Τόπος

Συστήνεται η φειδωλή χρήση μεταφορών και παρομοιώσεων προκειμένου το νόημα να γίνει πιο κατανοητό

 

Στην εισαγωγή κάθε σκηνής συστήνεται να αναφέρεται με σαφήνεια ο τόπος διεξαγωγής της δράσης, ώστε το κοινό να μπορεί άμεσα να εντάξει τοπικά τα δρώμενα που θα ακολουθήσουν

Η αναφορά του τόπου μπορεί να γίνει γενικά ή ειδικά, ούτως ειπείν πχ λεωφόρος/Βασιλίσσης Σοφίας, σούπερμαρκετ/Σκλαβενίτης. Η επιλογή καθορίζεται από τη σημασία και τον συμβολισμό του εκάστοτε τόπου στο οπτικοακουστικό κείμενο

Κάθε χαρακτηρισμός που συνοδεύει την αναφορά στον τόπο (πχ παλιά πολυκατοικία, έρημος δρόμος, κατάφυτο ανατολικό μπαλκόνι) συνήθως εξυπηρετεί έναν απ’ τους δύο ή και τους δύο στόχους:

◦              να φέρει νοητική σημασία (δηλ. να μεταδίδει ένα στοιχείο χρήσιμο για την κατανόηση της πλοκής, πχ κατάφυτο μπαλκόνι→ υποδηλώνει την αγάπη της ενοίκου για τα φυτά, τη φροντίδα, τη νοικοκυροσύνη)

◦              να φέρει συναισθηματική σημασία (δηλ. να προκαλεί συγκεκριμένα συναισθήματα ή συνειρμούς στο κοινό, πχ μια παραλία γεμάτη αρμυρίκια→ υποδηλώνει τη σκιά, τη δροσιά που παρέχουν το καλοκαίρι, το καταφύγιο ακόμα)

Για την επίτευξη της ακριβέστερης αναφοράς του τόπου, ο περιγραφέας καλείται να κάνει ενδελεχή έρευνα πάνω στα πραγματολογικά στοιχεία

 

Χρόνος

 

Προτείνεται η σαφής αναφορά στον χρόνο στην εισαγωγή κάθε νέας σκηνής, ώστε το κοινό να μπορεί εύκολα και άμεσα να τοποθετήσει τη δράση σε ένα χρονικό πλαίσιο

Η αναφορά μπορεί να γίνει μονολεκτικά (πχ βράδυ) ή περιφραστικά (πχ το επόμενο πρωί)

Κάθε μεγάλη χρονική μετατόπιση (αναδρομές, εγκιβωτισμοί) πρέπει να γίνει σαφής τόσο στην αρχή όσο και στη λήξη της (πχ αναδρομή στο 1980/ επιστροφή στο 2011)

Είναι σημαντική η σαφής αναφορά στον χρόνο με τη χρήση της κατάλληλης λέξης (πχ αυγή, ξημέρωμα, πρωί, δειλινό, σούρουπο, μεσάνυχτα)

Σε ταινίες άχρονες, δηλαδή ταινίες όπου δεν υπάρχει σαφής αναφορά στον χρόνο, ή ταινίες όπου ο χρόνος δεν μεταβάλλεται, πρέπει να καθίσταται εξαρχής σαφές αυτό το χαρακτηριστικό και να επιλέγεται ο ενεστώτας ως χρόνος της περιγραφής

Ο περιγραφέας δύναται (και ενίοτε παροτρύνεται) να συνοδεύει τους χαρακτηρισμούς του τόπου με επίθετα (πχ ηλιόλουστο πρωινό, δροσερή νύχτα), αν είναι απόλυτα σαφές απ’ το συγκείμενο

 

Ο περιγραφέας καλείται να ακολουθεί τους παρακάτω κανόνες ώστε να πετύχει το βέλτιστο αποτέλεσμα:

