Αξιολόγηση της Εφαρμογής του κανονισμού αριθ. 1107/2006 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 5ης Ιουλίου 2006 σχετικά με τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία και των ατόμων με μειωμένη κινητικότητα όταν ταξιδεύουν αεροπορικώς
Ο Κανονισμός 1107/2006, που τέθηκε σε πλήρη ισχύ τον Ιούλιο 2008, αποτελεί τον πρώτο από μια σειρά νέων Κανονισμών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου που προωθούν τη διασφάλιση των ίσων ευκαιριών για τα άτομα με αναπηρία και ειδικότερα για τα άτομα με μειωμένη κινητικότητα. Ως άτομο με αναπηρία ή άτομο με μειωμένη κινητικότητα στον Κανονισμό ορίζεται οποιοδήποτε πρόσωπο, η κινητικότητα του οποίου είναι μειωμένη κατά τη χρήση των μεταφορικών μέσων, λόγω οποιασδήποτε σωματικής αναπηρίας (αισθητήριας ή κινητικής, μόνιμης ή προσωρινής), διανοητικής ανικανότητας ή αδυναμίας, ή λόγω οποιασδήποτε άλλης αιτίας ανικανότητας ή ηλικίας, και η κατάσταση του οποίου απαιτεί κατάλληλη προσοχή και προσαρμογή των προσφερόμενων σε όλους τους επιβάτες υπηρεσιών στις ιδιαίτερες ανάγκες του προσώπου αυτού.
Ο Κανονισμός αυτός έχει εφαρμογή κατά τις αεροπορικές μετακινήσεις με αναχώρηση από, διέλευση από, ή άφιξη σε αερολιμένα, όταν ο αερολιμένας ευρίσκεται στο έδαφος Κράτους-μέλους όπου ισχύει η Συνθήκη, ενώ κάποια άρθρα του (άρθρα 3, 4 και 10) έχουν επίσης εφαρμογή για τους επιβάτες που αναχωρούν από αερολιμένα ευρισκόμενο σε τρίτη χώρα με προορισμό αερολιμένα ευρισκόμενο στο έδαφος Κράτους-μέλους όπου ισχύει η Συνθήκη, εφόσον την πτήση εκτελεί κοινοτικός αερομεταφορέας.
Οι βασικότερες προβλέψεις του Κανονισμού για τα άτομα με αναπηρία ή τα άτομα με μειωμένη κινητικότητα περιλαμβάνουν τα εξής:
• Μη δυνατότητα – με την επιφύλαξη ορισμένων εξαιρέσεων που κυρίως σχετίζονται με την ασφάλεια – άρνησης επιβίβασης ή κράτησης από τις εταιρείες.
• Δικαίωμα λήψης βοήθειας στους αερολιμένες χωρίς επιπλέον κόστος.
• Μετατόπιση στους φορείς διαχείρισης των αερολιμένων της ευθύνης παροχής συνδρομής στα άτομα αυτά, αντί στις αεροπορικές εταιρείες όπως γίνονταν κατά το παρελθόν.
• Είσπραξη από τους αερολιμένες σχετικών τελών από κάθε αεροπορική εταιρεία, ανάλογων προς τον αριθμό επιβατών που η εταιρεία μεταφέρει από και προς τον αερολιμένα, ώστε το βάρος να κατανέμεται δίκαια σε όλους τους επιβάτες που χρησιμοποιούν έναν αερολιμένα και να μην αποθαρρύνεται η μεταφορά ατόμων με αναπηρία και ατόμων με μειωμένη κινητικότητα.
Ο Κανονισμός απαιτεί επίσης – μεταξύ άλλων – από τα Κράτη-μέλη να θεσπίσουν κυρώσεις στο εθνικό δίκαιο για την περίπτωση μη συμμόρφωσης με τον Κανονισμό, καθώς και να δημιουργήσουν Εθνικούς Φορείς Εφαρμογής, αρμόδιους για την επιβολή του. Στην Ελλάδα ο ρόλος αυτός έχει ανατεθεί στην Υπηρεσία Πολιτικής Αεροπορίας (Υ.Π.Α.).
