Διερευνώντας την επαγγελματική καθοδήγηση ατόμων με οπτική αναπηρία: Μια βιβλιογραφική ανασκόπηση – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Μυκονιάτη Μαρίας – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Επιστήμες της Αγωγής: Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 6ο
1.2.2 Εργασιακή ένταξη των ατόμων με αναπηρία
Τα τελευταία χρόνια όμως, φαίνεται ότι η κατάσταση σχετικά με την εργασιακή απασχόληση των ατόμων με αναπηρία αποκτά θετικότερα χαρακτηριστικά. Υπάρχει μεγαλύτερη ευαισθησία και ενημέρωση της κοινής γνώμης σχετικά με τα δικαιώματα των ατόμων αυτών και τις διακρίσεις που βιώνουν, ενώ πολλές οργανώσεις και κινήματα ασκούν πιέσεις προς την κατεύθυνση των αλλαγών σε θεσμικό επίπεδο. Αυτό έχει συμβάλλει στη βελτίωση της γενικότερης κατάστασης των ατόμων με αναπηρία και συνεπώς έχει επιδράσει θετικά και στην εργασιακή τους ένταξη (Jones, 2016).
Σύμφωνα με το παραπάνω διάγραμμα φαίνεται η ανοδική πορεία της καμπύλης απασχόλησης ατόμων με αναπηρία τα τελευταία χρόνια. Επισημαίνεται μια πτώση το 2020 κατά 1,4%. Αυτό θα μπορούσε να οφείλεται και στον COVID-19 όπου επηρέασε σε παγκόσμιο επίπεδο την εργασιακή απασχόληση σε όλους τους κλάδους. Παρόλα αυτά, από τότε υπάρχει σημαντική ανάκαμψη. Συνολικά, η εργασιακή απασχόληση των ατόμων με αναπηρία βρίσκεται σε χαμηλά επίπεδα παρόλα αυτά όμως μέσα σε 7 χρόνια έχει καταφέρει να βελτιωθεί κατά 3,8% και να σημειώσει το υψηλότερο ποσοστό εργασιακής απασχόλησης από το 2008 και έπειτα.
Οι διάφορες ρυθμίσεις σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο για την εργασία των ατόμων με αναπηρία σε μια προσπάθεια ουσιαστικής ένταξης και συμπερίληψής τους στο εργασιακό πεδίο προβλέπουν κάποιες τροποποιήσεις στους τρόπους απασχόλησής τους, πέρα από τις τυπικές μορφές που ισχύουν για το σύνολο του εργατικού δυναμικού. Έχουν διατυπωθεί λοιπόν, τρία βασικά μοντέλα εναλλακτικής απασχόλησης που αποσκοπούν στην διευκόλυνση της εργασίας των ατόμων με αναπηρίας και η επιλογή του καθενός από αυτά πραγματοποιείται με βάση τις ανάγκες τους αλλά και τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν (Λογαράς, 2016). Τα μοντέλα αυτά είναι τα ακόλουθα:
- Μοντέλο προστατευτικής απασχόλησης: η βάση της συγκεκριμένης μορφής είναι η προστασία των ατόμων με αναπηρία από τα προβλήματα και τις δυσκολίες που μπορεί να αντιμετωπίσουν στα πλαίσια της εργασίας τους με στόχο την ομαλή ένταξή τους στην εργασία και κατ’ επέκταση στην κοινωνία. Η εφαρμογή αυτού του μοντέλου μπορεί να γίνει με δύο τρόπους. Είτε με την απασχόληση των ατόμων σε τομείς που προορίζονται αποκλειστικά για την εργασία των ατόμων με αναπηρία είτε στην τυπική αγορά με την παροχή κάποιου συνοδού στα άτομα με στόχο τη διευκόλυνσή τους στην προσαρμογή. Η πρώτη μορφή του προστατευμένου εργασιακού πλαισίου, που συχνά αποκαλείται “προστατευμένο εργαστήρι” χρονολογείται από τη δεκαετία του 1950 και φάνηκε ιδιαίτερα αποτελεσματική για τη βελτίωση της ζωής των ατόμων με αναπηρία, ενώ μάλιστα ήταν η μοναδική πρακτική απασχόλησης για τα άτομα με βαριές μορφές αναπηρίας (Malo & Rodríguez, 2022).
Σήμερα τέτοια πλαίσια προσφέρουν την ευκαιρία στα άτομα με αναπηρία για απόκτηση δεξιοτήτων και εξάσκηση σε κάποιες γνώσεις, τις οποίες στη συνέχεια θα μπορέσουν να εφαρμόσουν στο αντίστοιχο επάγγελμα της τυπικής αγοράς εργασίας και αξιοποιούνται στα πλαίσια διαφόρων προγραμμάτων. Παρά την αποτελεσματικότητα αυτού του μοντέλου, δεν συναντάται συχνά σαν μέθοδος απασχόλησης των ατόμων με αναπηρία (Λογαράς, 2016, Malo & Rodríguez, 2022).
