1.3 Μορφές ενδοοικογενειακής βίας σε παιδιά

Η ενδοοικογενειακή βία σε παιδιά αναφέρεται στη συναισθηματική, σεξουαλική ή σωματική κακοποίηση, καθώς και στην παραμέληση και την εμπορική εκμετάλλευση για οικονομικό όφελος ή για άλλους σκοπούς ενός παιδιού κάτω των δεκαοχτώ ετών από γονέα, κηδεμόνα ή φροντιστή, η οποία μπορεί να προκαλέσει ή να θέσει σε κίνδυνο τη σωματική και ψυχική του υγεία (WHO, 2024).

Μέσα από τις μελέτες φαίνεται ότι τα παιδιά μπορεί να είναι τα ίδια θύματα ή να γίνουν μάρτυρες διαφόρων μορφών βίας, όπως σωματική, σεξουαλική και συναισθηματική, είτε στο οικογενειακό είτε στο κοινωνικό τους περιβάλλον. Η έκθεση σε βίαια περιστατικά μπορεί να είναι μεμονωμένη ή να συμβαίνει επανειλημμένα, επηρεάζοντας την ψυχική και σωματική τους υγεία (Guille, 2004).

1.3.1 Σωματική βία

Στην έρευνά του για την ενδοοικογενειακή βία ο Galles (1997) εύστοχα αναφέρει: «Οι άνθρωποι είναι πιο πιθανό να δολοφονηθούν, να υποστούν σωματική επίθεση, να χτυπηθούν, να ξυλοκοπηθούν, να δεχθούν χαστούκια ή να τιμωρηθούν με σωματική βία μέσα στα ίδια τους τα σπίτια από μέλη της οικογένειάς τους, παρά οπουδήποτε αλλού ή από οποιονδήποτε άλλον στην κοινωνία μας». Η βία που υφίστανται τα θύματα από τα μέλη της οικογένειας τους επηρεάζει βαθιά τη ζωή τους, με τις πιο ευάλωτες ομάδες, όπως τα παιδιά, να υφίστανται σοβαρές συνέπειες στη σωματική και ψυχική τους υγεία.

Σύμφωνα με έρευνες, η σωματική βία συχνά συνοδεύεται από άλλες μορφές κακοποίησης, όπως η ψυχολογική και η σεξουαλική, δημιουργώντας έναν κύκλο βίας που είναι δύσκολο να σπάσει. Μπορεί να εκδηλωθεί με διάφορες μορφές, οι οποίες περιλαμβάνουν:

1. Φυσική βία: Η άσκηση σωματικής βίας στο παιδί περιλαμβάνει πρακτικές, όπως χτυπήματα, κλωτσιές, ταρακούνημα, δάγκωμα, στραγγαλισμό, κάψιμο, δηλητηρίαση και πρόκληση ασφυξίας. Πολλές φορές η σωματική βία που λαμβάνει χώρα στο σπίτι ασκείται σε βάρος των παιδιών ως τιμωρία (Tendolkar & Kulkani, 2017).
2. Σύνδρομο του ταρακουνημένου βρέφους (Shaken Baby Syndrome): Η βίαιη ταρακούνηση του βρέφους, που μπορεί να οδηγήσει σε εγκεφαλική αιμορραγία και σοβαρές νευρολογικές βλάβες. Είναι η πιο κοινή αιτία θανάτου ή σοβαρού νευρολογικού τραυματισμού που προκύπτει από κακοποίηση παιδιών (Blumenthal, 2002).
3. Μη τυχαία δηλητηρίαση (χημική κακοποίηση): Η χορήγηση τοξικών ουσιών στο παιδί με σκοπό την πρόκληση βλάβης ή θανάτου (Kienast, 2011).
4. Σύνδρομο Μινχάουζεν δια αντιπροσώπου: Η πρόκληση ή η κατασκευή ασθενειών στο παιδί από τους γονείς ή φροντιστές, με σκοπό την επίτευξη ιατρικής προσοχής ή άλλων ωφελημάτων (Yates & Bass, 2017).

