάρτης της Ανισότητας – Από τα Στατιστικά στην Πολιτική Ευθύνη
Η καταγραφή αυτών των στοιχείων από τη Eurostat παρέχει μια σαφή ακτινογραφία των κοινωνικών αποκλίσεων εντός της ΕΕ. Η συστηματική διατήρηση – και σε περιπτώσεις επιδείνωση- των δεικτών φτώχειας για συγκεκριμένες ομάδες αναδεικνύει ότι οι ενωσιακές και εθνικές πολιτικές κοινωνικής συνοχής συχνά υπολείπονται των διακηρυγμένων στόχων τους.
Η εξασφάλιση ίσων ευκαιριών απαιτεί διαφορετικές αφετηρίες πολιτικής αντιμετώπισης. Χωρίς ουσιαστική, ενισχυμένη υποστήριξη στην εκπαίδευση για τα άτομα με αναπηρία, και χωρίς στοχευμένες, αποτελεσματικές διαδικασίες ένταξης για όσους προέρχονται από άλλες χώρες, το χάσμα δύσκολα θα γεφυρωθεί.
Συμπερασματικά, είναι αδιαμφισβήτητο ότι η Ευρώπη αποτελεί παγκόσμια σταθερό πυλώνα προάσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, συγκροτώντας ένα θεσμικό και κοινωνικό κεκτημένο που σε άλλες πλευρές του πλανήτη είναι ζητούμενο. Ωστόσο, το βάθος του κοινωνικού μοντέλου μιας ηπείρου αξιολογείται τελικά από το δίχτυ ασφαλείας που προσφέρει στα πιο ευάλωτα μέλη της. Τα δεδομένα της Eurostat δεν αναιρούν τα ευρωπαϊκά επιτεύγματα, αποκαλύπτουν όμως ότι η ήπειρος που ηγείται παγκοσμίως στην ισότητα έχει ακόμη δρόμο για να κάνει την κοινωνική δικαιοσύνη βιωμένη πραγματικότητα για όλους.
Η “κοινωνική Ευρώπη” παραμένει ένα εύηχο σύνθημα, όταν οι ανισότητες βαθαίνουν, η φτώχεια αναπαράγεται διαγενεακά και εκατομμύρια πολίτες παραμένουν εγκλωβισμένοι σε μια αόρατη γεωγραφία του συστημικού αποκλεισμού. Η ευθύνη δεν είναι στατιστική αλλά βαθιά πολιτική. Και αυτή η πολιτική ευθύνη απαιτεί να πάψουμε να αντιμετωπίζουμε την αναπηρία, την καταγωγή ή τη μητρότητα ως απλούς στατιστικούς “παράγοντες κινδύνου”, και να αρχίσουμε να τις προσεγγίζουμε ως αφετηρίες για στοχευμένη, ουσιαστική θεσμική ενδυνάμωση.
Πηγή: www.neakriti.gr
