ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΚΑΙ ΕΜΠΟΔΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΣΤΗΝ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΟΦΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ, ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ» – Μέρος 13ο
5.5 Άτομα με διαταραχές του φάσματος του αυτισμού
Εν συνεχεία, η διαταραχή του φάσματος του αυτισμού αποτελεί μία σύνθετη αναπτυξιακή κατάσταση που περιλαμβάνει επίμονες προκλήσεις με την κοινωνική επικοινωνία, περιορισμένα ενδιαφέροντα και επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά (American Psychiatric Association, 2013). Τα σημάδια της διαταραχής γίνονται ορατά κυρίως από γονείς ή παιδιάτρους πριν την ηλικία του ενός έτους, όμως γίνονται πιο εμφανή στην ηλικία των 2 ή 3 ετών (Centers for Disease Control and Prevention, 2021).
Τα άτομα με αυτισμό που είναι ενήλικοι, έρχονται αντιμέτωποι με υψηλά ποσοστά ανεργίας τόσο σε σύγκριση με άτομα με άλλες αναπηρίες όσο και με άτομα χωρίς αναπηρίες σε παγκόσμιο επίπεδο (Roux et al., 2016). Η ανεργία για τα άτομα με διαταραχή φάσματος του αυτισμού διαμορφώνεται από τα χαρακτηριστικά του ατόμου, όπως είναι η σοβαρότητα, η λειτουργική ανεξαρτησία, οι κοινωνικές δεξιότητες, η ηλικία, το φύλο, η εθνικότητα, η αυτοδιάθεση και το κίνητρο (Dudley et al., 2015). Τα άτομα με αυτισμό τείνουν να καταβάλλονται από το άγχος εξαιτίας της μη διαχείρισης των διαπροσωπικών σχέσεων λόγω της κοινωνικής αλληλεπίδρασης που παρουσιάζεται στο χώρο εργασίας. Σε άλλες περιπτώσεις η κοινωνική αλληλεπίδραση φαίνεται να επιφέρει θετικά αποτελέσματα για τα άτομα με αυτισμό, καθώς θεωρείται ως ένας βοηθητικός παράγοντας για την είσοδό τους στην αγορά εργασίας.
Η μελέτη που πραγματοποίησαν οι Lorenz και άλλοι (2016), αποσκοπούσε στο να διερευνήσει τα εμπόδια που αντιμετωπίζουν τα άτομα με αυτισμό κατά την είσοδό τους στην απασχόλησης και να δοθούν λύσεις για να ξεπεραστούν τα εμπόδια αυτά, προκειμένου τα άτομα να παραμείνουν στην απασχόληση. Στη συγκεκριμένη μελέτη, συμμετείχαν 66 Γερμανοί εργαζόμενοι με αυτισμό (36 γυναίκες, 29 άνδρες και 1 άτομο με άλλο φύλο), από τους οποίους οι 17 εργάζονται σε απασχόληση σχετιζόμενη με τον αυτισμό. Η ηλικία των συμμετεχόντων κυμαινόταν από 22 έως 55 ετών, με τους 49 από αυτούς να έχουν ειδική απασχόληση για τον αυτισμό. Οι συμμετέχοντες συλλέχθηκαν μέσω ενός κοινοτικού φόρουμ για τον αυτισμό αλλά και μέσω της εσωτερικής επικοινωνίας της έρευνας με συγκεκριμένη εταιρεία για τον αυτισμό. Όλοι οι συμμετέχοντες στην συγκεκριμένη εταιρεία εργάζονταν στον τομέα της πληροφορικής, που κατατάχθηκαν στις φυσικές επιστήμες, στη γεωγραφία και στην πληροφορική.
Η μελέτη αυτή έχει καθορίσει μερικά κριτήρια επιλογής τα οποία σχετίζονται α) με την επίσημη διάγνωση του αυτισμού στο τεστ πηλίκου του φάσματος του αυτισμού με 10 στοιχεία και β) με την τρέχουσα απασχόληση. Η μελέτη διεξήχθη στα γερμανικά μέσω διαδικτύου, όπου όλοι οι συμμετέχοντες είχαν την ευκαιρία να απαντήσουν στο χρονικό πλαίσιο που εκείνοι επιθυμούσαν, εντελώς εθελοντικά περιλαμβάνοντας σε αυτή την ενημέρωση συγκατάθεσης. Επιπρόσθετα, οι συμμετέχοντες είχαν γνώση ότι τα δεδομένα λήφθηκαν και αναλύθηκαν ανώνυμα, ενώ είχαν την ευκαιρία να διακόψουν την έρευνά τους ανά πάσα στιγμή.
