Η εκπαίδευση των Προσωπικών Βοηθών
Το ζήτημα της εκπαίδευσης των Προσωπικών διερευνήθηκε στο ποσοτικό και στο ποιοτικό σκέλος της έρευνας. Στην ερώτηση εάν οι ωφελούμενοι γνώριζαν ότι στο πλαίσιο του Προγράμματος, ο Προσωπικός Βοηθός έχει λάβει εκπαίδευση με τη μέθοδο της εξ αποστάσεως ασύγχρονης εκπαίδευσης, οι οχτώ (8) στους δέκα (10) απαντούν ότι το γνώριζαν.
Ναι το γνώριζα ότι έχει λάβει εκπαίδευση με τη μέθοδο της εξ αποστάσεως ασύγχρονης εκπαίδευσης
Όχι, δεν το γνώριζα
Το γνώριζα ότι έχει λάβει εκπαίδευση, χωρίς να γνωρίζω τον τρόπο της εκπαίδευσης
Η ανάλυση των ομάδων εστίασης αναδεικνύει μια κοινή αντίληψη μεταξύ ωφελούμενων, οικογενειών και άλλων συμμετεχόντων: η υφιστάμενη εκπαίδευση των Προσωπικών Βοηθών θεωρείται χρήσιμη ως εισαγωγική ενημέρωση, αλλά ανεπαρκής για την ουσιαστική προετοιμασία των Προσωπικών Βοηθών ως προς τις σύνθετες απαιτήσεις του ρόλου.
Οι συμμετέχοντες στην πλειονότητά τους περιέγραψαν το εκπαιδευτικό πρόγραμμα ως ιδιαίτερα γενικό (π.χ. βασικές πληροφορίες για την αναπηρία, αρχές ορθής συμπεριφοράς, δικαιωματική προσέγγιση της αναπηρίας), χωρίς εστίαση στις διαφορετικές κατηγορίες αναπηρίας και στις ιδιαίτερες ανάγκες που υπάρχουν.
Ορισμένοι συμμετέχοντες αναγνώρισαν ότι το εκπαιδευτικό υλικό περιλάμβανε χρήσιμες πληροφορίες, ωστόσο όλοι συμφώνησαν ότι η ολοκλήρωση της σύντομης αυτής επιμόρφωσης δεν αρκεί για να καταστήσει κάποιον εκπαιδευμένο για τον ρόλο του Προσωπικού Βοηθού.
Οι συμμετέχοντες άσκησαν κριτική στον τρόπο υλοποίησης της εκπαίδευσης μέσω ασύγχρονης τηλεκπαίδευσης, μορφή που αφενός περιορίζει το περιεχόμενο σε ένα καθαρό θεωρητικό επίπεδο, αφετέρου δεν περιλαμβάνει δικλίδες ασφαλείας και ουσιαστικής αξιολόγησης των υποψήφιων Βοηθών σχετικά με την διδακτέα ύλη. Στις ομάδες εστίασης αναδείχθηκε επίσης η πρακτική που εφάρμοσαν ορισμένα άτομα με αναπηρία να βοηθήσουν τους Προσωπικούς Βοηθούς στην ολοκλήρωση της απαιτούμενης επιμόρφωσης.
