4.2. Η επιλογή της Σχολής

Οι παράμετροι που επηρεάζουν καθοριστικά στην απόφαση κατά τη διαδικασία επιλογής της Σχολής φοίτησης, φαίνεται να συνδέονται με την προοπτική που ανοίγουν οι σπουδές σε συγκεκριμένα επιστημονικά πεδία, σε συνάρτηση με την επαγγελματική αποκατάσταση και τη φιλοδοξία της/του φοιτήτριας/φοιτητή για ένα καλύτερο μέλλον. Για το λόγο αυτό οι μετέχουσες και οι μετέχοντες, τονίζουν συχνότερα αυτή τη σύνδεση, της επιλογής δηλαδή σε συνάρτηση με την ευκαιρία της προοπτικής που θα οδηγήσει με την ολοκλήρωση των σπουδών τους ευκολότερα, στην επαγγελματική αποκατάσταση. Η προοπτική αυτή όμως, δεν είναι μονοδιάστατη και για το λόγο αυτό επιχειρείται εκτενής αναφορά στις διάφορες πτυχές αυτή της παραμέτρου.

Το γεγονός επίσης της επίδρασης των οικείων και των σημαντικών άλλων, φαίνεται ότι εκτός από την απόφαση για τις σπουδές στο πανεπιστήμιο, διαδραματίζει ουσιαστικό ρόλο και στην επιλογή του επιστημονικού πεδίου. Σημαντική όμως παράμετρο αποτελούν οι συνθήκες διευκόλυνσης και προσβασιμότητας, ως σημαντικός παράγοντας στη λήψη της απόφασης για την επιλογή των σπουδών σε συγκεκριμένα Τμήματα και Σχολές. Αυτή η παράμετρος επίσης δεν είναι μονοδιάστατη και φαίνεται να επηρεάζει περισσότερο τις/τους φοιτήτριες/φοιτητές που αντιμετωπίζουν εμπόδια και δυσκολίες τόσο στην αυτόνομη μετακίνηση όσο και γενικότερα, στις συνθήκες εκείνες που θα διευκολύνουν στην ολοκλήρωση της φοίτησής τους.

Αντίστοιχα, τα άτομα με αναπηρία που δεν είναι άμεσα ορατή («κρυφή» αναπηρία) τονίζουν συχνά ότι η επιλογή της Σχολής έγινε με κριτήρια που σχετίζονται με το αντικείμενο των σπουδών. Αφορά δηλαδή την προσωπική προτίμηση της/του φοιτήτριας/φοιτητή σε έναν επιστημονικό κλάδο ή μια συγκεκριμένη Σχολή. Αυτή η διάσταση προβάλλεται από φοιτήτριες/φοιτητές των οποίων η δυνατότητα αυτόνομης λειτουργικότητας δεν έχει ιδιαίτερα πληγεί και άρα μπορούν να στηρίξουν την επιλογή τους στη βάση μιας προσωπικής φιλοδοξίας ή του ενδιαφέροντος που έχουν αναπτύξει σε κάποια συγκεκριμένη επιστήμη.

4.2.α. Επαγγελματική φιλοδοξία και προοπτική

Είναι φυσικό η φιλοδοξία για τις λεγόμενες περιζήτητες σχολές να συνδέεται με το άνοιγμα καλύτερων προοπτικών επαγγελματικής αποκατάστασης στο μέλλον αλλά και τη δυνατότητα κοινωνικής ανέλιξης. Η επιλογή αυτών των Σχολών γίνεται ανεξάρτητα από τη χρήση ή όχι του ειδικού ποσοστού για την εισαγωγή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Έτσι ένας φοιτητής με κινητική αναπηρία λέει σχετικά με την επιλογή του:

«Τότε κατέθεσα τα χαρτιά μου εδώ ώστε έτσι είχα εντοπιότητα. Τότε μετρούσε ακόμα πολύ η εντοπιότητα και θεωρώ ότι είναι κάτι που πρέπει να παραμείνει στην επιλογή των αναπήρων, ως προς τη φοίτησή τoυς. Και κατέθεσα τα χαρτιά μου σε σχολές εδώ και με πήρανε σε δύο … κατέληξα στη Νομική γιατί είχαμε τότε τη λογική ότι θα μπεις σε μια σχολή, όπως όλοι μπαίνουν σε μια σχολή και όλοι βγαίνουν κάποια στιγμή από αυτή. Το σημαντικό είναι όταν βγεις από αυτή. Όταν έχεις ένα πτυχίο Νομικής είναι ένα κλειδί πασπαρτού για ότι θες να κάνεις». Φοιτητής 1. Κn. 32.

