Η θρησκεία συνιστά μια ιδιαίτερα ουσιώδη διάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης, επηρεάζοντας βαθιά τόσο τη συμπεριφορά όσο και τη συνολική στάση ζωής του ατόμου. Ανεξαρτήτως του δόγματος ή της θρησκευτικής παράδοσης, μπορεί να οριστεί ως η πεποίθηση που εκφράζεται μέσω της γνώσης, της σκέψης, των συναισθημάτων, της βούλησης και των πράξεων, σε σχέση με την επιρροή ανώτερων δυνάμεων, είτε προσωπικών είτε απρόσωπων. Οι ηθικές θρησκείες ανώτερου τύπου ενσωματώνουν την πίστη αυτή σε ένα σύστημα ηθικής τάξης και ευθύνης, το οποίο ρυθμίζει τις πράξεις βάσει μιας δίκαιης ανταμοιβής και παρέχει τη δυνατότητα πνευματικής εξέλιξης προς την ύψιστη τελείωση.
Ο θρησκευτικός τουρισμός αποτελεί μορφή εναλλακτικού τουρισμού, η οποία απευθύνεται αποκλειστικά σε άτομα που επιλέγουν να ταξιδέψουν με σκοπό την επίσκεψη θρησκευτικών χώρων, όπως ναούς, μοναστήρια ή τόπους προσκυνήματος. Οι επισκέπτες μπορεί να επιθυμούν να παρακολουθήσουν τελετουργίες ή θρησκευτικές εκδηλώσεις ή να εκπληρώσουν προσωπικά τάματα. Αξίζει να σημειωθεί ότι η συγκεκριμένη μορφή τουρισμού δεν προϋποθέτει σύνθετες ή εξειδικευμένες τουριστικές υποδομές, αλλά αρκείται σε βασικές διευκολύνσεις. Επιπλέον, συγκαταλέγεται στις οικονομικότερες επιλογές τουρισμού, λόγω του λιτού χαρακτήρα των παρεχόμενων υπηρεσιών και της συνήθως σύντομης διάρκειάς του, η οποία περιορίζεται κατά κανόνα σε μία έως τρεις ημέρες.
Ως θρησκευτικό τουρισμός μπορεί να οριστεί ως το σύνολο των τουριστικών δραστηριοτήτων που επικεντρώνονται σε μνημεία και τοποθεσίες θρησκευτικού ενδιαφέροντος. Αποτελεί έναν ιδιαίτερα σημαντικό κλάδο της τουριστικής δραστηριότητας στην Ελλάδα, καθώς περιλαμβάνει επισκέψεις σε χώρους λατρείας, όπως εκκλησίες, μοναστήρια και άλλα προσκυνήματα. Τα μνημεία της ελληνικής Ορθοδοξίας συνιστούν αναπόσπαστο τμήμα της εθνικής πολιτιστικής κληρονομιάς και λειτουργούν ως ισχυροί πόλοι έλξης για επισκέπτες από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι βυζαντινές και μεταβυζαντινές εκκλησίες με τη μοναδική εικονογραφία τους, τα εντυπωσιακά ψηφιδωτά και τις τοιχογραφίες, καθώς και οι καθεδρικοί ναοί, τα απομονωμένα ξωκλήσια, τα προσκυνήματα της υπαίθρου και τα μοναστήρια με τα μετόχια και τις σκήτες τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η μοναστική πολιτεία του Αγίου Όρους και τα Μοναστήρια των Μετεώρων στη Θεσσαλία, τα οποία ενσαρκώνουν τη βαθιά αφοσίωση στην παράδοση και την ιστορική σύνδεση της τέχνης με τη θρησκευτική λατρεία. Επιπλέον, σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, ο επισκέπτης συναντά μνημεία και χώρους λατρείας διαφορετικών δογμάτων και θρησκειών, τα οποία συνυπάρχουν σε έναν διαρκή διάλογο. Η συνύπαρξη αυτή αναδεικνύει τον πολυπολιτισμικό χαρακτήρα του ελληνικού χώρου και καταδεικνύει το πλούσιο ιστορικό και πολιτισμικό του παλίμψηστο.
Ο όρος «προσκυνηματισμός», στη σύγχρονη τουριστική και οικονομική ορολογία, αντιστοιχεί στον «θρησκευτικό τουρισμό». Ο θρησκευτικός τουρισμός ορίζεται ως η μετακίνηση ατόμων — είτε μεμονωμένα είτε σε οργανωμένες ομάδες — προς τόπους θρησκευτικής σημασίας. Οι λόγοι αυτών των μετακινήσεων περιλαμβάνουν την επιθυμία για προσκύνημα, τη συμμετοχή σε θρησκευτικές τελετές ή εκδηλώσεις, την εκπλήρωση τάματος, καθώς και σκοπούς εκπαιδευτικού ή ενημερωτικού χαρακτήρα. Οι επισκέψεις αυτές ενδέχεται να πραγματοποιούνται τόσο εντός της χώρας κατοικίας όσο και στο εξωτερικό, με κοινό παρονομαστή το θρησκευτικό ενδιαφέρον ως κύριο κίνητρο.
Στη διεθνή ορολογία, ο συγκεκριμένος τύπος τουρισμού αποδίδεται συχνά με τον όρο pilgrimage, ο οποίος όμως έχει ευρύτερη σημασία, καθώς εμπεριέχει και το στοιχείο της επίσκεψης σε ιστορικούς ή πολιτιστικού ενδιαφέροντος τόπους, πέραν των θρησκευτικών μνημείων. Ο όρος pilgrim (προσκυνητής) προέρχεται από τη λατινική λέξη peregrinus, που αρχικά χαρακτήριζε τον ξένο, αυτόν δηλαδή που ζούσε εκτός της Ρώμης και ταξίδευε στα περίχωρα της πόλης. Η εκκλησία με την πάροδο του χρόνου υιοθέτησε και καθόρισε τη χρήση του όρου. Παράλληλα, στην αγγλόφωνη βιβλιογραφία απαντώνται και άλλοι συναφείς όροι, όπως faith tours (ταξίδια πίστης), biblical tours (βιβλικά ταξίδια) και religious tours (θρησκευτικά ταξίδια)
