Διερεύνηση των κινήτρων συμμετοχής μελών χωρίς αναπηρία στην μικτή θεατρική ομάδα «Εν δυνάμει»- Διπλωματική Εργασία της Ευσταθίας Καρύδα- ΠΜΣ Επιστήμες της Αγωγής: Ειδική Αγωγή του ΠΑ.ΜΑΚ.-Μέρος 21ο
Κεφάλαιο 4ο Συζήτηση (μέρος 1ο)
Σκοπός της παρούσας έρευνας ήταν η επαλήθευση και η επέκταση της Θεωρίας του Αυτοκαθορισμού, των Βασικών Ψυχολογικών Αναγκών και των Εσωτερικών έναντι Εξωτερικών κινήτρων. Βασίστηκε στην μικτή θεατρική ομάδα «Εν Δυνάμει» που αποτελείται από άτομα με και χωρίς αναπηρίες. Με τη βοήθεια μίας ομάδας εστίασης μελών χωρίς αναπηρία της θεατρικής, που είναι φοιτητές ή απόφοιτοι δραματικών σχολών εξετάστηκε αν και κατά πόσο οι προθέσεις τους για τη συνεργασία με άτομα με αναπηρία απαντώνται από τη Θεωρία του Αυτοκαθορισμού. Επίσης, ερευνήθηκε το τι είναι αυτό που τους ώθησε να επιλέξουν την συγκεκριμένη μικτή ομάδα αντί για μία θεατρική με ηθοποιούς αυστηρά τυπικής ανάπτυξης και κατά πόσο ικανοποιήθηκαν οι Βασικές Ψυχολογικές τους Ανάγκες από τη συνεργασία αυτή. Τέλος, αναδεικνύεται το περιβάλλον που ευνοεί ή όχι την κάλυψη αυτών των αναγκών καθώς και προτάσεις για να επιτευχθεί ένα ευνοϊκό περιβάλλον.
Τα αποτελέσματα αναλύονται με την χρήση της θεματικής ανάλυσης σε οκτώ ενότητες, ανάλογα με τους ερευνητικούς στόχους και τα ερωτήματα που παρουσιάστηκαν αλλά και τις θεωρίες που έχουν παρουσιαστεί στην παρούσα εργασία. Πιο συγκεκριμένα, οι θεματικοί άξονες που διαμορφώθηκαν είναι οι εξής: α) Επαλήθευση Θεωρίας Αυτοκαθορισμού, β) Η ιδιαιτερότητα της ομάδας σε σχέση με την εξέλιξή των χωρίς αναπηρία φοιτητών και αποφοίτων δραματικών σχολών στο επάγγελμά τους, γ) Ικανοποίηση ή/και ματαίωση ανάγκης για συσχέτιση, δ) Ικανοποίηση ή/και ματαίωση ανάγκης για αυτονομία, ε) Ικανοποίηση ή/και ματαίωση ανάγκης για επιδεξιότητα, στ) Ικανοποίηση ή/και ματαίωση ανάγκης για νεωτερισμό, ζ) Εσωτερικά έναντι εξωτερικών κινήτρων, η) Περιβάλλον: κάλυψη ή ματαίωση βασικών ψυχολογικών αναγκών – Προτάσεις για βελτιστοποίηση του κλίματος.
Ωστόσο, είναι σημαντικό να ειπωθεί ότι μέσω των απαντήσεων των συνεντευξιαζόμενων καθ’ όλη την διάρκεια της συζήτησης, δίνονται στοιχεία και για άλλες ερωτήσεις που έχουν δημιουργηθεί για τα υπόλοιπα ερευνητικά ερωτήματα. Επομένως, το περιεχόμενο πολλών απαντήσεων, αποτελεί δεδομένο που θα αναλυθεί με βάση όλα τα ερευνητικά ερωτήματα και όχι μόνο με βάση αυτό που υποτίθεται πως απαντούν οι ερωτήσεις. Είναι λογικό να συμβαίνει αυτό καθώς όταν εξετάζεται η Θεωρία του Αυτοπροσδιορισμού, η οποία αποτελείται από μικροθεωρίες αλληλένδετες η μία με την άλλη, είναι αναμενόμενο να προκύπτουν διασταυρούμενες πληροφορίες. Για παράδειγμα, αν ένα άτομο νιώθει θετικά συναισθήματα για την αυτονομία του, αυτό με την σειρά του θα επηρεάσει θετικά την επιδεξιότητα του και την συσχέτιση με τους άλλους (Ryan & Deci, 2017) επομένως θα αναλυθεί υπό πολλές πλευρές. Ακόμη, είναι άξιο να αναφερθεί ότι οι ερωτήσεις δεν τέθηκαν αυστηρά με την σειρά που παρουσιάζονται στα αποτελέσματα καθώς όταν γίνεται συζήτηση είναι σημαντικό να μην διακόπτεται η ροή του νοήματος που έχει αρχίσει να αποκτά ο λόγος των συμμετεχόντων. Σημασία έχει να υπάρχει συνέχεια νοημάτων και παράλληλα να εξασφαλιστεί ότι πριν την ολοκλήρωση της συζήτησης θα έχουν αντληθεί απαντήσεις για όλες τις ερωτήσεις που έχει σχεδιαστεί να τεθούν.
