Εργασία και Άτομα με Οπτική Αναπηρία – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Μανάργια Ευθυμίας – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 11ο
2.5 Η Διαδικασία της μετάβασης των ατόμων με αναπηρία από το Περιβάλλον Εκπαίδευσης στην Εργασία
Ο Νόμος για τη Βελτίωση της Εκπαίδευσης (IDEA, 2004) για τα ατομα με αναπηρία, διακρίνει την έννοια της μετάβασης, ως ένα συντονισμένο σύστημα που ορίζει ένα σύνολο δραστηριοτήτων για τα άτομα με αναπηρία. Συγκεκριμένα, ξεκίνησε ως ένα έργο προσανατολισμένο στα αποτελέσματα της ενίσχυσης του ακαδημαϊκού προφίλ και των επιδόσεων των μαθητών / μαθητριών με αναπηρία, με στόχο να ανοίξει τον δρόμο για μια ομαλή μετάβαση από το σχολείο σε δραστηριότητες όπως:
- μεταλυκειακή εκπαίδευση,
- επαγγελματικός προσανατολισμός,
- είσοδος σε εργασία πλήρους απασχόλησης,
- συνεχής εκπαίδευση και εκπαίδευση ενηλίκων,
- υπηρεσίες για ενήλικες και
- ανεξάρτητη διαβίωση και συμμετοχή στην κοινότητα.
Βέβαια, οι υπηρεσίες μετάβασης βασίζονται στις ατομικές ανάγκες του παιδιού και για να το πετύχουν αυτό, υπολογίζουν τις ικανότητες, τις τάσεις, τις επιθυμίες και τα ενδιαφέροντά του. Επίσης, περιλαμβάνει τον προγραμματισμό, τις βασικές υπηρεσίες, τις κοινοτικές εμπειρίες, την επαγγελματική ανέλιξη και τις ανάγκες της ενήλικης ύπαρξης, όπως την απόκτηση δεξιοτήτων καθημερινής ζωής και την αξιολόγησης σταδιοδρομίας (Storey, 2009). Με άλλα λόγια, ο νόμος IDEA απαιτεί τη συνεργασία με φορείς παροχής υπηρεσιών, έτσι ώστε να συνεχιστεί η μετάβαση και μετά την ολοκλήρωση του σχολείου (Wittenburg et al., 2002). Μια επιτυχημένη μετάβαση άλλωστε, βασίζεται στην ανάπτυξη δεξιοτήτων από τους μαθητές / τις μαθήτριες μέσω της εκπαίδευσης, στην υποστήριξη που ενισχύει ή διευκολύνει αυτές τις δεξιότητες, καθώς και στις ευκαιρίες για εφαρμογή αυτών των δεξιοτήτων. Η συσσώρευση δεξιοτήτων έχει αποδειχθεί ότι είναι ένα σημαντικό συστατικό μιας επιτυχημένης μετάβασης στην ενηλικίωση (Koning & Magill-Evans, 2001).
Εξίσου σημαντικός είναι ο κεντρικός ρόλος των μαθητών / μαθητριών στο σχεδιασμό και την προετοιμασία για τη ζωή, μετά το σχολείο (Field, 2013). Συχνά, τα άτομα με αναπηρία εργάζονται με μέλη της οικογένειας, φίλους, επαγγελματίες, μέλη της κοινότητας και όλοι επιδιώκουν να τοποθετηθούν στο επίκεντρο του προγράμματος, προσαρμόζοντας την υποστήριξη στις ικανότητες, τις ανάγκες και τις προτιμήσεις τους, με σκοπό να βελτιώσουν την αποφασιστικότητα και την ένταξή τους στην κοινωνία (Kim & Turnbull, 2004). Εξαιρετικά σημαντικός κρίνεται επίσης και ο ρόλος των δασκάλων ειδικής αγωγής στην ανάπτυξη προαπαιτούμενων δεξιοτήτων που με τη σειρά τους ενισχύουν τον αυτοπροσδιορισμό και κάνουν τους μαθητές / τις μαθήτριες με αναπηρία ανεξάρτητους και έτοιμους για το μέλλον (Wehmeyer et al., 2003). Τα άτομα με αναπηρία επίσης, αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην εκπαιδευτική και επαγγελματική διαδικασία και μόνο μέσα από μια οργανωμένη μετάβαση που βασίζεται στη θέσπιση/εφαρμογή εθνικών και πολιτικών μέτρων και τη συνεργασία όλων των ενδιαφερομένων, μπορούν να μεταβούν επιτυχώς στον οικονομικό τομέα και την ενήλικη ζωή (Ευρωπαϊκός Φορέας Ειδικής Αγωγής, 2002).
