Διερεύνηση ανησυχιών και προτεραιοτήτων των οικογενειών με βρέφη και νήπια με οπτική και πολλαπλή αναπηρία μέσω του “Routines – Based Interview” – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Άννας Μήλιου – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Επιστήμες της Αγωγής: Εκπαίδευση Ενηλίκων, Ειδική Αγωγή» – Μέρος 3ο
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
1.1 Οπτική και πολλαπλή αναπηρία
Σύμφωνα με τους Kyriacou και συνεργάτες (2015) τις τελευταίες τρεις δεκαετίες υπήρξε μια δραματική αύξηση στον αριθμό των ατόμων με οπτική και πολλαπλή αναπηρία στο συνολικό πληθυσμό των ατόμων με οπτική αναπηρία. Οι πρόοδοι στην ιατρική επιστήμη, η τεχνολογία, οι δεξιότητες και οι γνώσεις έχουν αναπτυχθεί σε τέτοιο βαθμό, που πολλά παιδιά, όπως τα πολύ πρόωρα βρέφη ή εκείνα που πάσχουν από πολύ σοβαρές ασθένειες, μπορούν πλέον να επιβιώσουν. Οι έρευνες σχετικά με την οπτική και πολλαπλή αναπηρία είναι πολύ λίγες, παρόλο που το 65% των μαθητών με οπτικές διαταραχές έχει πολλαπλές αναπηρίες, δηλαδή τουλάχιστον μία αναπηρία επιπλέον της οπτικής αναπηρίας τους (Kirchner & Diament, 1999).
Τα άτομα με πολλαπλή αναπηρία αποτελούν μία ομάδα ποικιλόμορφη και ετερογενή. Τα άτομα αυτά έχουν δύο ή παραπάνω αναπηρίες. Ο συνδυασμός των αναπηριών αυτών δημιουργεί μία μοναδική κατάσταση για το κάθε άτομο. Παρόλα αυτά σε πολλές χώρες οι άνθρωποι αυτοί χαρακτηρίζονται και κατατάσσονται με βάση την πρωτεύουσα τους αναπηρία. Σε άλλες έχουν έναν συγκεκριμένο όρο για τα άτομα που έχουν αισθητηριακές βλάβες μαζί με άλλες σημαντικές αναπηρίες, που επιτρέπει τον εντοπισμό τόσο μιας αισθητηριακής βλάβης όσο και της παρουσίας πολλαπλών αναπηριών και αλλού θεωρούν ότι οι «πολλαπλές αναπηρίες» είναι η πρωταρχική κατηγορία αναπηρίας (Kyriacou et al., 2015).
Οι οικογένειες με παιδιά με οπτική αναπηρία συναντούν εμπόδια στην αλληλεπίδραση τους με τα παιδιά τους. Οι πρόσθετες αναπηρίες περιπλέκουν την κατάσταση ακόμα περισσότερο. Τα παιδιά δεν έχουν πρόσβαση στις συναισθηματικές αποκρίσεις των γονιών τους, οι οποίες συνοδεύονται από χειρονομίες του προσώπου και του σώματος (Lang et al., 2017). Με τον ίδιο τρόπο, τα παιδιά μπορεί να εκφράζουν τα συναισθήματα τους και τις ανάγκες τους μέσω λεπτών κινήσεων του σώματος ή χειρονομιών, τις οποίες οι γονείς μπορεί να μην ανιχνεύσουν και έτσι να μην ανταποκριθούν (Preisler, 1991). Ως αποτέλεσμα, τα παιδιά με οπτική και πολλαπλή αναπηρία μπορεί να έχουν λιγότερες ευκαιρίες να χρησιμοποιήσουν τις δυνατότητές τους στην επικοινωνία. Επιπλέον, τίθεται σε κίνδυνο η συναισθηματική σύνδεση μεταξύ των παιδιών και των γονιών τους (Platje et al., 2018).