Την ίδια επιλογή επιστημονικού πεδίου έκανε και μια φοιτήτρια με μειωμένη όραση, χρησιμοποιώντας και εκείνη το ειδικό ποσοστό εισαγωγής:

«Επέλεξα τη Νομική και μπήκα με το ποσοστό, γιατί μου άρεσαν τα μαθήματα τα πιο θεωρητικά. Από το σχολείο δηλαδή είχα επιλέξει αυτή τη Σχολή. Μου δίνει ευκαιρίες και για το μετά …». Φοιτήτρια 12. Β. 20.

Οι άντρες που μετείχαν στην έρευνα σχετίζουν συχνά την επιλογή της Σχολής με την επαγγελματική αξιοποίηση μετά το πέρας των σπουδών τους. Ένας φοιτητής με κινητικές δυσκολίες που έκανε χρήση του ειδικού ποσοστού εισαγωγής, λέει:

«Η επιλογή ήταν κάτι που μου ταίριαζε. Το συζήτησα με τον αδελφό και τον πατέρα μου και μου λένε εντάξει, αλλά κοίτα να σπουδάσεις κάτι που θα σου είναι χρήσιμο. Να μη χάνω το χρόνο μου δηλαδή. … Δηλαδή να είναι κάτι που να μου αρέσει και να μπορώ μετά να το χρησιμοποιήσω». Φοιτητής 17. Κn. 26.

Συχνά επίσης, η συσχέτιση με την επαγγελματική αποκατάσταση μέσω της κατάλληλης επιλογής του επιστημονικού κλάδου των σπουδών, συνδέεται με την παράμετρο των περιορισμών που υφίστανται λόγω της αναπηρίας. Σε σχέση με αυτό δύο φοιτητές με κώφωση αναφέρουν σχετικά:

«Να σου πω την αλήθεια το σκέφτηκα όταν ήμουν στην 3η Λυκείου. Τότε σκέφτηκα, τι προοπτικές έχω να βρω δουλειά; Πιο πολύ λόγω των συμπτωμάτων. Τότε αποφάσισα να θυσιάσω όλα τ’ άλλα και να πάρω αυτό. Να, σκέφτηκα ότι λόγω της κατάστασης, είναι πιο καλό να πάρω μια θέση ας πούμε στην εφορία, σε τράπεζα». Φοιτητής 9. D. 21.

«Πολύ απλά μου άρεσε η ιδέα να σπουδάσω οικονομικά και αυτό ήθελα. Το σκέφτηκα και από την άποψη ότι υπάρχει ζήτηση και ότι θα ήταν πιο εύκολο να βρω κάποια δουλειά σε αυτό το αντικείμενο. Δηλαδή η απόφαση μου είχε και τη σκέψη για το μέλλον σε σχέση και με τη βαρηκοΐα και για αυτό την επέλεξα τελικά. […] Γιατί δεν είναι εύκολο να κάνεις όποια δουλειά, ενώ σε αυτό το αντικείμενο μπορώ να κάνω ότι θέλω … έτσι πιστεύω εγώ. Πώς να πω, εγώ σε ένα λογιστικό γραφείο μπορώ άνετα». Φοιτητής 18. D. 21.

Όμοια είναι και η έμφαση στα λεγόμενα ενός φοιτητή με κινητικές δυσκολίες:

«Εγώ αγαπούσα τους καθηγητές μου και ήθελα μια μέρα να γίνω και εγώ. Ξέρω αυτό μπορεί να μην είναι για άλλους έτσι αλλά εγώ … δηλαδή πώς να σου το δώσω να το καταλάβεις; Πιστεύω ότι μπορώ να τα καταφέρω και θέλω πολύ να το κάνω αυτό». Φοιτητής 15. Β. 23.