Παράλληλα ο Κανονισμός απαιτεί από την Επιτροπή, να υποβάλει έκθεση στο Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο σχετικά με τα αποτελέσματα της εφαρμογής του και εφόσον κριθεί απαραίτητο, να υποβάλει και νομοθετικές προτάσεις για τη λεπτομερέστερη εφαρμογή των διατάξεών του ή την αναθεώρησή τους.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή / Γενική Διεύθυνση Ενέργειας και Μεταφορών ζήτησε από την εταιρεία Steer Davies Gleave να προβεί σε ανεξάρτητη αξιολόγηση του Κανονισμού, το τελικό κείμενο της οποίας υποβλήθηκε τον Ιούνιο 2010.
Τα συμπεράσματα της παραπάνω αξιολόγησης – που βασίστηκε σε συζητήσεις, διαβούλευση με τους εμπλεκόμενους φορείς (αερολιμένες, αεροπορικές εταιρείες, εθνικούς φορείς εφαρμογής, αναπηρικές οργανώσεις) και έρευνα γραφείου αναλυτικά για Βέλγιο, Δανία, Γαλλία, Γερμανία, Ελλάδα, Ουγγαρία, Ιρλανδία, Ιταλία, Λετονία, Ολλανδία, Πολωνία, Πορτογαλία, Ρουμανία, Ισπανία, Σουηδία και Ηνωμένο Βασίλειο και συνοπτικά για τα υπόλοιπα 11 Κράτη – δείχνουν ότι η πλειονότητα των αερολιμένων και των αεροπορικών εταιρειών, που εξετάστηκαν στο πλαίσιο της μελέτης αξιολόγησης, έχουν εφαρμόσει τις απαιτήσεις του Κανονισμού. Ωστόσο, εξακριβώθηκε ότι υπάρχει σημαντική διακύμανση στην ποιότητα των υπηρεσιών που παρέχονται από τους αερολιμένες, καθώς και στις πολιτικές των αεροπορικών εταιρειών σχετικά με τη μεταφορά των ατόμων με αναπηρία ή των ατόμων με μειωμένη κινητικότητα. Εντοπίστηκε επίσης σχετικά περιορισμένη δραστηριότητα από τους Εθνικούς Φορείς Εφαρμογής για την παρακολούθηση της εφαρμογής του Κανονισμού και για την προώθηση της ενημέρωσης και συνειδητοποίησης των δικαιωμάτων που χορηγεί.
Ειδικότερα διαπιστώθηκαν ανά ομάδα εμπλεκόμενων τα εξής:
Α) Αεροπορικές εταιρείες.