Επιπροσθέτα, η διαδικασία οργάνωσης και σχεδιασμού της μετάβασης, ακολουθείται από απαραίτητα βήματα, όπως αξιολόγηση, εξατομικευμένο σχεδιασμό και αναφορά απόδοσης. Πρώτον, η αξιολόγηση μετάβασης είναι μια συνεχής διαδικασία συλλογής δεδομένων που αφορούν τον μαθητή / την μαθήτρια σχετικά με τις ανάγκες, τα ενδιαφέροντα και τις ανησυχίες του για το εκπαιδευτικό και εργασιακό του μέλλον. Αυτή η διαδικασία πρέπει να ξεκινήσει στη μέση του σχολικού προγράμματος και να συνεχίσει να ολοκληρώνεται, με τον μαθητή / την μαθήτρια να αποφοιτά από το γυμνάσιο. Στο νόμο για τη βελτίωση της εκπαίδευσης για τα άτομα με αναπηρία, οι αξιολογήσεις που διευκρινίζουν τον προγραμματισμό μετάβασης πρέπει να αναληφθούν από το σχολείο (Sitlington & Clark, 2007).
Ως εκ τούτου, οι ατομικές συνθήκες των μαθητών / μαθητριών με αναπηρία, ποικίλλουν ευρέως, απαιτώντας συχνές αξιολογήσεις για τον προσδιορισμό των ατομικών τους αναγκών και στη συνέχεια την ανάπτυξη εξατομικευμένων σχεδίων μετάβασης (Carter at al., 2014). Οι μέθοδοι που χρησιμοποιούνται στις αξιολογήσεις μετάβασης για τη συλλογή δεδομένων για μαθητές / μαθήτριες με αναπηρία, εκτελούνται μέσω δραστηριοτήτων, όπως συνεντεύξεις, ερωτηματολόγια αυτοαξιολόγησης, μέσω επίσημων αξιολογήσεων με τη χρήση οργάνων που χαρακτηρίζονται από την εγκυρότητά τους και με τη βοήθεια υποστηρικτικής τεχνολογίας (Neubert & Leconte, 2013). Η εφαρμογή της αξιολόγησης και του σχεδιασμού της μετάβασης για τα άτομα με αναπηρία, διευκολύνει τη συμμετοχή στον εξατομικευμένο σχεδιασμό προγραμμάτων σπουδών (Neubert, & Lecomte, 2013). Οι ειδικοί παιδαγωγοί είναι σημαντικοί βοηθοί στη διαδικασία σχεδιασμού της μετάβασης λόγω της παρατεταμένης αλληλεπίδρασής τους με μαθητές / μαθήτριες με αναπηρία. Παράλληλα, και οι γονείς συμβάλλουν τα μέγιστα στη διαδικασία αξιολόγησης, αφού έχουν την ευκαιρία να παρατηρήσουν τις δυνατότητες του παιδιού τους στο εξωσχολικό περιβάλλον (Carter et al., 2014).
Η επόμενη φάση περιλαμβάνει ένα εξατομικευμένο πλάνο μάθησης. Συγκεκριμένα, ο νόμος IDEA του 2004 για τη βελτίωση της εκπαίδευσης για τα άτομα με αναπηρία αύξησε το όριο ηλικίας που ορίζεται στον νόμο IDEA του 1997, σύμφωνα με το οποίο τα μεταβατικά προγράμματα πρέπει να ξεκινούν από την ηλικία των 14 ετών. Κατά συνέπεια, ο νόμος του 2004 περιλαμβάνει μια εντολή για την ανάπτυξη προγραμμάτων μετάβασης για μαθητές / μαθήτριες όλων των ηλικιών,
16 ετών και άνω, εφαρμόζοντας εξατομικευμένα εκπαιδευτικά προγράμματα μετάβασης (Hetherington et al., 2010). Ο εξατομικευμένος προγραμματισμός επιτρέπει στο άτομο, την οικογένειά του και τους φίλους του να συλλέγουν πληροφορίες που σχετίζονται με τον ίδιο και την αναπηρία του, ενώ παράλληλα δημιουργούν στόχους και οράματα για εκείνον, όλα με απώτερο στόχο την επίτευξη καλύτερης ποιότητας ζωής (Wells & Sheehey, 2012). Σύμφωνα με το νόμο IDEA, ένα εξατομικευμένο πρόγραμμα σπουδών πρέπει να περιλαμβάνει πληροφορίες για το παιδί και τις τρέχουσες ανάγκες του. Οι πληροφορίες αυτές αφορούν:
- την τρέχουσα εκπαιδευτική του επίδοση,
- τους ετήσιους στόχους του, οι οποίοι μπορεί να είναι γενικοί, αλλά σίγουρα μετρήσιμοι ως προς τα αποτελέσματα,
- την ειδική εκπαίδευση και τις υπηρεσίες που χρειάζεται να προσλάβει για να επιτύχει τους στόχους του και
- τη μέτρηση της προόδου (U.S. Department of Education Office of Special Education and Rehabilitation, 2000).
