ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΚΑΙ ΕΜΠΟΔΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΣΤΗΝ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΟΦΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ, ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ» – Μέρος 21ο
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7
7.1 Συζήτηση-Συμπεράσματα
Μέσω της παρούσας βιβλιογραφικής ανασκόπησης εντοπίστηκαν σημαντικά συμπεράσματα τα οποία αφορούν την επαγγελματική αποκατάσταση των ατόμων με αναπηρία καθώς και διακρίσεις και εμπόδια που αντιμετωπίζουν τα άτομα σε αυτήν. Στη συζήτηση και τα συμπεράσματα σχετικά με τις διακρίσεις και τα εμπόδια κατά την ένταξη των ατόμων με αναπηρία στην αγορά εργασίας, μπορούν να αναδειχθούν τα ακόλουθα σημεία. Η ανάλυση των διακρίσεων που αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρία στην αγορά εργασίας αποτελεί σημαντικό κομμάτι της συζήτησης. Οι διακρίσεις μπορεί να αφορούν την πρόσβαση σε θέσεις εργασίας, την προαγωγή, τη μισθολογική ανισότητα και την αντιμετώπιση στον εργασιακό χώρο.
Η ανάλυση των εμποδίων που αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρία κατά την αναζήτηση και τη διατήρηση εργασίας είναι επίσης σημαντική. Αυτά μπορεί να περιλαμβάνουν έλλειψη προσβασιμότητας, έλλειψη εκπαίδευσης ή εκπαιδευτικών προγραμμάτων που να ανταποκρίνονται στις ανάγκες τους, καθώς και το στίγμα που συχνά συνοδεύει την αναπηρία.
Στα συμπεράσματα μπορούν να περιληφθούν προτάσεις για τη βελτίωση της κατάστασης, όπως η θέσπιση πολιτικών που προάγουν την ίση πρόσβαση στην αγορά εργασίας, η εκπαίδευση και ευαισθητοποίηση των εργοδοτών και του κοινού, και η προώθηση της προσβασιμότητας και της κοινωνικής ένταξης. Τέλος, είναι σημαντικό να συζητηθούν οι πιθανές εξελίξεις και οι προοπτικές στον τομέα, καθώς και οι πιθανές επιπτώσεις των νέων τεχνολογιών και των κοινωνικών αλλαγών στην κατάσταση των ατόμων με αναπηρία στην αγορά εργασίας.
Τα παραπάνω σημεία μπορούν να συμπεριληφθούν στη συζήτηση και τα συμπεράσματα προκειμένου να δοθεί μια ολοκληρωμένη εικόνα της κατάστασης και να προταθούν βελτιώσεις και πολιτικές παρεμβάσεις.
Η συμμετοχή των ατόμων με αναπηρία στο εργατικό δυναμικό είναι αδιαμφισβήτητο ότι οδηγεί τα άτομα στο αίσθημα ότι είναι χρήσιμοι και παραγωγικοί προσφέροντας και αυτά στην κοινωνία. Με την ένταξή τους σε θέσεις εργασίας τα άτομα επωφελούνται θετικά καθώς γίνονται οικονομικά ανεξάρτητοι, νιώθουν ικανοποίηση και μειώνουν τα επίπεδα απομόνωσης και περιθωριοποίησης από τον κοινωνικό τους περίγυρο (Miethlich & Oldenburg, 2019).
Τα συμπεράσματα που αφορούν το πρώτο ερευνητικό ερώτημα της παρούσας διπλωματικής εργασίας είναι αξιοσημείωτα. Το πρώτο ερώτημα αναφερόταν στις διακρίσεις που αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρία κατά την ένταξη τους στην αγορά εργασίας, όπου μέσα από τις έρευνες φαίνεται ότι τα άτομα παρουσιάζουν διακρίσεις που σχετίζονται τόσο με τις θέσεις εργασίας τους όσο και με τις αμοιβές τους σε αυτές. Επιπλέον, διακρίσεις παρουσιάζονται στα ωράρια εργασίας και στην προαγωγή, ενώ ακόμη τους ανατίθενται λιγότερες ευθύνες σε σύγκριση με τους συναδέλφους τους χωρίς αναπηρία (Balser, 2002). Τα άτομα αυτά μέσα από τις διακρίσεις επηρεάζονται σε τέτοιο βαθμό όπου τους κατακλύζουν αρνητικά συναισθήματα από τα στερεότυπα που δέχονται από την κοινωνία και το περιβάλλον που βρίσκονται καθημερινά.