Εντοπίστηκε ανομοιομορφία στις πολιτικές που εφαρμόζουν για τη μεταφορά ατόμων με αναπηρία ή ατόμων με μειωμένη κινητικότητα (π.χ. σχετικά με τον αριθμό ανά πτήση, την απαίτηση για συνοδό κ.λπ.). Η έγκριση των πολιτικών αυτών είναι ευθύνη των εθνικών ρυθμιστικών αρχών ασφάλειας, αν και συνήθως οι εταιρείες προτείνουν τυπικά πολιτικές, οι οποίες γίνονται αποδεκτές με ελάχιστες ή καθόλου τροποποιήσεις από τις αρμόδιες Αρχές, που συχνά ταυτίζονται με τους Εθνικούς Φορείς Εφαρμογής του Κανονισμού. Επισημαίνεται ότι αν και ως πρόφαση για την ισχύ περιορισμών του αριθμού π.χ. των μεταφερόμενων ατόμων ανά πτήση είναι συνήθως η ασφάλεια, ελάχιστες ενδείξεις συγκεντρώθηκαν που να τη δικαιολογούν. Ο αντίστοιχος δε Κανονισμός που ισχύει στις Η.Π.Α., δεν προβλέπει παρόμοιους περιορισμούς. Όλες οι εταιρείες που εξετάστηκαν είχαν δημοσιεύσει πληροφόρηση για τη μεταφορά των ατόμων με αναπηρία, η πλειοψηφία τους όμως δεν ανέφερε στις ιστοσελίδες τους όλη τη σχετική πληροφόρηση για τους περιορισμούς μεταφοράς, που συνήθως συνδέονται με την προκοινοποίηση της ανάγκης για βοήθεια, κάτι που θα μπορούσε να θεωρηθεί παραβίαση του Κανονισμού. Ένα άλλο θέμα που τέθηκε από τις αναπηρικές οργανώσεις αφορά στη διαχείριση από τις εταιρείες των τεχνικών βοηθημάτων και εξοπλισμού κινητικότητας, για τα οποία ο Κανονισμός προβλέπει μεν τη διαχείριση αλλά δεν προβλέπει τρόπους μείωσης των κινδύνων απώλειας ή φθοράς ούτε και αύξηση της αποζημίωσης που καθορίζεται από τη συνθήκη του Μόντρεαλ.
Β) Αερολιμένες.
Όλοι οι αερολιμένες που εξετάστηκαν είχαν εφαρμόσει τον Κανονισμό, αν και υπήρξε η πληροφορία ότι περιφερειακοί αερολιμένες της Ελλάδας δεν τον έχουν εφαρμόσει. Οι περισσότεροι ανέθεσαν την υπηρεσία σε κάποιο Ανάδοχο και κάποιοι ήταν σε διαδικασία επαναδιαπραγμάτευσης γιατί οι μέχρι τότε παρεχόμενες υπηρεσίες δεν ήταν ικανοποιητικές. Η συχνότητα παροχής βοήθειας ποικίλει, αλλά γενικά ένα ποσοστό 0,2-0,7% των επιβατών ζήτησε την παροχή της προβλεπόμενης βοήθειας. Οι περισσότεροι αερολιμένες είχαν θεσπίσει ποιοτικά πρότυπα, που ακολουθούσαν συνήθως τα ελάχιστα προτεινόμενα πρότυπα στο ECΑC Dοcument 30. Στις περισσότερες όμως περιπτώσεις θεωρήθηκε ικανοποιητικό το επίπεδο των παρεχόμενων υπηρεσιών. Καταγράφηκε διαφοροποίηση στο διατιθέμενο εξοπλισμό των αερολιμένων αλλά και στο επίπεδο εκπαίδευσης του προσωπικού (ποικίλει από 3 ως 14 ημέρες). Τα τέλη που εισπράττονται από τους αερολιμένες για την εξυπηρέτηση των ατόμων με αναπηρία, επίσης, ποικίλουν από 0,16 σε 0,90 ευρώ, χωρίς να καταστεί δυνατόν να εξακριβωθούν τα αίτια αυτής της απόκλισης.
Γ) Εθνικοί Φορείς Εφαρμογής.
