Διερεύνηση ανησυχιών και προτεραιοτήτων των οικογενειών με βρέφη και νήπια με οπτική και πολλαπλή αναπηρία μέσω του “Routines – Based Interview” – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Άννας Μήλιου – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Επιστήμες της Αγωγής: Εκπαίδευση Ενηλίκων, Ειδική Αγωγή» – Μέρος 5ο
1.3 Πρώιμη παρέμβαση
1.3.1 Χαρακτηριστικά πρώιμης παρέμβασης
Η πρώιμη παιδική ηλικία είναι η περίοδος από την προγεννητική ανάπτυξη έως και την ηλικία των 8 ετών. Είναι μία κρίσιμη περίοδος ανάπτυξης και μπορεί να επηρεάσει το σύνολο της υπόλοιπης ζωής τους σε σχέση με την υγεία, κοινωνικούς, συναισθηματικούς, γνωστικούς και σωματικούς τομείς (Irwin et al., 2007). Η πρώιμη παιδική ηλικία παρέχει ευκαιρίες για τη μετέπειτα μάθηση και συμμετοχή τους, αποτρέποντας πιθανές καθυστερήσεις στην ανάπτυξη. Ιδιαίτερα για τα παιδιά με αναπηρίες, η στιγμή αυτή είναι ζωτικής σημασίας για να διασφαλιστεί η πρόσβαση σε παρεμβάσεις που μπορούν να τους βοηθήσουν να αξιοποιήσουν πλήρως τις δυνατότητές τους (Betts & Lata, 2009).
Παρόλο που τα παιδιά με αναπηρία είναι πιο ευάλωτα σε αναπτυξιακούς κινδύνους, συχνά παραμερίζονται και παραβλέπονται από υπηρεσίες και προγράμματα ως στόχο έχουν την ανάπτυξη των παιδιών και τα δικαιώματα και οι ανάγκες τους δεν υποστηρίζονται (Simeonsson, 2004). Τα παιδιά και οι οικογένειες τους αντιμετωπίζουν ανεπαρκή νομοθεσία και υπηρεσίες, αρνητικές στάσεις και έλλειψη προσβάσιμων περιβαλλόντων. Αν δεν υπάρξει πρώιμη και κατάλληλη παρέμβαση και υποστήριξη, συχνά οι συνέπειες μπορεί να είναι η αυξημένη φτώχεια και ο αποκλεισμός (World Health Organization & World Bank, 2011). Εξασφαλίζοντας πρόσβαση στην πρώιμη παρέμβαση και εκπαίδευση, οι οικογένειες μπορούν να διεκδικήσουν τα δικαιώματα των παιδιών με αναπηρία, προσφέροντας τους παιδικά χρόνια με κατάλληλες ευκαιρίες και προετοιμάζοντας τους για μία πλήρη συμμετοχή στην ενήλικη ζωή (Simeonsson, 2004).
Σύμφωνα με τους World Health Organization και UNICEF (2012) η πρώιμη παρέμβαση έχει σχεδιαστεί για να υποστηρίζει παιδιά που διατρέχουν κίνδυνο αναπτυξιακής καθυστέρησης ή που έχει διαπιστωθεί ότι έχουν αναπτυξιακές αναπηρίες. Η πρώιμη παρέμβαση περιλαμβάνει μια σειρά από υπηρεσίες για τη διασφάλιση και ενίσχυση της ανάπτυξης των παιδιών, την ενίσχυση των οικογενειακών ικανοτήτων και την προώθηση της κοινωνικής ένταξης των οικογενειών και των παιδιών (Werner, 2000). Αυτές μπορεί να είναι ιατρικές υπηρεσίες, υπηρεσίες αποκατάστασης, οικογενειοκεντρική υποστήριξη, κοινωνική και ψυχολογική υποστήριξη, ειδική αγωγή, κ.ά. Στις Ηνωμένες Πολιτείες υπάρχει διαχωρισμός της πρώιμης παρέμβασης σε πρώιμη παρέμβαση (γέννηση έως ηλικία 3 ετών) και προσχολική ειδική εκπαίδευση (ηλικίες 3–5 ετών), ενώ στις περισσότερες χώρες η πρώιμη παρέμβαση αναφέρεται στην περίοδο από τη γέννηση έως και την ηλικία των 6 ετών και σε ορισμένες περιπτώσεις έως την ηλικία των 8 ετών (Soriano, 2005).
Κάποιες φορές, βλάβες που σχετίζονται με την αναπηρία μπορούν να ανιχνευθούν κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης ή και αργότερα στους τακτικούς ελέγχους παρακολούθησης της ανάπτυξης των παιδιών από ιατρικό προσωπικό. Επίσης, συχνά οι οικογένειες ανησυχούν για την ανάπτυξη των παιδιών αν υπάρχει καθυστέρηση στα αναπτυξιακά ορόσημα όπως η ομιλία ή το περπάτημα. Ωστόσο, κάποια παιδιά με ήπιες και μέτριες αναπηρίες δεν εντοπίζονται μέχρι να φτάσουν στη σχολική ηλικία (World Health Organization & UNICEF 2012).