Σύμφωνα με την Θεωρία του Αυτοκαθορισμού όταν οι άνθρωποι παρακινούνται εσωτερικά για μια δραστηριότητα, τη βρίσκουν ενδιαφέρουσα, αντλούν προσωπικές ανταμοιβές άμεσα και είναι απόλυτα πρόθυμοι να την κάνουν ακόμη και αν δεν λαμβάνουν καμία άλλη ανταμοιβή ή συνέπεια (Deci & Ryan, 2022). Με βάση τις απαντήσεις και των πέντε συνεντευξιαζόμενων (στην ερώτηση 2: Με ποια αφορμή εισήλθατε στην ομάδα «Εν δυνάμει»;), έγινε εμφανές ότι τα κίνητρα τους να συμμετέχουν στην ομάδα ήταν αυθόρμητα και βασίζονταν στην δική τους επιλογή και βούληση χωρίς καμία εξωτερική πίεση ή υπόσχεση για ενδεχόμενη ανταμοιβή. Κάποιοι έμαθαν για την ομάδα από φίλους τους ηθοποιούς που ήταν ήδη μέλη και παρακολούθησαν παραστάσεις της ομάδας που τους συγκίνησαν και τους άγγιξαν βαθύτατα.
Ο/η Σ.2 ήταν ήδη εθελοντής/ρια ταξιθέτης/ρια που δείχνει την αγάπη του/της για την τέχνη του θεάτρου, διότι στήριξε ένα φεστιβάλ χωρίς κάποια ανταμοιβή και μέσω αυτής της εμπειρίας παρακολούθησε την παράσταση της ομάδας «Εν Δυνάμει» την οποία θαύμασε. Με αφορμή την περίοδο της δεύτερης καραντίνας, βρήκε την ευκαιρία να γνωρίσει μέσω της ομάδας άτομα με τα οποία θα είχε κοινά ενδιαφέροντα και θα μπορούσε να χτίσει κοινωνικές σχέσεις υψηλής ποιότητας συνδυάζοντας τον ενθουσιασμό του/της για το θέατρο και ικανοποιώντας την αυθόρμητη επιθυμία που του/της δημιουργήθηκε να δει πως δομήθηκε όλη αυτή η παράσταση που τόσο τον/την συγκίνησε. Ο/η Σ.3 δηλώνει πως ο λόγος που επέλεξε να συμμετέχει είχε να κάνει με το ότι είδε δύο δικούς του/της ανθρώπους του χώρου του θεάτρου χαρούμενους και ευχαριστημένους από την συμμετοχή τους στην ομάδα «Εν Δυνάμει» και αυτό τον/την παρακίνησε να μπει παρότι είχε την αγωνία του ότι η ομάδα ήταν μικτή και αυτό ίσως είχε παραπάνω απαιτήσεις. Είναι λογικό ο/η συνεντευξιαζόμενος/η να είχε αγωνία καθώς το θέατρο είναι κάτι στο οποίο θέλει να είναι καλός/η και να προοδεύσει διότι το έχει επιλέξει συνειδητά ως το επάγγελμα που θα ακολουθήσει. Ο/η Σ.1 δηλώνει πως μέσω της ομάδας ουσιαστικά γνώρισε καλύτερα τον εαυτό του/της και δημιούργησε μία ταυτότητα που του/της έδωσε δύναμη να εξελιχθεί δημιουργώντας καλλιτεχνικά και πετυχαίνοντας τους στόχους του/της. Αυτό είναι απόλυτα συνδεδεμένο με την Θεωρία του Αυτοκαθορισμού σύμφωνα με την οποία όταν ο άνθρωπος παρακινείται αυτόνομα δρώντας με πλήρη αίσθηση της βούλησης, της έγκρισης και της επιλογής, επιδεικνύει υψηλότερο ενθουσιασμό, ζωτικότητα και αυτοπεποίθηση, με αποτέλεσμα καλύτερη απόδοση, δημιουργικότητα, επιμονή και συνολική ευημερία (Ryan & Deci, 2017 όπως αναφέρεται στο Deci & Ryan, 2022). O/η Σ.1 περιγράφει ένα κοινωνικό πλαίσιο ασφαλές και οικείο που του δίνει την δυνατότητα να εξελίσσεται διότι του καλύπτει την ανάγκη για συσχέτιση, για αυτονομία και για επάρκεια ενώ του δίνει την δυνατότητα να πάρει απόσταση και να γνωρίσει κι άλλα επαγγελματικά περιβάλλοντα, γεγονός που καλύπτει και την ανάγκη του για νεωτερισμό και δεν τον καθιστά στάσιμο. Τα κοινωνικά περιβάλλοντα που υποστηρίζουν την ικανοποίηση των βασικών ψυχολογικών αναγκών, προάγουν ικανότητες αυτορρύθμισης και κοινωνικών σχέσεων καθώς και την ευημερία (Deci & Ryan, 2022).