Το υλικό που χρησιμοποιήθηκε ήταν ένα ποιοτικό ερωτηματολόγιο με 28 ανοιχτού τύπου ερωτήσεις που αφορούσαν θέματα τα οποία μπορεί να επηρεάσουν τη διαδικασία της απασχόλησης των ατόμων με αυτισμό. Μερικά από τα θέματα αυτά αναφέρονταν στη διαδικασία αναζήτησης εργασίας, στη σύνταξη των αιτήσεων, στην επαφή των ατόμων με τους εργοδότες, στις εργασιακές απαιτήσεις, τις εργάσιμες ημέρες, τον εξοπλισμό του χώρου εργασίας, καθώς και άλλα ζητήματα. Σε κάθε θεματικό τμήμα οι συμμετέχοντες ρωτήθηκαν α) ποια προβλήματα περίμεναν σχετικά με το συγκεκριμένο θέμα, β) ποια προβλήματα εμφανίστηκαν στην πραγματικότητα και γ) εάν υπήρχαν, πώς είχαν λύσει αυτά τα προβλήματα.
Τα αποτελέσματα της μελέτης αυτής ανέδειξαν τρεις κύριες κατηγορίες εμποδίων οι οποίες διακρίνονται στα κοινωνικά προβλήματα, στα τυπικά προβλήματα καθώς επίσης και στα προβλήματα αναζήτησης εργασίας. Τα κοινωνικά προβλήματα αναφέρονται κυρίως στα εμπόδια που παρουσιάζονται κατά την επικοινωνία και την αλληλεπίδραση με τους ανθρώπους, ενώ τα τυπικά προβλήματα σχετίζονται με τη διαδικασία και τις πρακτικές που χρειάζονται ούτως ώστε τα άτομα με αυτισμό να έχουν μία ομαλή είσοδο στον τομέα της απασχόλησης. Με τα προβλήματα ζήτησης εργασίας παρουσιάζονται οι αδυναμίες ώστε να μπορούν να ικανοποιηθούν οι απαιτήσεις που είναι απαραίτητες για την απασχόληση.
Τα προβλήματα που αφορούσαν τα άτομα με μη ειδική απασχόληση ήταν κυρίως κοινωνικά, δηλαδή προβλήματα επικοινωνίας, ενώ παρουσιάστηκαν και τυπικά προβλήματα εξοπλισμού και περιβάλλοντος, εργασιακές ρουτίνες, διαδικασία υποβολής αιτήσεων και προσόντων. Όσον αφορά τα άτομα με αυτισμό με ειδική απασχόληση, τόνισαν ότι το πιο σημαντικό πρόβλημα ήταν το τυπικό πρόβλημα των προσόντων, ενώ ακολούθησαν τα κοινωνικά προβλήματα επικοινωνίας, τα τυπικά προβλήματα εξοπλισμού και περιβάλλοντος, η εργασιακή ρουτίνα και τα προβλήματα αναζήτησης εργασίας. Διακρίνεται λοιπόν, ότι τα άτομα με συγκεκριμένη απασχόληση παρουσίαζαν περισσότερο τυπικά προβλήματα και προβλήματα ζήτησης εργασίας και λιγότερο κοινωνικά προβλήματα σε σχέση με τα άτομα που δεν είχαν συγκεκριμένη απασχόληση.
Τέλος, οι ερωτηθέντες έδωσαν τις λύσεις που χρειάζονται για την αντιμετώπιση των προβλημάτων, με την πιο συχνή λύση για τα άτομα με μη ειδική απασχόληση για τον αυτισμό να είναι η εξωτερική βοήθεια από το εργασιακό περιβάλλον, ενώ τα άτομα με ειδική απασχόληση για τον αυτισμό έδωσαν την επικοινωνία αυτολύσεων και αποδοχής ως τη σημαντικότερη λύση για την επίλυση των προβλημάτων.
Σε μία άλλη μελέτη του Sarrett (2017), παρουσιάζονται οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα αυτιστικά άτομα στην ενήλικη ζωή τους, ώστε να αποκτήσουν και να διατηρήσουν την απασχόλησή τους. Η παρούσα μελέτη κάνει αναφορά σε δεδομένα μιας μεγαλύτερης μελέτης, η οποία συλλέγει πληροφορίες σχετικά με τις εμπειρίες των ενήλικων αυτιστικών ατόμων στο χώρο εργασίας. Το πιο συχνό φαινόμενο που αναφέρουν οι αυτιστικοί ενήλικες είναι οι αρνητικές εμπειρίες που έχουν στον εργασιακό χώρο. Πιο συγκεκριμένα, έγινε αναφορά σε προκλήσεις που αφορούν τη διαδικασία της συνέντευξης, όπου απαιτούνται συγκεκριμένες κοινωνικές συμπεριφορές, όπως επίσης και στην άνεση τους να αποκαλύψουν την αυτιστική τους κατάσταση στους συναδέλφους και τους εργοδότες.