Είναι πολύ σημαντικό να υπάρχουν συστήματα έγκαιρης αναγνώρισης, ώστε να είναι επίσης έγκαιρη η υποστήριξη των παιδιών που διατρέχουν κίνδυνο καθώς και των οικογενειών τους. Σύμφωνα με τον Cunningham (2004) το χρονικό διάστημα μεταξύ της αναγνώρισης ενός παιδιού με πιθανή αναπηρία και της παραπομπής για υπηρεσίες παρέμβασης παίζει πολύ σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη αυτού του παιδιού.
Πολύ σημαντική κρίνεται η αξιολόγηση για την καλύτερη κατανόηση και πρόβλεψη των αναγκών των παιδιών με αναπηρίες και των οικογενειών τους. Οι στόχοι της αξιολόγησης είναι η απόκτηση χρήσιμων πληροφοριών σχετικά με τις αισθητηριοκινητικές, γνωστικές, επικοινωνιακές και κοινωνικο-συναισθηματικές δεξιότητες του παιδιού, καθώς και το περιβάλλον του, προκειμένου να βοηθήσει τους γονείς, τους παρόχους υγειονομικής περίθαλψης, τους εκπαιδευτικούς και άλλους να κατανοήσουν, να σχεδιάσουν και να υποστηρίξουν την ανάπτυξη ενός παιδιού με αναπηρία. Η αξιολόγηση πρέπει να συνδέεται με την παρέμβαση και πρέπει να είναι μια συνεχής διαδικασία συστηματικής παρατήρησης. Οι γονείς είναι οι βασικοί συνεργάτες στη διαδικασία αξιολόγησης και σχεδιασμού της έγκαιρης παρέμβασης και χρειάζονται συμβουλευτική και υποστήριξη για τον τρόπο αντιμετώπισης των αναγκών του παιδιού τους (World Health Organization και UNICEF 2012).
Η πρώιμη παρέμβαση για να έχει τα μέγιστα οφέλη απαιτεί συνεργασία μεταξύ διαφόρων επαγγελματιών και παρόχων υπηρεσιών καθώς και εξατομικευμένες παρεμβάσεις. Τα προγράμματα πρώιμης παρέμβασης θα πρέπει να προσαρμόζονται, ώστε να ανταποκρίνονται στις συγκεκριμένες ανάγκες κάθε παιδιού και οικογένειας, λαμβάνοντας υπόψη το αναπτυξιακό του επίπεδο, τις ικανότητες και τα ενδιαφέροντά του. Χρειάζεται, επίσης, να εμπλέκουν ενεργά και να υποστηρίζουν τις οικογένειες στη διαδικασία παρέμβασης. Η παροχή πόρων, πληροφοριών και εκπαίδευσης σε γονείς και φροντιστές μπορεί να τους δώσει τη δυνατότητα να υποστηρίξουν την ανάπτυξη του παιδιού τους και να ενισχύσουν την αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων. Επιπλέον, θα πρέπει να είναι ευαίσθητα πολιτισμικά και να ανταποκρίνονται στις διαφορετικές ανάγκες και υπόβαθρο των παιδιών και των οικογενειών. Τέλος, οι επαγγελματίες που συμμετέχουν στην πρώιμη παρέμβαση χρειάζεται να είναι εξειδικευμένοι και καταρτισμένοι, έχοντας ολοκληρωμένη εκπαίδευση στην ανάπτυξη του παιδιού (Guralnick, 2017).
Σύμφωνα με τους Raspa και συνεργάτες (2014), παρά τις διακυμάνσεις σε σχέση με την εθνική καταγωγή, την κοινωνικοοικονομική κατάσταση, το εισόδημα των γονέων, τη διάρκεια της συμμετοχής στην πρώιμη παρέμβαση, τις αναπηρίες των παιδιών και άλλους παράγοντες, τα οφέλη από τη συμμετοχή στην πρώιμη παρέμβαση για τους γονείς είναι σημαντικά, καθώς με αυτό τον τρόπο οι ίδιοι φαίνεται να έχουν αυξημένη εμπιστοσύνη στην ικανότητά τους να φέρουν εις πέρας τους ρόλους τους σε σχέση με το παιδί τους.
Πολλά άρθρα στη βιβλιογραφία αναγνωρίζουν τα οφέλη της πρώιμης παρέμβασης, υποστηρίζοντας ότι η πρώιμη παρέμβαση είναι σημαντική όταν υπάρχουν γνωστικές και αναπτυξιακές καθυστερήσεις, καθώς ενισχύει την γνωστική, αναπτυξιακή και κοινωνική ανάπτυξη των παιδιών, προλαμβάνει ή ελαχιστοποιεί κινδύνους, όπως δυσκολίες συμπεριφοράς και προβλήματα υγείας και ενδυναμώνει τις οικογένειες. Επιπλέον, βελτιώνεται η σχέση γονέα – παιδιού και η κοινωνικό- συναισθηματική σύνδεση τους και προωθείται η συμμετοχή του παιδιού και της οικογένειας στην κοινότητα (Edwards και Sarwark, 2005· Grether, 2009· Guralnick, 2017).