Το λάθος ήταν ότι όλη αυτή η εκπαίδευση, πέρα από το κομμάτι των δικαιωμάτων που εντάξει αυτό είναι θεωρητικό κομμάτι, αλλά το υπόλοιπο κομμάτι […] ήταν ότι στήθηκε πάνω στην ασύγχρονη εκπαίδευση. Δηλαδή κάποιος διάβαζε ή μπορεί να διάβαζε λίγο ή λίγο περισσότερο […] Οι ερωτήσεις, αν απαντούσες τις ερωτήσεις, δηλαδή αν έκανες μια ερώτηση λάθος, είχες δικαίωμα να την απαντήσεις όσες φορές θες ώστε να βρεις τη σωστή [απάντηση]. Δηλαδή, πάταγες το (β), δεν έβγαινε. Μετά λες αφού δεν είναι το (β), είναι το (γ). Κάποια στιγμή θα το έβρισκες. Και ένας αδιάβαστος, δεν κοβότανε. Θα το έβρισκε. Το θέμα όμως είναι ότι όταν για παράδειγμα θες να δείξεις τεχνικές θεωρίας τυφλών, αυτό κακά τα ψέματα δεν το δείχνεις ούτε μέσα από ένα βίντεο, μάλλον στο βίντεο το δείχνεις, αλλά δεν θα το καταλάβει κάποιος αν δεν το κάνει διά ζώσης, αν δεν του κάνεις βιωματικό μάθημα, δηλαδή να του βάλεις μια μάσκα και να τον βάλεις με λευκό μπαστούνι να κινηθεί στο χώρο.
[ΑΩ28, άνδρας, αναπηρία όρασης, Αττική]
Πέρα από αυτή την επιμόρφωση, την οποία την είδα και εγώ γιατί βοήθησα τη μία [Προσωπική Βοηθό] και κάναμε μαζί την εικοσαώρη αυτή επιμόρφωση, οπότε ξέρω όλο το πλαίσιο, το νομικό, δικαιωματική προσέγγιση, κατηγορία αναπηρίας και διαχείριση των κρίσεων, νομίζω ότι δεν αρκεί […] Ήθελε λίγο να είχαν και μία πρακτική εμπειρία. Η επιμόρφωση να μην είναι απλά εντάξει το διάβασα, απαντάω σε κάποιες ερωτήσεις, μπορεί να είμαι πώς λέγεται αυτός ο τύπος που διαβάζει και παπαγαλίζει, τα έμαθε. Απάντησε. Τον βοήθησαν. Πέρασε με το 65%. Κάποιοι το κατέχουν αυτό με το μνημονικό και θεωρείται ότι είναι ok. Για μένα δεν είναι κατάλληλος τρόπος εκπαίδευσης αυτός. Ότι ήτανε πλούσιο, το εκπαιδευτικό υλικό ήτανε. Είχε απαντήσεις, ερωτήσεις, παραδείγματα. Ήταν πολύ καλό.
Αλλά είναι αυτό που λέω, ότι δεν μπορεί να λάβει ο καθένας με μία τέτοια εκπαίδευση όλα όσα πρέπει να ξέρει για να εκτελεί το επάγγελμα του Προσωπικού Βοηθού.
[ΕΩ15, γυναίκα, κινητική αναπηρία, Δυτική Μακεδονία]
[Δ]εν περνάνε καν από δια ζώσης εκπαίδευση. Παίρνουν κάποιο ερωτηματολόγιο, το συμπληρώνουν θεωρητικά και απαντάνε σε ένα multiple choice, που με λίγη τύχη και με λίγο διάβασμα θα το περάσεις. Αυτό όμως, στην ουσία, είναι μηδέν. Δεν έρχονται σε πρακτική επαφή με το αντικείμενο. Δηλαδή, υπάρχει περίπτωση, αντί να βοηθάνε οι Προσωπικοί Βοηθοί εμάς, ειδικά κάποιοι πολύ νέοι και αρχάριοι, να τους μαθαίνουμε εμείς τι πρέπει να κάνουν, αντί αυτοί να βοηθάνε εμάς. Εδώ θα έπρεπε να έρχονται κάπως πιο διαβασμένοι.
[ΑΩ26, άνδρας, αναπηρία όρασης, Αττική]
Στη συνέχεια, οι απόψεις φάνηκε ότι διίστανται ως προς την αναγκαιότητα πρόσθετης εκπαίδευσης ή στο κατά πόσο αυτή η ανάγκη δύναται να καλυφθεί μέσω της εκπαίδευσης του Προσωπικού Βοηθού από τον ίδιο τον ωφελούμενο, σύμφωνα με τις εξατομικευμένες του ανάγκες.