Όλα τα Κράτη-μέλη, εκτός της Σλοβενίας, είχαν ορίσει Εθνικούς Φορείς Εφαρμογής, που στις περισσότερες περιπτώσεις είναι οι Υπηρεσίες Πολιτικής Αεροπορίας και όλα, εκτός της Πολωνίας και Σουηδίας, είχαν θεσμοθετήσει κυρώσεις, αν και αρκετά δεν κάλυπταν όλες τις περιπτώσεις παραβάσεων. Οι ανώτατες ποινές ποικίλουν σημαντικά και σε ορισμένες περιπτώσεις δεν είναι αρκετά αυστηρές ώστε να καθιστούν τις παραβάσεις αποτρεπτικές. Τα περισσότερα Κράτη έχουν λάβει ελάχιστες καταγγελίες (συνολικά περίπου 1.110 σε ένα σύνολο 3,2 εκατομμυρίων επιβατών στους οποίους παρασχέθηκε η βοήθεια), εκ των οποίων το 80% στο Ηνωμένο Βασίλειο, ενδεχομένως λόγω της νομοθεσίας που επιτρέπει οικονομική αποζημίωση. Σε κάποια Κράτη εντοπίστηκαν σημαντικές πρακτικές δυσχέρειες για την επιβολή και την είσπραξη των κυρώσεων, κατά κανόνα σε σχέση με την επιβολή προστίμων στους μεταφορείς οι οποίοι εδρεύουν σε άλλα κράτη. Αν και οι περισσότεροι Φορείς είχαν θεσπίσει κάποια μέτρα για την παρακολούθηση της εφαρμογής του Κανονισμού, στις περισσότερες περιπτώσεις αυτή ήταν ελλιπής, οι περισσότεροι έλεγχοι επικεντρώθηκαν στους ελέγχους των συστημάτων και διαδικασιών χωρίς να αξιολογήσουν την εμπειρία των επιβατών. Λίγοι Φορείς επίσης ανέπτυξαν δράσης ευαισθητοποίησης / ενημέρωσης για τον Κανονισμό, μόνο 2 δραστηριοποιήθηκαν σε αυτό τον τομέα.
Δ) Διάφορα θέματα.
Ένα σημαντικό θέμα, που ανεδείχθη, είναι η μη συμβατότητα του ευρωπαϊκού με τον αντίστοιχο αμερικανικό Κανονισμό, που εφαρμόζεται στις ευρωπαϊκές εταιρείες που κάνουν πτήσεις από / προς τις Η.Π.Α. Σημεία τριβής: η ευθύνη παροχής βοήθειας κατά τον αμερικανικό Κανονισμό βαρύνει τις εταιρείες και όχι τους αερολιμένες, ενώ δεν επιτρέπονται περιορισμοί στον αριθμό των μεταφερόμενων ατόμων με αναπηρία ανά πτήση ούτε απαίτηση για προ-κοινοποίηση της ανάγκης για βοήθεια.
Οι προτάσεις της εταιρείας αξιολόγησης για βελτίωση αφορούν κυρίως σε:
Α) Προτάσεις που δεν απαιτούν νομοθετικές ρυθμίσεις και σχετίζονται με θέματα όπως η διατήρηση της ευθύνης στα αεροδρόμια, η παροχή πληροφοριών σχετικά με την προσβασιμότητα των αεροδρομίων (π.χ. η μέγιστη πιθανή απόσταση με τα πόδια μέσα στο αεροδρόμιο, τα μέσα που χρησιμοποιούνται για την πρόσβαση στα αεροσκάφη, καθώς και οι χώροι που διατίθενται για τα άτομα με αναπηρία κ.λπ.), η ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών σχετικά με τη δομή των συμβάσεων με τους παρόχους της βοήθειας, η κατάρτιση του προσωπικού, η αποσαφήνιση των πολιτικών ασφαλείας (σχετικά π.χ. με τον αριθμό των μεταφερόμενων ατόμων ανά πτήση, τις συνθήκες κάτω από τις οποίες θα απαιτείται η πρόβλεψη συνοδείας κ.λπ.), η συγκέντρωση των ποσοστών όσων προ-κοινοποιούν την ανάγκη για βοήθεια με στόχο την επανεξέταση του μέτρου, η χορήγηση απόδειξης στα άτομα που την προ-κοινοποιούν, η θέσπιση κυρώσεων για όλες τις παραβάσεις και ο μεθοδικός έλεγχος εφαρμογής του Κανονισμού, η προώθηση της ενημέρωσης, η στενότερη συνεργασία με τις αναπηρικές οργανώσεις, η ανάπτυξη λεπτομερούς οδηγού ορθής πρακτικής σχετικά με την εφαρμογή του Κανονισμού κ.λπ.