Η παρούσα έρευνα περιελάμβανε άτομα που αναγνωρίστηκαν ως αυτιστικά και ήταν ενήλικες άνω των 18 ετών κάτοικοι των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής. Η έρευνα έγινε σε ηλεκτρονική μορφή και είχε συνολικά 87 στοιχεία που έχουν σχέση με τις ερωτήσεις συναίνεσης των συμμετεχόντων, των οδηγιών και των δημογραφικών τους στοιχείων. Οι 45 από τις ερωτήσεις σχετίζονταν με τις εμπειρίες της απασχόλησης που αφορούσαν την εύρεση, την υποβολή αιτήσεων, τις συνεντεύξεις για τις θέσεις εργασίας, καθώς επίσης και τις εμπειρίες που είχαν σύμφωνα με τα καθήκοντα της εργασίας, τους συναδέλφους και τους προϊσταμένους. Στην έρευνα είχαν πρόσβαση 94 άτομα εκ των οποίων οι 7 δήλωσαν ότι δεν ήταν κατάλληλοι για να συνεχίσουν την έρευνα και έτσι σταμάτησαν αφότου έφτασαν στην σελίδα συναίνεσης. Επιπλέον, 62 από τους 87 συμμετέχοντες ανέφεραν την προσπάθεια τους για την αναζήτηση εργασίας και απάντησαν τουλάχιστον στις μισές ερωτήσεις απασχόλησης.
Μερικοί από τους συμμετέχοντες που συμμετείχαν στην παρούσα μελέτη δήλωσαν ότι δεν παρουσίασαν δυσκολίες κατά τη διαδικασία της συνέντευξης, σε αντίθεση με την πλειοψηφία των συμμετεχόντων, οι οποίοι δήλωσαν ότι οι συνεντεύξεις ήταν ιδιαίτερα δύσκολες ή αγχωτικές και θεώρησαν ότι χρειάζεται να γίνουν τροποποιήσεις ώστε η διαδικασία αυτή να γίνει περισσότερο προσιτή για τα αυτιστικά άτομα. Οι συμμετέχοντες ρωτήθηκαν ποιο σημείο της συνέντευξης ήταν πιο εύκολο, με τους ίδιους να μην απαντούν, ενώ στην ερώτηση ποιο είναι το πιο δύσκολο μέρος στην διαδικασία της συνέντευξης, το 23% δήλωσε ότι η εκφραστική γλώσσα ήταν το πιο απαιτητικό χαρακτηριστικό της συνέντευξης. Το 17% ανέφερε ως ένα άλλο δύσκολο μέρος της διαδικασίας αυτής την οπτική επαφή και ένα 16% το άγχος που έχουν κατά την συνέντευξη. Το 12% είχε αναφέρει τη δυσκολία στο να γνωρίζουν πότε θα λένε ψέματα και πότε αλήθεια στην ερώτηση που αφορούσε της αδυναμίες τους. Το 5% των απαντήσεων αυτών είχαν προσπαθήσει να φαίνονται φυσιολογικοί ή να περάσουν ως μη αυτιστικοί στις συνεντεύξεις.
Πολλά προγράμματα παρέμβασης είχαν στόχο να βοηθήσουν τους αυτιστικούς ενήλικες να πλοηγηθούν, παρόλα αυτά η διδασκαλία της διαχείρισης της συμπεριφοράς ήταν σημαντική. Οι συμμετέχοντες της μελέτης αυτής πρότειναν τρόπους στους οποίους η διαδικασία της συνέντευξης θα γινόταν πιο προσιτή και φιλική για τα αυτιστικά άτομα παγκοσμίως. Το 13% θεωρεί ότι με την εξάσκηση ή την εκπαίδευση η διαδικασία θα ήταν περισσότερο βοηθητική και χρήσιμη, το 8% δήλωσε ότι οι συνεντεύξεις πρέπει να επικεντρώνονται κυρίως στις δεξιότητες και τις ανάγκες της εργασίας, ενώ το 10% πρότεινε ότι οι διαδικασία της συνέντευξης δεν πρέπει να εστιάζει στις δεξιότητες των ανθρώπων και στις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις.