Το δεύτερο ερευνητικό ερώτημα αφορά τα εμπόδια που θα κληθούν ή κλείνονται να αντιμετωπίσουν τα άτομα με αναπηρία με την είσοδο τους στην αγορά εργασίας. Σε αυτό το ερώτημα έχει γίνει αναφορά στα εμπόδια των διαφόρων ειδών αναπηρίας που αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της βιβλιογραφίας καθώς μέσα από αυτό έχουν εντοπιστεί σημαντικά συμπεράσματα. Τα εμπόδια που κλείνονται να αντιμετωπίσουν αφορούν κυρίως θεσμικά, φυσικά, αρχιτεκτονικά, ιδεολογικά, εμπόδια που σχετίζονται με την επικοινωνία και την πληροφόρηση καθώς και εμπόδια που σχετίζονται με την τεχνολογία. Αυτά είναι εμπόδια που σχετίζονται με τους νόμους οι οποίοι προκαλούν διακρίσεις και αποκλεισμούς στα άτομα με αναπηρία αλλά και εμπόδια που αναφέρονται σε αντικείμενα και κτιριακές υποδομές τα οποία δυσκολεύουν την κίνηση των ατόμων αυτών στους εργασιακούς χώρους. Ακόμη, αφορούν τις διάφορες αντιλήψεις και στάσεις που έχουν οι εργοδότες και προϊστάμενοι σχετικά με την πρόσληψη ατόμων με αναπηρία σε θέσεις εργασίας περιθωριοποιώντας τους και πιστεύοντας ότι δεν διαθέτουν γνώσεις και δεξιότητες για μία παραγωγική εργασία. Σημαντικό εμπόδιο είναι η απουσία επικοινωνίας, καθώς δεν διατίθενται τα κατάλληλα μέσα για την καλύτερη πρόσβαση στην πληροφόρηση και στην επικοινωνία.
Επιπρόσθετα, μέσα από τα αποτελέσματα που προέκυψαν, τα εμπόδια που εντοπίστηκαν στις διάφορες κατηγορίες ατόμων με αναπηρία, όπως ατόμων με προβλήματα ψυχικής υγεία, διανοητική αναπηρία, διαταραχές φάσματος αυτισμού, άτομα με προβλήματα όρασης ή τύφλωση, άτομα με κινητικά προβλήματα και άτομα με κώφωση ή βαρηκοΐα παρουσίασαν ορισμένες ομοιότητες μεταξύ τους κατά την είσοδό τους στην εργασία, ενώ σε άλλες κατηγορίες ορισμένα εμπόδια δεν αναφέρονταν. Για παράδειγμα, το εμπόδιο που αναφέρεται στο στίγμα αναφέρεται τόσο στα άτομα με ψυχικά προβλήματα όσο και στα άτομα με νοητική αναπηρία, εμπόδιο που δεν εντοπίζεται στις άλλες κατηγορίες αναπηρίας. Αυτό ενισχύεται όταν οι εργοδότες δεν επιλέγουν για υπαλλήλους αυτά τα άτομα με αναπηρία, καθώς θεωρούν ότι αυτό θα σταθεί εμπόδιο στα κέρδη της εταιρείας και στη συμπεριφορά των ατόμων απέναντι στους συναδέλφους τους.
Η αποκάλυψη της κατάστασης υγεία ενός ατόμου με αναπηρία επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό την στάση των εργοδοτών και των προϊσταμένων, περιθωριοποιώντας τα άτομα αυτά και συμβάλλοντας στην μη αποδοχή τους από τους συναδέλφους στο εργασιακό περιβάλλον. Αυτό το εμπόδιο έχει εντοπιστεί στις έρευνες που αφορούσαν τα άτομα με προβλήματα ψυχικής υγείας και τα άτομα με διαταραχές φάσματος του αυτισμού.