Όσον αναφορά στις αιτίες της οπτικής και πολλαπλής αναπηρίας, σύμφωνα με την έρευνα των Tunay και συνεργατών (2021), όπου συμμετείχαν 148 βρέφη, τα 69 (46,6%) ήταν πρόωρα. Η εγκεφαλική τύφλωση (CVI) ήταν η πιο κοινή διάγνωση τόσο στα πρόωρα (39,1%) όσο και στα τελειόμηνα (11,4%) βρέφη. Η καθυστερημένη οπτική ωρίμανση, οι παθολογίες του οπτικού νεύρου, ο οφθαλμοδερματικός αλμπινισμός και ο συγγενής καταρράκτης ήταν οι άλλες συχνές αιτίες. Το ποσοστό πολλαπλών αναπηριών ήταν 30% σε ολόκληρη την ομάδα και 94% στα βρέφη με CVI. Ο αμφιβληστροειδής προσβλήθηκε στο 23,7% των βρεφών. Η εγκεφαλική τύφλωση βρέθηκε ως η πιο κοινή αιτία σοβαρών οπτικών διαταραχών τόσο στα πρόωρα όσο και στα τελειόμηνα βρέφη. Σε αυτά τα βρέφη ποσοστό πολλαπλών αναπηριών ήταν το υψηλότερο. Οι Philip και Dutton (2014) αναφέρουν ότι η εγκεφαλική τύφλωση είναι μια κύρια αιτία χαμηλής όρασης στα παιδιά στον ανεπτυγμένο και αναπτυσσόμενο κόσμο λόγω της αυξανόμενης επιβίωσης στην παιδιατρική και νεογνική φροντίδα. Μπορεί να παρουσιαστεί σε πολλούς συνδυασμούς, υπάρχουν πολλές αιτίες και είναι συχνή σε παιδιά με εγκεφαλική παράλυση.
Οι Pogrund και συνεργάτες (2002) αναφέρουν ότι υπάρχει υψηλότερος επιπολασμός παιδιών με διαταραχές όρασης σε παιδιά με πολλαπλές αναπηρίες. Παιδιά με εγκεφαλική παράλυση, αναπτυξιακές διαταραχές, σύνδρομο Down, σύνδρομο εύθραυστου Χ και βαρηκοΐα έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες να αναπτύξουν σοβαρή οπτική αναπηρία.
Ο υψηλότερος επιπολασμός των διαταραχών της όρασης σε παιδιά με αναπτυξιακές αναπηρίες οφείλεται στις πολλές υποκείμενες αιτίες της αναπηρίας τους, όπως προγεννητικούς και περιγεννητικούς παράγοντες και επίκτητους τραυματισμούς. Έτσι, οι οπτικές αναπηρίες είναι ιδιαίτερα αυξημένες σε παιδιά που γεννιούνται πρόωρα, σε παιδιά που έχουν υποστεί εγκεφαλικά συμβάντα με εγκεφαλική παράλυση και σε παιδιά που έχουν συγγενείς εγκεφαλικές ανωμαλίες ή άλλα γενετικά σύνδρομα που μπορεί να προδιαθέτουν σε οφθαλμικές ανωμαλίες (Sonksen & Dale, 2002).
Συνολικά, τα παιδιά με αναπηρία διατρέχουν σημαντικά υψηλότερο κίνδυνο οπτικής αναπηρίας (10,5% σε σύγκριση με 0,16%). Αν και η αξιολόγηση μπορεί να είναι πιο δύσκολη από ό,τι σε άλλα παιδιά, ο εντοπισμός αυτών των πιθανών πρόσθετων εμποδίων στη μάθηση και την ανάπτυξη είναι κρίσιμος. Υπάρχει ανάγκη ανάπτυξης σαφέστερων κατευθυντήριων γραμμών και στενότερης συνεργασίας μεταξύ όλων των επαγγελματιών που εμπλέκονται στη φροντίδα παιδιών με αναπηρία και οπτικές διαταραχές (Salt & Sargent, 2014). Η ίδια άποψη υποστηρίζεται και από τους Kyriacou και συνεργάτες (2015), οι οποίοι αναφέρουν ότι η όραση των ατόμων με πολλαπλή αναπηρία, όπως αυτών με πρόσθετες γνωστικές και αναπτυξιακές αναπηρίες, είναι δύσκολο να αξιολογηθεί λόγω της έλλειψης της τεχνογνωσίας που έχουν οι επαγγελματίες της όρασης στην αξιολόγηση των ατόμων που δεν μπορούν να ανταποκριθούν συμβατικά (Kyriacou et al., 2015).
Τα παιδιά με οπτική και πολλαπλή αναπηρία ποικίλλουν και διαφέρουν ψυχολογικά και σωματικά. Έτσι, η εξατομίκευση είναι πολύ σημαντική, ώστε να συνεργαστεί κανείς με το παιδί με τον καλύτερο δυνατό τρόπο (Rogow, 2005).