Το 1979 δημοσιεύτηκε η πρώτη μελέτη που παρουσίασε δεδομένα σχετικά με τη σωματική βία εντός της οικογένειας, χρησιμοποιώντας τις «Κλίμακες Τακτικών Σύγκρουσης» (Conflict Tactics Scales-CTS) (Straus, 1979) ενώ το 1998 δημοσιεύτηκε η «Κλίμακα Τακτικών Σύγκρουσης: Γονέας προς Παιδί» (Conflict Tactics Scale: Parent-Child Version, CTS-PC) που είναι η αναθεωρημένη έκδοση των CTS προσαρμοσμένη στη γονική συμπεριφορά. Αναπτύχθηκε για να αξιολογήσει τις συμπεριφορές των γονέων κατά τη διαχείριση συγκρούσεων με τα παιδιά τους. Σύμφωνα με την CTS-PC οι διάφορες μορφές πειθαρχίας και βίας που μπορεί να υποστούν τα παιδιά, κυμαίνονται από λεκτική και ψυχολογική τιμωρία έως σοβαρές μορφές σωματικής κακοποίησης. Περιλαμβάνουν τόσο ήπιες μορφές, όπως η εξήγηση του λάθους ή η στέρηση προνομίων, όσο και ακραίες ενέργειες, όπως χτυπήματα, στραγγαλισμός, κάψιμο ή απειλές με όπλα. Αυτές οι συμπεριφορές επηρεάζουν την ψυχική και σωματική υγεία των παιδιών, ενώ σε πολλές περιπτώσεις αποτελούν σοβαρές μορφές κακοποίησης (Straus et al., 1998).

Μία άλλη διάσταση του προβλήματος που αναδείχθηκε μέσα από την έρευνα είναι η συχνή συνύπαρξη βίας κατά του άλλου συζύγου και των παιδιών μέσα στην οικογένεια (Kellogg & Menard, 2003). Αν και τα στατιστικά στοιχεία δεν είναι εύκολο να προσδιοριστούν με ακρίβεια, εκτιμάται ότι τρία έως δέκα εκατομμύρια παιδιά γίνονται μάρτυρες ενδοοικογενειακής βίας σε βάρος ενός γονέα κάθε χρόνο (Kenney, 2011) και τα παιδιά αυτά διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο σωματικής κακοποίησης, με πιθανότητες που κυμαίνονται μεταξύ 40% και 60% (Gibson & Gutierrez, 1991).

Η πιο ακραία μορφή ενδοοικογενειακής βίας εκδηλώνεται με τις δολοφονίες συζύγων και παιδιών, όπου η κακοποίηση φτάνει στο αποκορύφωμά της με τραγικές και μη αναστρέψιμες συνέπειες. Τα θύματα είναι κυρίως γυναίκες και παιδιά. Σύμφωνα με στοιχεία του ΟΗΕ, το 2023, περίπου 51.100 γυναίκες και κορίτσια παγκοσμίως έχασαν τη ζωή τους από τα χέρια συντρόφων ή μελών της οικογένειάς τους, αριθμός που αντιστοιχεί σε περίπου 140 θύματα ημερησίως. Αναφορικά με τα παιδιά, τα διαθέσιμα στοιχεία είναι περιορισμένα. Ωστόσο, μια μελέτη του 2021 στις ΗΠΑ έδειξε ότι το 16% των γυναικών θυμάτων ανθρωποκτονίας σκοτώθηκαν από μη ερωτικούς συγγενείς, όπως γονείς, αδέλφια ή άλλους συγγενείς.  Αυτό  υποδηλώνει  ότι  τα  παιδιά  μπορεί  να  είναι  έμμεσα  θύματα ενδοοικογενειακής βίας, είτε μέσω της παραμέλησης είτε ως αυτόπτες μάρτυρες τραυματικών γεγονότων (UN News, 2024).