1. Δεν επεξηγεί ούτε ερμηνεύει. Το κοινό, βλέποντες και μη, έχει την ίδια ανάγκη: την πρόσβαση στο περιεχόμενο. Δεν αλλάζει η ανάγκη, μα το μέσο. Στην πρώτη περίπτωση, γίνεται οπτικά, στη δεύτερη ακουστικά. Δουλειά του περιγραφέα είναι να μελετήσει τόσο καλά το πρωτότυπο, που να μπορεί να αποτυπώσει λεκτικά μηνύματα που προσφέρονται στον βλέποντα αποδέκτη. Ωστόσο, πρέπει να μην ξεχνάμε ότι μία εικόνα μπορεί να περιέχει πάρα πολλές πληροφορίες, στις οποίες ο βλέπων έχει πρόσβαση, αλλά είναι αδύνατον όλα αυτά τα στοιχεία να μετουσιωθούν σε λέξεις και να “χωρέσουν” στο κάθε κενό. Έχοντας αυτό υπόψη, ο περιγραφέας πρέπει εξ ορισμού να επιλέξει, και στην επιλογή του καθοριστικό ρόλο παίζει η σημασία του κάθε στοιχείου. Έτσι, δεν θεωρείται επεξήγηση

 

ούτε ερμηνεία να αναφερθεί πχ ένα βάζο που αποτελεί συμβολισμό έναντι ενός πίνακα που η λειτουργία του είναι απλώς αισθητική. Με άλλα λόγια, ο περιγραφέας μπορεί να στρέψει την προσοχή του κοινού στα στοιχεία που έχουν σημασία, διότι είναι αδύνατον να τα αναφέρει όλα. Όμως, από ‘κει κι έπειτα, εξαρτάται απ’ τον κάθε αποδέκτη ξεχωριστά εάν θα κατανοήσει τον συμβολισμό ή τι συμπεράσματα θα εξάγει, όπως ακριβώς συμβαίνει και όταν ένας βλέπων παρακολουθεί μια ταινία

2. Δεν μεταφέρει την υποκειμενική του άποψη. Ρόλος του περιγραφέα, όπως και κάθε μεταφραστή, είναι να είναι πιστός στο πρωτότυπο και να σέβεται τον στόχο του δημιουργού. Παρόλα αυτά, δεν πρέπει να συγχέεται η υποκειμενική άποψη του περιγραφέα με την υποκειμενική άποψη του σκηνοθέτη. Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί να απαγορευτεί καθολικά η χρήση λέξεων που θεωρούνται εξ ορισμού υποκειμενικές (πχ όμορφος, γοητευτικός, μοχθηρός κλπ), διότι τότε απεκδύεται το μετάφρασμα από βασικά στοιχεία χρήσιμα για την κατανόηση και απόλαυση του προϊόντος. Ο περιγραφέας πρέπει να μελετήσει το κείμενο-πηγή και να μεταφέρει την υποκειμενική άποψη του σκηνοθέτη, πχ εάν ένας άντρας παρουσιάζεται ως γόης, πρέπει και στην περιγραφή να παρουσιαστεί έτσι, ασχέτως εάν ο περιγραφέας συμφωνεί με αυτό. Επίσης, εάν η μουσική προκαλεί συγκεκριμένα συναισθήματα στον περιγραφέα, δεν σημαίνει ότι ο σκηνοθέτης είχε στόχο να προκαλέσει αυτά τα συναισθήματα στο κοινό. Δεν πρέπει να λησμονούμε ότι ο περιγραφέας είναι πρώτα και κύρια θεατής και, όπως όλοι οι θεατές, θα ερμηνεύσει την ταινία βάσει των προσωπικών του εμπειριών, συναισθημάτων, γνώσεων και χαρακτήρα. Για να αποφευχθεί αυτός ο σκόπελος, η λύση έγκειται στην επανειλημμένη προβολή και στην αποστασιοποίησή του απ’ το πρωτότυπο. Έτσι, θα καταφέρει να παραμείνει αντικειμενικός απέναντι στο έργο και να το μεταφέρει με τη μέγιστη ακρίβεια και πιστότητα.