Β) Προτάσεις που απαιτούν τροποποίηση του Κανονισμού (άρθρα 8, 11, 14, 17) και σχετίζονται με θέματα, όπως π.χ. η ανάγκη διευκρίνισης ότι τα τέλη για την παροχή βοήθειας πρέπει να εξειδικεύονται ανά αερολιμένα και να μην είναι ενιαία σε όλη την εθνική επικράτεια, να είναι διαφανή, λογικά και να σχετίζονται με το κόστος, η ανάγκη διασφάλισης της εκπαίδευσης του προσωπικού των εταιρειών παροχής υπηρεσιών εδάφους, η ανάγκη ανεξαρτησίας των Εθνικών Φορέων Εφαρμογής από κάθε φορέα παροχής υπηρεσιών στο πλαίσιο του Κανονισμού (εν προκειμένω αυτό δεν ισχύει στην Ελλάδα) και αποσαφήνισης ότι οι Φορείς αυτοί είναι υπεύθυνοι για κάθε πτήση που φεύγει από και φθάνει σε αερολιμένες του Κράτους τους, η αποσαφήνιση ότι τυχόν καταγγελίες πρέπει να απευθύνονται στο Φορέα του Κράτους από όπου αναχώρησε η πτήση και όχι στο Φορέα του κράτους που εξέδωσε την άδεια εκμετάλλευσης του αερομεταφορέα κ.λπ.
Τέλος προτείνεται η αντιμετώπιση σοβαρών θεμάτων-κλειδιών, όπως π.χ. ο προσδιορισμός των συνθηκών μεταφοράς των ατόμων με αναπηρία (αριθμός ανά πτήση, απαίτηση για συνοδό κ.λπ.), η περαιτέρω αποσαφήνιση των ορισμών του «ατόμου με μειωμένη κινητικότητα», του «εξοπλισμού κινητικότητας» και της «συνεργασίας», η διευκρίνιση εάν οι αεροπορικές εταιρείες μπορούν να επιβάλλουν πρόσθετες επιβαρύνσεις για την παροχή οξυγόνου ή πολλαπλών θέσεων όταν η μία θέση είναι ανεπαρκής για τον επιβάτη (π.χ. στην περίπτωση των παχύσαρκων ή τραυματιών), η συμπερίληψη διάταξης που να απαιτεί από τα αεροδρόμια να δημοσιεύουν πληροφορίες σχετικά με τα δικαιώματα των επιβατών με αναπηρία (συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος υποβολής καταγγελίας) στα προσβάσιμα σημεία εντός του αερολιμένα κ.λπ. Τονίζεται η ανάγκη διαβούλευσης με τους ενδιαφερόμενους φορείς σχετικά με τις προτεινόμενες αλλαγές και η διερεύνηση του αντικτύπου εφαρμογής τους, καθώς και η συνεργασία Επιτροπής, Κρατών-μελών και όλων των εμπλεκόμενων για να τροποποιήσουν τη σύμβαση του Μόντρεαλ, προκειμένου να διαφοροποιηθούν τα τεχνικά βοηθήματα και ο εξοπλισμός για την κινητικότητα από τον ορισμό της «αποσκευής», ώστε να επιτευχθεί εξορθολογισμός της παρεχόμενης αποζημίωσης για τη φθορά ή απώλεια ακριβού εξοπλισμού (σήμερα προβλέπονται 1.131 ειδικά τραβηκτικά δικαιώματα, ή ευρώ1,370).
Ο Πρόεδρος της Ε.Σ.Α.μεΑ. στην Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή
Ο Πρόεδρος της Εθνικής Συνομοσπονδίας Ατόμων με Αναπηρία και του Ευρωπαϊκού Φόρουμ Ατόμων με Αναπηρία κύριος Ιωάννης Βαρδακαστάνης είχε την ιδιαίτερη τιμή να οριστεί από την Κυβέρνηση μέλος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής (ΕΟΚΕ), και συμμετέχει στην 3η Ομάδα Εργασίας.