Η παράμετρος των περιορισμών που επιφέρει η αναπηρία σε σχέση με την επαγγελματική επιλογή που θα επιτρέψει στο νεαρό άτομο να ανταπεξέλθει στις απαιτήσεις ενός επαγγέλματος, αντανακλάται και σε εκείνες τις περιπτώσεις που επιλέγουν τις περιζήτητες Σχολές. Συχνά, επιλέγουν να μην κάνουν χρήση του ειδικού ποσοστού εισαγωγής, προτιμώντας δηλαδή να εισαχθούν μέσω της διαδικασίας των πανελληνίων εξετάσεων που μετέχουν οι μη ανάπηροι υποψήφιοι. Μια φοιτήτρια της Ιατρικής με κώφωση λέει χαρακτηριστικά:

«Εύκολο. Μου άρεσε πολύ η Ιατρική και η Βιολογία. Εκτός από αυτό, είναι μια σχολή, που θα μπορούσα να δουλέψω μετά, έχει μεγάλο πεδίο … Λόγω της βαρηκοΐας ας πούμε έχω δυσκολία δεν μπορώ να επιλέξω. Ας πούμε εγώ έχω δυσκολία με το στηθοσκόπιο, αλλά η Ιατρική με την τεχνολογία μπορεί αντί για στηθοσκόπιο να υπάρχει κάτι άλλο. Άρα σιγά – σιγά βελτιώνεται. […] Μπήκα με εξετάσεις. Αν και θα μπορούσα να μπω και με το ποσοστό. Μου είχαν πει ότι η Ιατρική δεν δέχεται κωφούς ή τυφλούς. Ναι κι όμως δεν δέχεται. Αυτό είναι κακό και πρέπει να αλλάξει». Φοιτήτρια 10. D. 22.

Η φοιτήτρια αυτή επιλέγει να μην χρησιμοποιήσει το ειδικό ποσοστό εισαγωγής για το λόγο ότι η χρήση του μπορεί να τις δημιουργήσει προβλήματα τόσο στο να ακολουθήσει τις σπουδές σε εκείνη την επιστήμη που έχει επιλέξει αλλά και στην εισαγωγή της σε συγκεκριμένη Σχολή. Επιλέγει δηλαδή την εισαγωγή μέσω της διαδικασίας των πανελληνίων εξετάσεων ώστε να έχει πιθανότητες εισαγωγής στη Σχολή της επιλογής της στην οποία με τον τρόπο αυτό, θα μπορέσει να σπουδάσει χωρίς να φαίνεται ότι ανήκει σε κάποια από τις ειδικές κατηγορίες εισακτέων.

Η επιλογή των περιζήτητων ωστόσο Σχολών με γνώμονα των καλύτερων για το μέλλον προοπτικών, μπορεί να αφορά επίσης και τη συνέχιση της οικογενειακής παράδοσης, που θέλει τα μέλη του οικογενειακού συστήματος να φοιτούν σε συγκεκριμένες υψηλού επιστημονικού αλλά και κοινωνικού στάτους σχολές με γνώμονα την κοινωνική καταξίωση. Η εκπλήρωση αυτού του χρέους προς την οικογένεια προϋποθέτει επίσης την εισαγωγή μέσω των πανελληνίων εξετάσεων μετά από μια κοπιαστική και μεγάλη σε διάρκεια διαδικασία προετοιμασίας. Σε αυτή την περίπτωση όμως εκτός των παραπάνω, η προσμονή αφορά την παροχή βοήθειας μετά το πέρας των σπουδών, στην ανέλιξη ή στην επαγγελματική αποκατάσταση ή και καθιέρωση στο επιστημονικό πεδίο. Μια επίσης φοιτήτρια της Ιατρικής με κώφωση αναφέρει σχετικά:

«Ο μπαμπάς είναι γιατρός και η μαμά νοσηλεύτρια, οπότε καταλαβαίνεις. Οπότε μπήκα και εγώ στην Ιατρική […] Περίμενα πως και πως να σπουδάσω, το ήθελα πολύ. Δεν είχα βέβαια καμία αυταπάτη ότι θα ακολουθήσω Παθολογία, ή κάποια άλλη κλινική ειδικότητα κι ας ήταν ο πατέρας γιατρός, ακόμα και η νονά μου είναι μικροβιολόγος. Κάτι κλινικό για εμένα δεν το φανταζόμουν αλλά να κάτι τέτοιο. Και πολλοί φίλοι και γνωστοί ήταν στο χώρο και θα με βοηθούσαν επαγγελματικά». Φοιτήτρια 2. D. 30.