Ένα εμπόδιο που εντοπίστηκε σε όλες τις κατηγορίες αναπηρίας και κρίθηκε πολύ σημαντικό είναι η έλλειψη των απαραίτητων δεξιοτήτων τόσο για τα άτομα με αναπηρίες όσο και για τους εργοδότες και προϊσταμένους. Η απουσία προγραμμάτων επαγγελματικής κατάρτισης και η απουσία των απαραίτητων εργασιακών δεξιοτήτων αποτελούν φραγμό για την ένταξη των ατόμων με αναπηρία στην απασχόληση (Burge et al., 2007). Τυπικά προβλήματα τα οποία σχετίζονται με τη διαδικασία που χρειάζεται ώστε τα άτομα αυτά να ενταχθούν εύκολα στην απασχόληση και τα προβλήματα που σχετίζονται με την αναζήτηση εργασίας φαίνονται να αδυνατούν να ικανοποιήσουν τις ανάγκες που χρειάζονται τα άτομα για να ενταχθούν στο εργατικό δυναμικό. Η διαδικασία της συνέντευξης θεωρήθηκε αναπόσπαστο κομμάτι για την είσοδό των ατόμων σε θέσεις εργασίας και για αυτό τα άτομα με αναπηρίες θεώρησαν τη συνέντευξη ως μία αγχωτική και δύσκολη διαδικασία, η οποία αποθάρρυνε τα άτομα να φέρουν εις πέρας με επιτυχία την διαδικασία αυτή (Lorenz et al., 2016). Η απουσία εκπαίδευσης και τεχνικής κατάρτισης εμποδίζει ακόμη περισσότερο την ένταξη των ατόμων στις θέσεις απασχόλησης οδηγώντας πολλές φορές τους εργοδότες στην μη πρόσληψη αυτών των ατόμων πιστεύοντας ότι τα άτομα δεν διαθέτουν τις απαραίτητες εργασιακές δεξιότητες ώστε να μπορούν να θέσουν σε λειτουργία τα επαγγελματικά τους καθήκοντα. Σημαντικό εμπόδιο το οποίο έχει τονιστεί στις παραπάνω έρευνες αναφέρεται στην έλλειψη γνώσεων των εργοδοτών, όσον αφορά την κατάσταση υγείας των ατόμων με αναπηρία, επιφέροντας συγκρούσεις ανάμεσα στους εργαζομένους και στους εργοδότες τους.
Πέραν από το πολύ σημαντικό εμπόδιο της επαγγελματικής κατάρτισης των απαραίτητων δεξιοτήτων, εξίσου σημαντικό αποτελεί το γεγονός της προσβασιμότητας στους χώρους εργασίας. Αυτό το εμπόδιο εντοπίστηκε σε έρευνες που σχετίζονταν με τα άτομα με προβλήματα όρασης ή τύφλωση, στα άτομα με κινητικά προβλήματα, καθώς επίσης και στην κατηγορία αναπηρίας που αναφέρεται στα άτομα με κώφωση ή βαρηκοΐα και αφορά την μεταφορά των ατόμων από και προς τους χώρους εργασίας. Στη μελέτη των Bell και Mino (2015), γίνεται αναφορά στην απουσία των Μέσων Μαζικής Μεταφοράς, γεγονός το οποίο φέρει μεγάλο αντίκτυπο στην ενεργή και αποτελεσματική θέση εργασίας. Η αναποτελεσματική λειτουργία των μέσων συγκοινωνίας και η απουσία σταθερής διαδρομής θέτουν φραγμούς στην μεταφορά των ατόμων στα εργασιακά περιβάλλοντα.
Η απουσία επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης των ατόμων με αναπηρία με τους εργοδότες και τους συναδέλφους έγινε εξίσου αντιληπτή σε όλες τις κατηγορίες αναπηρίας. Σύμφωνα με τις έρευνες που μελετήθηκαν, τα άτομα με αναπηρίες βιώνουν εκμετάλλευση και κακοποίηση στους χώρους εργασίας, ενώ δεν τους παρέχεται καμία υποστήριξη από τους συναδέλφους, με τους ίδιους να κρατούν κακή στάση απέναντι στους εργαζομένους με αναπηρία.
Μέσα από τις έρευνες έγινε ορατό το εμπόδιο που σχετίζεται με τις υπηρεσίες πρόνοιας, όπου η κακή στάση των οργανισμών επιφέρει αρνητικές συνέπειες λόγω της απουσίας γνώσης της κατάστασης υγείας των ατόμων με αναπηρία. Αυτό το εμπόδιο παρουσίασαν μόνο οι κατηγορίες αναπηρίας που αφορούσαν τα άτομα με ψυχικά και κινητικά προβλήματα.