- Μοντέλο υποστηρικτικής απασχόλησης: το συγκεκριμένο μοντέλο εφαρμόζεται με μεγάλη συχνότητα και προβλέπει την ένταξη των ατόμων σε μια θέση εργασίας με βάση τις ικανότητες, τις γνώσεις που διαθέτουν αλλά και τα ενδιαφέροντά τους. Δεν υπάρχει κάποια προετοιμασία των ατόμων, όπως στο προηγούμενο μοντέλο αλλά αντίθετα η προσαρμογή τους στη νέα θέση διασφαλίζεται μέσω της παροχής υποστήριξης. Αυτό το μοντέλο εφαρμόζεται σε όλες τις περιπτώσεις των ατόμων ανεξαρτήτως επιπέδου σοβαρότητας της αναπηρίας τους, καθώς μοναδική προϋπόθεση συνιστά το ενδιαφέρον και η θέλησή τους για ένταξη στην αγορά εργασίας (Sherman et al., 2017):
- Μοντέλο προσαρμοστικής απασχόλησης: η λογική του συγκεκριμένου μοντέλου είναι στην διαμόρφωση της μορφής και των απαιτήσεων της εκάστοτε θέσης εργασίας με κατάλληλο τρόπο που να ανταποκρίνεται στις ανάγκες, τις επιλογές και τα ενδιαφέροντα των ατόμων με αναπηρία. Η συγκεκριμένη μέθοδος εφαρμόζεται έως τώρα μόνο σε κάποιες περιπτώσεις στην Αμερική, οπότε δεν υπάρχουν ευρήματα σχετικά με την αξιοπιστία τους (Riesen et al., 2015).
Παρά την πρόβλεψη της αξιοποίησης αυτών των μοντέλων δεν υπάρχει σχετικό θεσμικό πλαίσιο για την ρύθμιση της εφαρμογής κανενός, το οποίο συνιστά έλλειμμα. Οι μορφές αυτές της εναλλακτικής απασχόλησης περιγράφουν χαρακτηριστικά τον διαφορετικό τρόπο αντιμετώπισης της εργασίας των ατόμων με αναπηρία στα βασικά μοντέλα προσέγγισης και ερμηνείας της έννοιας. Συγκεκριμένα (Λογαράς, 2016):
- Ιατρικό μοντέλο: σε αυτό θεωρείται πως τα άτομα με αναπηρία λόγω των περιορισμών που αντιμετωπίζουν δεν μπορούν να εργαστούν. Προτάσσεται λοιπόν η ανάγκη φροντίδας τους και σαν τρόπος επιβίωσης η στήριξη από το κράτος και τους αρμόδιους φορείς μέσα από την παροχή επιδομάτων. Η μόνη μορφή εργασίας που μπορεί να δεχθεί το συγκεκριμένο μοντέλο είναι αυτή του προστατευμένου εργαστηρίου.
- Κοινωνικό μοντέλο: αυτό αναγνωρίζει ως πολύ σημαντική την απασχόληση των ατόμων με αναπηρία στα πλαίσια της ενίσχυσης της ισότιμης συμμετοχής τους στην κοινωνία. Θέτει ως απαραίτητη προϋπόθεση για τα άτομα με αναπηρία τη διαρκή διεκδίκηση των δικαιωμάτων τους.
- Δικαιωματικό μοντέλο: αυτό το μοντέλο αναγνωρίζει την ανάγκη για εργασία των ατόμων με αναπηρία. Θεωρεί ότι η διασφάλιση αυτού του δικαιώματος θα προκύψει μέσα από την κατοχύρωση του ανάλογου θεσμικού πλαισίου που θα παρέχει συγκεκριμένες κατευθύνσεις και σαφείς ρυθμίσεις.
Για την επίτευξη της ομαλής ένταξης των ατόμων με αναπηρία στην αγορά εργασίας, κρίνεται αναγκαία η εφαρμογή αρχών και κατευθύνσεων συμπερίληψης. Αυτές δίνουν πολύ μεγάλη έμφαση στην ισότητα όλων των ατόμων, στο σεβασμό των ελευθεριών και των δικαιωμάτων τους. Χρειάζεται να εδραιωθεί μια συμπεριληπτική αγορά εργασίας, στην οποία να υπάρχει δυνατότητα όλων των ατόμων για απασχόλησης ανεξαρτήτως αναπηριών, δυσκολιών ή ευπαθειών. Η συμπερίληψη συνδέεται μάλιστα με την ενίσχυση της προσβασιμότητας των ατόμων με αναπηρία στους χώρους εργασίας (Λογαράς, 2016).
Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει πολλές διαστάσεις είτε σχετικά με τη διαρρύθμιση του χώρου εργασίας, είτε με την αρχιτεκτονική των κτιρίων είτε με αλλαγές στον τρόπο εργασίας που θα ενισχύσουν την αλληλεπίδραση και την επικοινωνία των ατόμων με τους υπόλοιπους εργαζόμενους,. Οι αλλαγές προς την κατεύθυνση ενίσχυσης της προσβασιμότητας της εργασίας χρειάζεται να εκτιμώνται με βάση τις συγκεκριμένες μορφές αναπηρίας. Για τη βελτίωση της προσβασιμότητας σημαντικό ρόλο μπορεί να διαδραματίσει η αξιοποίηση της τεχνολογίας προς υποστήριξη των ατόμων με αναπηρία. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η χρήση συσκευών ήχου, φωτισμού που μπορούν να διευκολύνουν τα άτομα στην εκπλήρωση των έργων τους στα πλαίσια της επαγγελματικής τους θέσης (Ward- Sutton, et al., 2023).
Από πολλούς θεωρητικούς αναφέρεται ως πολύ σημαντική η ενίσχυση της επαγγελματικής εκπαίδευσης καθώς και της παροχής στήριξης στην προετοιμασία των ατόμων με αναπηρία για την απόκτηση μιας θέσης εργασίας. Η κατάρτιση, που θα παρέχεται μέσα από ειδικά προγράμματα, μπορεί να προσφέρει τις απαραίτητες γνώσεις καθώς και ευκαιρίες για την εξάσκηση των δυνατοτήτων και δεξιοτήτων των ατόμων. Μέσω αυτής είναι δυνατό να περιοριστεί η αρνητική επίδραση των δυσκολιών των ατόμων με αναπηρία στην εκπλήρωση των έργων τους και στην καλύτερη προσαρμογή συνολικά στη θέση εργασίας στην οποία θα απασχοληθούν (Λογαράς, 2016).