Το μεγαλύτερο τμήμα των συμμετεχόντων συμφώνησε ότι θα ήταν προτιμότερο να λαμβάνουν οι Προσωπικοί Βοηθοί, παράλληλα με τη θεωρητική επιμόρφωση, κάποιες ώρες πρακτικής-βιωματικής εκπαίδευσης για τις βασικές ανάγκες ανά κατηγορία αναπηρίας (π.χ. πως συνοδεύουμε στο δρόμο ένα άτομο με αναπηρία όρασης), ενώ υπήρξαν αναφορές και για την ανάγκη εκπαίδευσης των Προσωπικών Βοηθών σε Πρώτες Βοήθειες.
[Ν]α έχει μια στοιχειώδη εκπαίδευση και να μπορείς να τον προσαρμόσεις στις ανάγκες σου […] και στις δραστηριότητες της καθημερινότητας […] όσον αφορά την κυκλοφορία του έξω, που το θέλω εγώ. Να μπορεί να είναι πιο γρήγοροι σε κάθε δυσκολία. Τα αντανακλαστικά τους, να είναι πιο γρήγοροι. […] [Εκπαίδευση σε] πρώτες βοήθειες, το βασικό.
[ΑΩ18, άνδρας, κινητική αναπηρία, Αττική]
[Δ]εν έχουν εκπαιδευτεί σε θέματα εκτάκτου ανάγκης. Δηλαδή εγώ που έχω πρόβλημα με την κατάποση, λόγω Πάρκινσον, δεν ξέρει κάποιος αν εγώ πνιγώ τι να κάνει […] Και αυτό μου το είπε ο τελευταίος Προσωπικός Βοηθός μου, μου λέει «αν εσύ τώρα έχεις πρόβλημα και πνιγείς εγώ δεν έχω εκπαιδευτεί [στο τι πρέπει] να σου κάνω».
[ΑΩ24, γυναίκα, κινητική αναπηρία, Αττική]
Κοινή ωστόσο αντίληψη όλων είναι ότι η ουσιαστική επάρκεια για τις απαιτήσεις του ρόλου αποκτάται κυρίως μέσα από την πρακτική εμπειρία και την εκπαίδευση που λαμβάνουν οι Βοηθοί από τα ίδια τα άτομα με αναπηρία.
Είναι καθήκον του άτομο με αναπηρία να εκπαιδεύσει τον Βοηθό του.
Δεν υπάρχει καμία περίπτωση να έρθει κανείς καταρτισμένος […] Ο καθένας μας έχει τη δική του αναπηρία. Θα πρέπει λοιπόν ο Βοηθός να έρθει και να κουμπώσει επάνω μας […] Δεν ενδιαφέρομαι η Προσωπική μου Βοηθός να μου μαζέψει τα χαλιά, όπως συμβαίνει. Με ενδιαφέρει όμως η Προσωπική μου Βοηθός να είναι έξω και να μου θυμίζει ότι αυτόν τον κύριο τον ξέρω από εκεί.
[ΑΩ18, άνδρας, κινητική αναπηρία, Θεσσαλία]
[Τ]ο θέμα της κινητικότητας, πώς να μάθεις να συνοδεύεις κάποιον, ήταν κάτι που δεν το γνώριζε και φόβιζε [την Προσωπική Βοηθό].
Στην πρώτη μας έξοδο έξω έτρεμε σαν το πουλάκι, γιατί νόμιζε ότι κάτι θα πάθω. Της έδωσα με τον τρόπο μου να μάθει και να καταλάβει ποιος είναι ο τρόπος που μπορεί να με βοηθήσει. Τώρα πια είμαστε απίστευτα άνετες […] σαν να είμαστε ένα ουσιαστικά […] Η Προσωπική μου Βοηθός έχει μάθει πάρα πολλά πράγματα για τα άτομα με οπτική αναπηρία και έχει δημιουργήσει ένα μεγαλύτερο θαυμασμό. Μπορώ να πω ότι μπορεί πριν να είχε φόβο, τώρα έχει έναν ενθουσιασμό. Δεν περίμενε ότι άνθρωποι με οπτική αναπηρία κάνουν όλα αυτά που κάνουμε. Δεν το πίστευε καν. Σε διάφορα επίπεδα.