Πρόκειται για τον πρώτο Έλληνα με αναπηρία που συμμετέχει στην ΕΟΚΕ, η οποία αποτελεί συμβουλευτικό όργανο της Ευρωπαϊκής Ένωσης που παρέχει εμπειρογνωμοσύνη στα μεγάλα θεσμικά όργανα της ΕΕ (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο), εκδίδοντας γνωμοδοτήσεις σχετικά με την προτεινόμενη κοινοτική νομοθεσία. Η ΕΟΚΕ εκδίδει επίσης γνωμοδοτήσεις πρωτοβουλίας για θέματα που θεωρεί ότι χρήζουν εξέτασης. Ένα από τα κύρια καθήκοντα της ΕΟΚΕ είναι να λειτουργεί ως γέφυρα μεταξύ των θεσμικών οργάνων της ΕΕ και της κοινωνίας των πολιτών, αφού στους κόλπους της συμμετέχουν εκπρόσωποι των κοινωνικών φορέων. Η ΕΟΚΕ συμβάλλει στην ενίσχυση του ρόλου τους μέσω του διαρθρωμένου διαλόγου με τις ομάδες αυτές στα κράτη μέλη της ΕΕ και σε τρίτες χώρες. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα μέλη είναι οργανωμένα σε τρεις ομάδες: «Εργοδότες», «Μισθωτοί» και «Διάφορες Δραστηριότητες» (π.χ. γεωργικές οργανώσεις, ενώσεις καταναλωτών, περιβαλλοντικές οργανώσεις, οργανώσεις για την οικογένεια, μη κυβερνητικές οργανώσεις κ.λπ.).
Στην πρώτη Ολομέλεια περιόδου 2010 – 2015 που έλαβε χώρα από τις 19 έως τις 21 Οκτωβρίου 2010 στις Βρυξέλλες και αφορούσε την εκλογή των οργάνων της ΕΟΚΕ, αποφασίστηκε η συμμετοχή του κυρίου Βαρδακαστάνη στο Προεδρείο του Ειδικού Τμήματος για τις Μεταφορές, την Ενέργεια, τις Υποδομές και την Κοινωνία της Πληροφορίας, η συμμετοχή του ως μέλος του Ειδικού Τμήματος για την Οικονομία και τη Νομισματική Ένωση, καθώς και στην Επιτροπή για τον Συντονισμό των Οικονομικών Πολιτικών. Τέλος, συμμετέχει στην Επιτροπή για το Πρόγραμμα «Ευρώπη 2020».
Η συμμετοχή του Προέδρου της Ε.Σ.Α.μεΑ. σε ένα τόσο σημαντικό όργανο ευρωπαϊκής εμβέλειας είναι μεγάλη τιμή και αναγνώριση για το εθνικό αναπηρικό κίνημα, για το τριτοβάθμιο κοινωνικό και συνδικαλιστικό φορέα εκπροσώπησης των ατόμων με αναπηρία και των οικογενειών τους στην Ελλάδα, που με συνέπεια και αίσθημα ευθύνης αγωνίζεται σθεναρά για την ισότιμη διαβίωση των ατόμων με αναπηρία σε εθνικό επίπεδο αλλά και με έντονη δραστηριότητα σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Ωστόσο, η Ε.Σ.Α.μεΑ. οφείλει να επισημάνει το σημαντικό έλλειμμα που συνεχίζει να υφίσταται και δεν είναι άλλο από τη μη συμμετοχή της Συνομοσπονδίας στην εθνική Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή. Η Συνομοσπονδία ζητεί από την Κυβέρνηση να τηρήσει τις δεσμεύσεις της και να διευθετήσει αυτό το σημαντικό ζήτημα, προκειμένου τα άτομα με αναπηρία να εκπροσωπηθούν και να συμμετάσχουν ενεργά σε όλες τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων και προώθησης των δικαιωμάτων τους και σε εθνικό επίπεδο.