Οι συμμετέχοντες έθεσαν μερικές τροποποιήσεις για τις συνεντεύξεις που αποσκοπούν στην μείωση της κοινωνικής πίεσης κατά τη διαδικασία, τόσο για τα άτομα με αναπηρία, όσο και για τα άτομα χωρίς. Το 11% των συμμετεχόντων είχαν προτείνει να έχουν μόνο κείμενο ή διαδικτυακή επιλογή για τη διαδικασία αυτή, ενώ άλλοι πρότειναν την μη ανάγκη παροχής οπτικής επαφής. Ένα άλλο μέρος των συμμετεχόντων είχαν προτείνει η διαδικασία να γίνεται διαδικτυακά ή μέσω τηλεφώνου. Μερικά από τα προγράμματα παρέμβασης που τείνουν να παρέχουν εκπαίδευση των κοινωνικών δεξιοτήτων όσον αφορά τις συνεντεύξεις, γίνονται το επίκεντρο των προσπαθειών, ώστε να βελτιωθεί η διαδικασία αυτή. Οι τροποποιήσεις που πρότειναν οι συμμετέχοντες στην παρούσα έρευνα θα βελτιώσουν τόσο την απασχόληση των αυτιστικών ενηλίκων αλλά και τη διαδικασία της συνέντευξης, η οποία θα προσφέρει μέγιστες πιθανότητες απασχόλησης τόσο στα άτομα με αναπηρίες όσο και στα άτομα χωρίς.
Μία άλλη πιθανή λύση που προτείνουν οι συμμετέχοντες είναι η εκπαίδευση, ώστε τα άτομα να βοηθηθούν από αυτήν για να επιτύχουν καλύτερα αποτελέσματα κατά τη διαδικασία της συνέντευξης. Παρόλα αυτά, η βοήθεια αυτή είναι πιθανό να μην είναι χρήσιμη με το πέρας της συνέντευξης και όταν το άτομο αποκατασταθεί επαγγελματικά, να έρθει αντιμέτωπο με το εργασιακό περιβάλλον και να πρέπει να πλοηγηθεί σε αυτό ως αυτιστικό άτομο. Αυτό οδηγεί τα αυτιστικά άτομα στην ανησυχία για το αν πρέπει να αποκαλύψουν την κατάσταση τους στους συναδέλφους και στους εργοδότες τους. Το να μην αποκαλύψει κάποιος την κοινωνική του ταυτότητα μπορεί να επιφέρει αρνητικά αποτελέσματα, όπως είναι η αίσθηση της απομόνωσης και η κακή απόδοση στο χώρο εργασίας. Οι συμμετέχοντες στην παρούσα έρευνα εξέφρασαν την επιθυμία τους να είναι πιο ανοιχτοί σχετικά με τον αυτισμό στην εργασία, με την επίγνωση και την κατανόηση του ευρύτερου περιβάλλοντος για τα αυτιστικά άτομα. Από τα 31 άτομα της ομάδας εστίασης, οι 12 ανέφεραν τους λόγους που αποκάλυψαν την κατάσταση τους στην εργασία τους: οι 5 αποκάλυπταν πάντα την κατάσταση τους, ενώ 6 άτομα επέλεξαν την αποκάλυψη γιατί θεωρούν ότι θα υπάρχει μεγαλύτερη κατανόηση από τους συναδέλφους και τους προϊσταμένους. Αυτό δείχνει ότι μερικοί από τους συμμετέχοντες εστίασαν στις θετικές επιπτώσεις και αποτελέσματα που θα μπορούσε να έχει η αποκάλυψη, ενώ μερικοί σταμάτησαν να αποκαλύπτουν λόγω των αρνητικών εμπειριών που βίωσαν στην απασχόληση.
Από τα αποτελέσματα των ερευνών Lorenz και άλλοι (2016) και Sarrett (2017) εντοπίστηκαν συγκεκριμένα εμπόδια των ατόμων με διαταραχή φάσματος αυτισμού, όπου το κύριο εμπόδιο που συναντούν κατά την αναζήτηση εργασίας είναι η διαδικασία της συνέντευξης. Και στις δύο μελέτες, η διαδικασία της συνέντευξης προκαλεί άγχος στους συμμετέχοντες, ενώ πολλές δυσκολίες παρουσιάστηκαν στη σύνταξη των αιτήσεων και στην επαφή των ατόμων με τους εργοδότες. Στην έρευνα Lorenz και άλλοι (2016) παρουσιάστηκαν εμπόδια που αφορούσαν την επικοινωνία και την αλληλεπίδραση των ατόμων με διαταραχές φάσματος αυτισμού με τους εργοδότες και εργαζόμενους χωρίς αναπηρία, εμπόδιο το οποίο δεν αναφέρθηκε στην έρευνα του Sarrett (2017). Οι Lorenz και άλλοι (2016) αναφέρθηκαν σε προβλήματα που σχετίζονται με την αναζήτηση εργασίας όπου οι συμμετέχοντες παρουσίαζαν αδυναμίες ώστε να ικανοποιηθούν οι απαιτήσεις που χρειάζονται για την ένταξή τους σε θέσεις εργασίας. Από την άλλη, στην έρευνα του Sarrett (2007), οι συμμετέχοντες είχαν εκφράσει τις ανησυχίες του για το ζήτημα αποκάλυψης της κατάστασης της υγείας τους, εμπόδιο που δεν αναφέρθηκε στην έρευνα των Lorenz και συνεργάτες (2016).