[ΑΩ30, γυναίκα, αναπηρία όρασης, Αττική]
Πόση εκπαίδευση να πάρει κάποιος [ακόμα] και να εκπαιδευτεί και 10 και 20 και 30 ώρες; Να εκπαιδεύεται μέσα από το ίδιο το άτομο. […] Θεωρώ ότι είναι καλό να τους εκπαιδεύουμε εμείς και τους εκπαιδεύουμε πιο καλά […] μπορεί να σου έρθει κάποιος ο οποίος θα είναι εκπαιδευμένος θεωρητικά και να έχει κάποιες απόψεις τέτοιες που πραγματικά να μπορεί να σου πει […] δεν ξέρεις. Μέσα από τη σχέση [ωφελούμενου και Προσωπικού Βοηθού] είναι η καλύτερη εκπαίδευση και ίσως εντάξει πρέπει να ξέρει κάποια βασικά πράγματα.
Από εκεί και πέρα όσο και να τον εκπαιδεύσεις εκτός, νομίζω, ότι εντός της επαγγελματικής και προσωπικής σχέσης [επιτυγχάνεται] η καλύτερη εκπαίδευση.
[ΕΩ29, άνδρας, νοητική αναπηρία, Αττική]
[Τ]ο κάναμε όλο αυτό το κομμάτι [της εκπαίδευσης] μαζί, γιατί βρήκα ευκαιρία έτσι ώστε να τις εξηγώ κιόλας, και κάποια μηνύματα παράλληλα για το τι χρειάζεται να κάνεις ως Προσωπική Βοηθός. Οπότε εκμεταλλεύτηκα [την εκπαίδευση], σε εισαγωγικά η λέξη, για να μπορούμε να χτίσουμε και μία σχέση και προσωπική, φιλική.
[ΑΩ23, γυναίκα, κινητική αναπηρία, Αττική]
Στο ποσοτικό σκέλος της έρευνας, βρέθηκε ότι η πλειονότητα των ατόμων με αναπηρία αισθάνεται σιγουριά και αυτοπεποίθηση ως προς την καθοδήγηση και εκπαίδευση του Προσωπικού Βοηθού σύμφωνα με τις προσωπικές τους ανάγκες και προτιμήσεις.
Ωστόσο το του δείγματος αναφέρει ότι αισθάνεται σε μέτριο ή μικρό βαθμό ή και καθόλου αυτή την αυτοπεποίθηση ώστε να εκπαιδεύσει ο ίδιος/η ίδια τον Προσωπικό Βοηθό, σύμφωνα με τις προσωπικές του ανάγκες.
Ταυτόχρονα, ανάλογο τμημάτων ερωτώμενων, δηλαδή ποσοστό 22,7%, δηλώνει ότι ο/η Προσωπικός Βοηθός ήταν σε μέτριο ή μικρό βαθμό (ή και καθόλου) πρόθυμος να εκπαιδευτεί σύμφωνα με τις ανάγκες και τις προτιμήσεις του ατόμου με αναπηρία. Απόλυτη προθυμία του Προσωπικού Βοηθού αναφέρει το 35>8% και μεγάλη προθυμία το 45%·
Από την ομάδα των Προσωπικών Βοηθών, όπως θα φανεί και στη συνέχεια, αναδείχθηκε η ανάγκη για συνεχιζόμενη υποστήριξη και συμβουλευτική μετά την αρχική εκπαίδευση. Πέρα από την αρχική κατάρτιση, αρκετοί συμμετέχοντες τόνισαν ότι κατά τη διάρκεια της εργασίας τους προέκυψαν σύνθετα ζητήματα για τα οποία δεν υπήρχε η γνώση από μεριάς τους, αλλά ούτε και διαθέσιμη καθοδήγηση/υποστήριξη ώστε να μπορέσουν να τα αντιμετωπίσουν.