Τελευταίο και πολύ σημαντικό εμπόδιο το οποίο αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρία κατά την είσοδό τους στους χώρους εργασίας σχετίζεται με την απουσία τεχνολογίας. Λόγω της απουσίας τεχνολογίας από τους χώρους εργασίας το άτομο δεν μπορεί να συμβάλει ενεργά στην εργασία του με αποτέλεσμα την μη παραγωγικότητα στα εργασιακά του καθήκοντα. Αυτό το εμπόδιο εντοπίστηκε κυρίως στις έρευνες που αφορούσαν τα άτομα με προβλήματα όρασης ή τύφλωσης και τα άτομα με κώφωση ή βαρηκοΐα.
Όλα τα παραπάνω εμπόδια γίνονται διακριτά στα διάφορα είδη αναπηρίας, γεγονός που παρεμποδίζει την είσοδο των ατόμων με αναπηρία σε θέσεις εργασίας. Τα άτομα αυτά καθώς έρχονται αντιμέτωποι με αυτούς τους φραγμούς οδηγούνται στην περιθωριοποίηση και στο αίσθημα της μοναξιάς, ενώ κυριεύονται από το αίσθημα της ανικανότητας μη μπορώντας να προσφέρουν σε καθήκοντα που σχετίζονται με την εργασία. Για αυτόν τον λόγο, τα ευρήματα που προέκυψαν για το τρίτο ερευνητικό ερώτημα στοχεύουν στο να δώσουν εναλλακτικές λύσεις προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι διακρίσεις και τα εμπόδια, ώστε να γίνει πιο εύκολη η πρόσβαση των ατόμων με αναπηρία σε θέσεις απασχόλησης χωρίς φραγμούς.
Από τις έρευνες που μελετήθηκαν η εκπαίδευση αποτελεί μέσο το οποίο θα βοηθήσει στην ομαλή ένταξη των ατόμων με αναπηρίες στο εργατικό δυναμικό. Μέσα από την εκπαίδευση τα άτομα με αναπηρίες θα αναπτύξουν δεξιότητες οι οποίες θα βοηθήσουν στην αποκατάστασή τους επαγγελματικά. Η απόκτηση δεξιοτήτων των ατόμων με αναπηρία επιφέρουν θετικά αποτελέσματα τόσο στην εξέλιξή τους επαγγελματικά όσο και στην καλύτερη εφαρμογή των καθηκόντων τους στην εργασία. Εκτός από την εκπαίδευση των ατόμων με αναπηρία χρήζει άμεσης σημασίας η εκπαίδευση των εργοδοτών, η οποία θα επιφέρει καλύτερα επιθυμητά αποτελέσματα που θα οδηγήσουν στην πρόσληψη των ατόμων με αναπηρία στην εργασία. Οι εργοδότες έχοντας γνώση για την κατάσταση υγείας των ατόμων με αναπηρία αλλάζουν τη στάση που έχουν απέναντί τους και κατανοούν τα θέματα υγείας τους, συμβάλλοντας με αυτόν τον τρόπο στην επαγγελματική τους αποκατάσταση. Επιπλέον, η επαγγελματική κατάρτιση πρέπει να λαμβάνεται από νωρίς σε ηλικία από το σχολείο, ώστε τα άτομα να είναι ενημερωμένα και να έχουν τα κατάλληλα ερεθίσματα που χρειάζονται προκειμένου όταν έρθει η στιγμή να αποκατασταθούν επαγγελματικά να είναι έτοιμοι να ενταχθούν στην εργασία.
Πέραν από την εκπαίδευση, τα άτομα με αναπηρία χρειάζονται να στηρίζονται από ένα προσβάσιμο περιβάλλον εργασίας, το οποίο καλείται να τηρεί όλες τις απαραίτητες προδιαγραφές για να είναι προσβάσιμος ένας χώρος. Για παράδειγμα, είναι απαραίτητη η παροχή προσβάσιμων χώρων στάθμευσης, η τοποθέτηση των επίπλων με τρόπο που τα άτομα με αναπηρία θα μπορούν να μετακινούνται εύκολα στο χώρο εργασίας, να παρέχονται έντονοι χρωματισμοί στους τοίχους, ηχητική και οπτική σήμανση, καθώς επίσης είναι σημαντική η τοποθέτηση εικόνων στους τοίχους.