 

Πού εισάγω την περιγραφή

 

Κατά τον χρονισμό του σεναρίου, οι περιγραφές εισάγονται στα κενά διαστήματα μεταξύ των διαλόγων. Σε περίπτωση παρουσίας μουσικής (διηγητικής ή μη) ή/και ηχητικών εφέ/παρασκηνιακών ήχων, θα πρέπει:

Ο περιγραφέας να αναλύσει τη λειτουργία και τη σημασία/βαρύτητα του ηχοτοπίου και να αποφασίσει εάν:

◦              θα καταπνίξει το ηχοτοπίο εισάγοντας περιγραφή

◦              θα μειώσει την έκταση της περιγραφής, προκειμένου να συνυπάρξει αρμονικά με το ηχοτοπίο

◦              θα παραλείψει την περιγραφή, προκειμένου να ακούγεται αβίαστα η μουσική/τα ηχητικά εφέ/οι παρασκηνιακοί ήχοι

 

Η απόφαση αυτή βασίζεται στην ιεράρχηση των πληροφοριών. Δεν υπάρχει μία ενδεδειγμένη στρατηγική που να ταιριάζει σε κάθε περίπτωση κάθε ταινίας. Το συγκείμενο επηρεάζει και καθορίζει το πώς θα κινηθεί ο περιγραφέας, ο οποίος θα πρέπει να επιστρατεύσει τις γνώσεις του πάνω στο συγκεκριμένο οπτικοακουστικό κείμενο και την κριτική του ικανότητα, για να καταλήξει στη βέλτιστη προσέγγιση.

Σε κάθε περίπτωση, η περιγραφή απαγορεύεται να καλύπτει τον διάλογο, ο διάλογος είναι πρώτος στην ιεράρχηση απέναντι σε όλα τα υπόλοιπα στοιχεία. Η περιγραφή θα πρέπει να εισαχθεί έτσι, ώστε ο διάλογος να ακούγεται αβίαστα.

Όσον αφορά τη διαχείριση της μουσικής, ο περιγραφέας θα πρέπει να αναλύσει τον ρόλο της, καθώς και αν η μουσική έχει στίχους ή όχι. Πέρα απ’ τη δημιουργία ατμόσφαιρας, η μουσική μπορεί να λειτουργεί ως κοινωνός μηνυμάτων μέσω των στίχων (Igareda, 2012:240), να εντείνει το συναίσθημα στο κοινό ή, ειδικά αν είναι διηγητική, να αποκαλύπτει στο κοινό στοιχεία για τους χαρακτήρες, την πλοκή, να αποτελεί μέθοδο προοικονομίας κλπ. Η μουσική, όπως και η σιωπή 1, δεν πρέπει να θεωρούνται πάντα αψήφιστα διαθέσιμα σημεία προς εισαγωγή περιγραφής, αλλά ο ρόλος τους θα πρέπει να αναλύεται, προτού παρθεί η απόφαση διαχείρισής τους.

 

1              Η σιωπή, ούτως ειπείν η απουσία ήχου, ενίοτε δεν αποτελεί πρόσφορο έδαφος για περιγραφή, διότι δύναται να μεταδίδει μηνύματα (Orero&Szarkowska, 2014:128). Αντί για διαστήματα κενά ήχου, θα βοηθούσε αν αντιλαμβανόμασταν ότι μερικές φορές πρόκειται για διαστήματα γεμάτα με σιωπή: όσο παράδοξο και αν ακούγεται, η σιωπή μπορεί να είναι μια συνειδητή επιλογή του σκηνοθέτη και, ως τέτοια, θα πρέπει να γίνει σεβαστή (Λιάκου, 2021:37)

 

Οδηγία 2: Ηχογράφηση και ενσωμάτων περιγραφών

 

Εκφώνηση και ηχογράφηση

 

Μετά τη σύνταξη ενός χρονισμένου σεναρίου, ο ίδιος ο περιγραφέας ή κάποιος ηθοποιός με σχετική εμπειρία θα αναλάβει την εκφώνηση και ηχογράφησή του, κάνοντας χρήση των αντίστοιχων εγκαταστάσεων (στούντιο ηχογράφησης). Προτείνεται η εκφώνηση να πληροί τα ακόλουθα κριτήρια:

1. Ευχάριστη φωνή και καθαρή άρθρωση
2. Ρυθμός εκφώνησης κανονικός. Σε σημεία όπου η περιγραφή είναι πολύ πυκνή, ο εκφωνητής δύναται να επιταχύνει τον ρυθμό της εκφώνησης, φροντίζοντας πάντα:
3. η περιγραφή να γίνεται κατανοητή
4. να ακούγεται αβίαστα ο διάλογος ή όποιο άλλο στοιχείο έχει αφήσει σκόπιμα ακάλυπτο ο περιγραφέας
5. Να συνάδει υφολογικά με το συγκείμενο. Σε σημεία όπου η δράση κορυφώνεται, προτείνεται η φωνή να ακολουθεί το ίδιο ύφος, προκειμένου να ενταχθεί αρμονικά στο καλλιτεχνικό προϊόν και να μη χάσει το κοινό την εμβύθισή του στην πλοκή.
6. Σε σημεία έντονης συναισθηματικής φόρτισης, σκηνές που στόχο έχουν τη συγκίνηση και μπορεί ο κινηματογραφικός ρυθμός να επιβραδύνει, προτείνεται η εκφώνηση να γίνεται πιο αργά και ο τόνος να χρωματίζεται αναλόγως
7. Σε σημεία με έντονο σασπένς, προτείνεται η εκφώνηση να είναι πιο κοφτή και γρήγορη, προκειμένου να ταιριάξει με την κίνηση του πρωτοτύπου (ειδικά αν περικλείεται από αντίστοιχου ύφους ηχητικά εφέ/μουσική)
8. Η επιλογή γυναικείας ή ανδρικής φωνής καθορίζεται απ’ την εκάστοτε ταινία

 

Ο περιγραφέας πρέπει να αποφεύγει αχρείαστους λυρισμούς κατά την εκφώνηση. Ο χρωματισμός της φωνής θα πρέπει να γίνεται φειδωλά στα σημεία που πραγματικά χρειάζεται, σύμφωνα με το εκάστοτε κείμενο.

 

Όσο καλά χρονισμένο είναι ένα σενάριο, υπάρχει περίπτωση να χρειαστούν αλλαγές, καθώς πολλές φορές αποδεικνύεται κατά την ηχογράφηση ότι κάποιες περιγραφές είτε δεν χωράνε είτε απαιτούν τάχιστη ανάγνωση, με αποτέλεσμα το κοινό να μην έχει τον χρόνο να τις ακούσει. Γι’ αυτές τις περιπτώσεις, προτείνονται τα εξής:

1. Σημειώσεις πάνω στο σενάριο. Κάθε περιγραφή που πρέπει να εκφωνηθεί με συγκεκριμένο ύφος ή με συγκεκριμένη ταχύτητα πρέπει να υποδηλώνεται στο σενάριο, ώστε να μπορεί ο εκφωνητής να προετοιμαστεί
2. Μελέτη του σεναρίου και συζήτηση πριν την ηχογράφηση. Οι συντελεστές της περιγραφής καθώς και ο/οι εκφωνητές συστήνεται να έχουν αναλύσει το είδος της ταινίας και τα επιμέρους χαρακτηριστικά της πριν την ηχογράφηση. Προτείνεται, επίσης, η πρόβα πριν την ηχογράφηση για αποφυγή πιθανών αστοχιών
3. Παρουσία του περιγραφέα κατά την ηχογράφηση. Έτσι, μπορούν να διορθωθούν λάθη επιτόπου και να συνεχιστεί η διαδικασία ομαλά

 

Ενσωμάτωση περιγραφών και ηχοληψία

 

Μετά από την ηχογράφηση των περιγραφών, ένας ηχολήπτης θα πρέπει να αναλάβει την ενσωμάτωσή τους στην ταινία, προκειμένου να προκύψει ένα αρχείο με ενσωματωμένη την ακουστική περιγραφή. Ο ηχολήπτης θα πρέπει:

1. Να “καθαρίσει” τις ηχογραφημένες περιγραφές από τυχόν παρασκηνιακούς ήχους και αναπνοές
2. Να εξαλείψει κενά που προκύπτουν από παύσεις του εκφωνητή
3. Να φροντίσει όλες οι περιγραφές να κινούνται στην ίδια ένταση
4. Αν η ταινία πρόκειται να προβληθεί σε κινηματογραφική αίθουσα (αρχείο DCP), δεν γίνεται καμία παρέμβαση στον πρωτότυπο ήχο. Το κοινό αυξομειώνει την ένταση της περιγραφής μέσω των ατομικών ακουστικών που τους παρέχονται. Αν η ταινία πρόκειται να προβληθεί στην τηλεόραση ή μέσω κάποιας πλατφόρμας, τότε γίνεται μιξάζ των ήχων του πρωτοτύπου και της ακουστικής περιγραφής.