- το τελικό στάδιο του σχεδιασμού της μετάβασης είναι η περίληψη απόδοσης.
Ο νόμος IDEA του 2004 εξετάζει επίσης τη σημασία του να λαμβάνουν τα άτομα με αναπηρία (μετά την ολοκλήρωση της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης) ένα έγγραφο που περιέχει μια περίληψη της απόδοσής τους για να βοηθήσει στην επίτευξη των μεταδευτεροβάθμιων στόχων τους (Σύνοψη απόδοσης – SOP) (Woods et al, 2010). Το έγγραφο αυτό θα παρέχει χρήσιμες πληροφορίες για τους διάφορους φορείς και τα σχολεία που μπορούν να επισκέπτονται οι μαθητές / μαθήτριες με αναπηρία καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής τους (Storey, 2009; Woods et al, 2010). Σαφώς, η μετάβαση στην ενηλικίωση, είναι μια σύνθετη διαδικασία και όλοι οι νέοι πρέπει να ξεπεράσουν τις όποιες δυσκολίες.
Τα χαρακτηριστικά των μαθητών / μαθητριών και της οικογένειας, οι οικονομικές συνθήκες και η διαθεσιμότητα κοινωνικών υπηρεσιών επηρεάζουν τα αποτελέσματα μετάβασης (Field, 2013). Το έγγραφο σύνοψης απόδοσης (SOP) παρέχει πληροφορίες που συγκεντρώθηκαν κατά τη διάρκεια των τάξεων του γυμνασίου και είναι γραμμένες σε απλή γλώσσα, συμπεριλαμβανομένων των ακαδημαϊκών και λειτουργικών επιδόσεων ενός μαθητή / μιας μαθήτριας και συστάσεις για τη βελτίωση των πιθανοτήτων επιτυχίας του / της μετά την ολοκλήρωση της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Με βάση τις συστάσεις που περιέχονται στη σύνοψη απόδοσης (SOP), οι μαθητές / μαθήτριες μπορούν να ζητήσουν υπηρεσίες που θα ενισχύσουν την επιτυχία τους στην ενήλικη ζωή ( Richter & Mazzotti, 2011). Με βάση τη μελέτη των Richter & Mazzotti (2011) σχετικά με την ανάπτυξη και τη χρήση των σχετικών εγγράφων, γίνονται οι ακόλουθες συστάσεις:
- οι μαθητές / μαθήτριες πρέπει να συμμετέχουν στη διαδικασία κατάρτισης εγγράφων,
- να χρησιμοποιούν πρότυπα SOP NTDS (ένα ειδικό έντυπο ως τυπικό),
- διαδικασία αξιολόγησης κατάλληλης μετάβασης, που περιλαμβάνει εν συντομία πληροφορίες για τον μαθητή.
Κεντρικό στοιχείο των συστάσεων για τη χρήση του εν λόγω εγγράφου, είναι τα στοιχεία των οφελών που προκύπτουν από περιλήψεις επιδόσεων: α) ενισχυμένου αυτοπροσδιορισμού για μαθητές / μαθήτριες με αναπηρία, β) πρόσβασης σε υπηρεσίες και περιβάλλοντα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και γ) μεταδευτεροβάθμια εκπαίδευσης για το προσωπικό με αναπηρία.
Η διαδικασία του σχετικού εγγράφου που κατευθύνεται από τους μαθητές / τις μαθήτριες (SD-SOP), παρέχει ευκαιρίες σε αυτούς να μάθουν για την αναπηρία τους, να συλλέξουν πληροφορίες αξιολόγησης μετάβασης, να βρουν καταλύματα και να προσδιορίσουν τους στόχους μετά το γυμνάσιο. Το πρότυπο SD-SOP είναι επίσης διαθέσιμο για την υποστήριξή τους και μετά το σχολείο (Martin et al., 2007). Στη μελέτη των Mazzotti et al. (2015) που διερεύνησε τα αποτελέσματα της εφαρμογής SD-SOP σε νέους μαθητές / μαθήτριες με νοητική αναπηρία, προσδιόρισαν πως οι συμμετέχοντες / συμμετέχουσες ήταν ιδιαίτερα αφοσιωμένοι σε προσωποκεντρικές συνεδρίες και ήταν σε θέση να εφαρμόσουν τη χρήση του SD-SOP στις ρύθμισεις απασχόλησης. Ως εκ τούτου, κρίθηκε σωστό για το προσωπικό του σχολείου να εφαρμόζει τη χρήση των εγγράφων από τους μαθητές / τις μαθήτριες και να παρέχει πληροφορίες για να διευκολύνει τη χρήση τους κατά τον σχεδιασμό της μετάβασης (Richter & Mazzotti, 2011).