Σημαντικό κομμάτι για την καλύτερη επαγγελματική αποκατάσταση των ατόμων με αναπηρία αποτελεί η παροχή υποστηρικτικής τεχνολογίας στους χώρους εργασίας. Για κάθε είδους αναπηρία διαφέρει η υποστηρικτική τεχνολογία καθώς κάθε αναπηρία παρουσιάζει διαφορετικά εμπόδια στους χώρους εργασίας άρα χρειάζεται και διαφορετική υποστηρικτική τεχνολογία σε αυτούς. Για τα άτομα με προβλήματα όρασης ή τύφλωση, η υποστηρικτική τεχνολογία που χρειάζονται αφορά το λογισμικό ανάγνωσης οθόνης, εκτυπωτές κειμένων σε Braille, μεταφραστικά εργαλεία σε Braille. Επιπρόσθετα, απαιτείται οθόνη χαμηλής ακτινοβολίας, οθόνη υπολογιστών με μεγάλους χαρακτήρες, εκτυπώσεις μεγάλου μεγέθους, χρωμάτων και χρωματικών αντιθέσεων όπως επίσης και βοηθήματα πληκτρολόγησης (Χριστοφή, 2013). Από την άλλη, η υποστηρικτική τεχνολογία που χρειάζονται τα άτομα με κινητικά προβλήματα αναφέρεται σε εναλλακτικά πληκτρολόγια, ρομποτικές συσκευές, εναλλακτικά ποντίκια υπολογιστών και ακουστικά ήχου (Λογαράς, 2013). Όσον αφορά τα άτομα με κώφωση ή βαρηκοΐα η υποστηρικτική τεχνολογία που θα βοηθήσει στην ομαλή ένταξή τους στους εργασιακούς χώρους αφορά ακουστικά βοηθήματα και ενισχυτές, τηλέφωνα με αποκωδικοποιητές λόγου, τηλέφωνα που μεταφράζουν σε γραπτό λόγο τον προφορικό, συστήματα σήμανσης καθώς επίσης σημαντική είναι η διερμηνεία στη νοηματική γλώσσα.
Όλα αυτά αποσκοπούν στην εξάλειψη των εμποδίων και φραγμών που παρουσιάζονται στα άτομα με αναπηρίες κατά την ένταξή τους στην αγορά εργασίας. Μέσω της εκπαίδευσης, της προσβασιμότητας και της κατάλληλης υποστηρικτικής τεχνολογίας τα άτομα με αναπηρίες θα έχουν τα κατάλληλα ερεθίσματα ώστε να έχουν μία καλή εμπειρία στις θέσεις εργασίας τους, όπου θα τους βοηθήσει να παραμείνουν στο εργατικό δυναμικό χωρίς να έρχονται καθημερινά αντιμέτωποι με τέτοιου είδους εμπόδια. Τα άτομα με αναπηρία χρήζουν ίσης αντιμετώπισης με τα άτομα χωρίς αναπηρία όπως επίσης τα άτομα με αναπηρία δεν πρέπει να αποτελούν διάκριση από τα υπόλοιπα άτομα για κανέναν λόγο τόσο στον επαγγελματικό τομέα όσο και στην διαβίωσή τους καθημερινά στην κοινωνία. Αντίθετα, το στίγμα και η περιθωριοποίηση που αντιμετωπίζουν τα άτομα επιφέρει αρνητικά αποτελέσματα στους χώρους εργασίας και αντίστοιχα στην ψυχολογία των ατόμων με αναπηρία κυριεύοντας τους το αίσθημα ότι δεν είναι χρήσιμοι και δεν συνεισφέρουν πουθενά στην κοινωνία. Για αυτόν τον λόγο, απαραίτητη είναι η παροχή φροντίδας των ατόμων με αναπηρία προκειμένου κανένα μέλος της κοινωνίας να δέχεται το στίγμα από τον περίγυρο. Αντίθετα, η κοινωνία μπορεί να βοηθήσει τα άτομα με κάθε δυνατό τρόπο να ενταχθούν στους χώρους εργασίας προσφέροντάς τους ασφάλεια καθώς και εκμάθηση των επαγγελματικών δεξιοτήτων για το καλύτερο επιθυμητό αποτέλεσμα στην εργασία.