 

Κατόπιν της ενσωμάτωσης, το προϊόν θεωρείται περατωμένο. Μια τελική προβολή του επιβάλλεται πριν την επίσημη παρουσίασή του σε κοινό.

 

Οδηγία 4: Ακουστική Εισαγωγή

 

Η ακουστική εισαγωγή είναι ένα εκφωνηθέν τμήμα πρόζας που εισάγεται πριν τους τίτλους αρχής, ουσιαστικά πριν ξεκινήσει η ταινία, και θεωρείται ένα πρόσθετο στοιχείο. Έχει πολλές λειτουργίες, μεταξύ άλλων την εξοικείωση του κοινού με τη φωνή της περιγραφής, την παροχή πληροφοριών για την ταινία (σκηνοθεσία, διάρκεια κλπ), την αναφορά χαρακτηριστικών που ίσως ξενίσουν το κοινό (πχ αναδρομές, ξένες γλώσσες), την παρουσίαση των χαρακτήρων, καθώς και τεχνικές πληροφορίες για τη χρήση των ακουστικών. Η προσθήκη της ακουστικής εισαγωγής είναι προαιρετική, αν και εξαιρετικά χρήσιμη τόσο για τον περιγραφέα όσο και για το κοινό. Ελλείψει ακουστικής εισαγωγής, ένα φυλλάδιο σε γραφή Μπράιγ θα μπορούσε να παρασχεθεί στο κοινό, δίνοντας συνοπτικές πληροφορίες για το κινηματογραφικό προϊόν.

 

Περιεχόμενο και διάρκεια

 

Τα δύο αυτά στοιχεία είναι αλληλένδετα, καθώς το περιεχόμενο επηρεάζει τη διάρκεια και αντιστρόφως.

Όσον αφορά στο περιεχόμενο, προτείνεται να αναφέρονται τα εξής με την ακόλουθη σειρά:

1. Πληροφορίες για την ταινία (τίτλος, συντελεστές, διάρκεια, είδος)
2. Σύντομη περίληψη της πλοκής
3. Παρουσίαση βασικών χαρακτήρων
4. Στοιχεία σκηνοθεσίας (ΠΡΟΣΟΧΗ: να αποφεύγεται η χρήση πολύ εξειδικευμένων τεχνικών όρων, κινηματογραφικής τζάργκον), ύφος, ρυθμός της ταινίας
5. Αναφορά ιδιαίτερων          χαρακτηριστικών             (πχ          μεγάλες               τοπικές/χρονικές                μετατοπίσεις, ακουστικοί υπότιτλοι)
6. Αναφορά των συντελεστών της ακουστικής περιγραφής

 

Ιδανικά, σε μεγάλου μήκους ταινίες η ακουστική εισαγωγή δεν θα πρέπει Να ξεπερνά τα έξι λεπτά. Στον χρόνο αυτό, δύνανται να αναφερθούν τα παραπάνω στοιχεία χωρίς να προκληθεί κούραση στο κοινό. Σε μικρού μήκους ταινίες, δεν ενδείκνυται η προσθήκη ακουστικής εισαγωγής.

 

Βιβλιογραφία

 

Igareda, P. (2012). Lyrics against images: music and audio description. MonTI. Monografías de Traducción e Interpretación, 4, 233–254. https://doi.org/10.6035/monti.2012.4.10

 

Monaco, J. (2009). How to Read a Film: Movies, Media, and Beyond (4th ed.).

 

Orero, P., & Szarkowska, A. (2014). The importance of sound for audio description. In P. Orero, A. Matamala, & A. Maszerowska (Eds.), Audio Description: New perspectives illustrated (UK ed., pp. 121–140). John Benjamins Publishing Company

 

Λιάκου, Ε. (2021) Τεχνικές Ακουστικής Περιγραφής στα Ελληνικά για τον Κινηματογράφο/ Διδακτορική διατριβή. https://freader.ekt.gr/eadd/index.php?doc=49679&lang=el

 

Λιάκου, Ε. (2025) Σινεμά με Άλλου Βλέμμα: Τεχνικές Ακουστικής Περιγραφής για την Προσβασιμότητα Ατόμων με Προβλήματα Όρασης. Νεανικό Πλάνο. Αθήνα