Η θεωρία του αυτοπροσδιορισμού επαληθεύεται με τα λεγάμενα του/της Σ.2 καθώς βλέπουμε ότι το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα της ομάδας είναι πολύ υψηλό χάρη στις στενές, ουσιαστικές και ειλικρινείς ανθρώπινες σχέσεις που χτίζονται στην ομάδα και στην συνειδητή επιλογή των μελών να παραμένουν σε αυτήν. H μίνι θεωρία των κινήτρων σχέσεων (Relationships motivation theory), που ανήκει στην θεωρία του Αυτοκαθορισμού, προσθέτει το φαινόμενο του αλτρουισμού, αναδεικνύοντας τις εξελιγμένες ικανοποιήσεις που οι εκούσιες συμπεριφορές βοήθειας μπορούν να δημιουργούν τόσο στον βοηθό όσο και στον αποδέκτη (Deci & Ryan, 2022). Η ομάδα αποδίδει λόγω του κοινωνικού πλαισίου που έχει δημιουργηθεί που προάγει την κοινωνική ευημερία και ένταξη διότι όπως αναφέρθηκε και παραπάνω η ομάδα βασίζεται στην ισότητα.
Ο/η Σ.4 φαίνεται πως εμπνευσμένος/η από την παράσταση της ομάδας «Εν Δυνάμει» και της ερώτησης που κλήθηκε να απαντήσει στο ερωτηματολόγιο που του είχε δώσει η καλλιτεχνική διευθύντρια της ομάδας, ανακάλυψε και αγάπησε περισσότερο τον εαυτό του/της, αποδέχτηκε αυτό που είναι χωρίς αισθήματα ντροπής και ενοχής. Το κοινωνικό πλαίσιο της ομάδας του/της έδωσε χώρο καθώς κάθε στοιχείο διαφορετικότητας εκεί αντιμετωπιζόταν με σεβασμό. Αυτό έκανε τον/την Σ.4 να νιώσει ελευθερία και να λειτουργήσει αυθόρμητα στέλνοντας μήνυμα στην σκηνοθέτη προκειμένου να δηλώσει την επιθυμία του/της να μπει στην ομάδα. Σύμφωνα με την θεωρία του Αυτοκαθορισμού αυτή η κίνηση δηλώνει ένα αυτόνομο κίνητρο καθώς βασίζεται στο ενδιαφέρον και στον ενθουσιασμό του/της συνεντευξιαζόμενου/ης (Deci & Ryan, 2022). Συγκεκριμένα, με βάση την θεωρία της γνωστικής αξιολόγησης (Cognitive Evaluation Theory), μίας από τις 6 μίνι θεωρίες της Θεωρίας του Αυτοκαθορισμού, τα ενδογενή κίνητρα αναφέρονται στο εγγενές κίνητρο που ενεργοποιεί τους ανθρώπους να κάνουν πράγματα που βρίσκουν ενδιαφέροντα και ευχάριστα (Deci & Ryan, 2022). Οι συμπεριφορές που κινητοποιούνται από εσωτερικά κίνητρα δεν προυποθέτουν εξωτερικές ανταμοιβές, καθώς είναι προσωπικές επιλογές των ατόμων (de Charms, 1968).
Τέλος, o/η Σ.1 μέσω της ομάδας πήρε μεγάλη αυτοπεποίθηση και προσωπική ικανοποίηση διότι έγινε μέρος ενός εγχειρήματος που ήταν για αυτόν/αυτήν όνειρο ζωής ενώ και από τα λεγόμενα του/της Σ.5, αποδεικνύεται πως πριν αποφασίσει να μπει στην ομάδα, μελέτησε και έψαξε την ποιότητα αυτής και αφού την ενέκρινε έπραξε αναλόγως, πράγμα που επιβεβαιώνει πως το κίνητρό του/της ήταν εσωτερικό και αυτόνομο και όχι ελεγχόμενο. «Οι ενδογενώς υποκινούμενες συμπεριφορές αντιπροσωπεύουν το πρότυπο των αυτοκαθοριστικών δραστηριοτήτων, αφού αποτελούν δραστηριότητες που τα υποκείμενα επιλέγουν ελεύθερα και αυθόρμητα, κάθε φορά που νιώθουν την ανάγκη να ακολουθήσουν τα εσωτερικά τους ενδιαφέροντα» (Deci & Ryan, 2000).