Η συσχέτιση της επιλογής της Σχολής με την επαγγελματική προοπτική μπορεί επίσης να αφορά την επιδίωξη για εργασία σε συγκεκριμένο επαγγελματικό κλάδο, διότι αυτό θα εκπληρώσει μια δική του προσωπική φιλοδοξία. Σε αυτή την περίπτωση οι περιορισμοί και οι ιδιαιτερότητες που επιφέρει η αναπηρία δεν έχουν ιδιαίτερη σημασία. Χαρακτηριστικά είναι τα παρακάτω αποσπάσματα δύο φοιτητριών με μειωμένη όραση που σύμφωνα με τα λεγόμενά τους, έχουν επιλέξει τον κλάδο των σπουδών που ακολουθούν στη βάση αυτή:

«Τα παιδιά μου αρέσουν πολύ κι έτσι έβαλα τη Λογοθεραπεία και την πέτυχα». Φοιτήτρια 23. Β. 21.

«Ήθελα να γίνω δασκάλα και να είμαι με τα παιδιά. Μάλλον θα καταλάβατε πόσο μου αρέσουν τα παιδιά. Αυτός ήταν ο λόγος και δεν το έχω μετανιώσει. Καθόλου μπορώ να πω». Φοιτήτρια 28. Β. 20.

Η προσδοκία ότι μέσω της συγκεκριμένης επιλογής Σχολής και των σπουδών σε αυτή, η φοιτήτρια ή ο φοιτητής θα οδηγηθεί στην εκπλήρωση της προσωπικής φιλοδοξίας που αφορά την μετέπειτα αξιοποίηση του πτυχίου σε επαγγελματικό κλάδο της αρεσκείας της/του, δεν είναι αποκομμένη και από τη γενικότερη προσδοκία που αφορά την επαγγελματική αποκατάσταση αλλά και ένα καλύτερο μέλλον αναφορικά με την κοινωνική ανέλιξη αλλά και τις οικονομικές απολαβές. Ένας φοιτητής με μειωμένη όραση λέει χαρακτηριστικά:

«Το αποφάσισα γιατί ήθελα πολύ να γίνω δάσκαλος. Μου άρεσε όλη αυτή η διαδικασία να γίνω δάσκαλος. Από την 3η Λυκείου δηλαδή έλεγα ή θα γίνω δάσκαλος ή δεν θα γίνω τίποτα. Κάτι άλλο δηλαδή δεν ήθελα, αυτό είχε να κάνει με το ότι γενικότερα ήθελα να ξεφύγω από την κατάσταση στην οποία ήμασταν, οικογενειακά περισσότερο. Ήθελα να ξεφύγω από τη φτώχεια μας τέλος πάντων.». Φοιτητής 22. B. 28.

Η επιλογή της Σχολής με γνώμονα την προσμονή για το άνοιγμα επαγγελματικών προοπτικών σχετίζεται επίσης με τη φιλοδοξία της παροχής επαγγελματικής στήριξης σε άτομα που βιώνουν αντίστοιχες ή όμοιες δυσκολίες. Χαρακτηριστικά είναι τα παρακάτω αποσπάσματα δύο φοιτητριών με κινητικές δυσκολίες:

«Ήταν και κοντά αλλά πιο πολύ ήθελα να είναι κάτι που θα βοηθάω τα παιδιά που έχουν προβλήματα. Για αυτό και ήρθα εδώ. Δεν ξέρω αν με καταλαβαίνετε έτσι που μιλάω;». Φοιτήτρια 19. Κn. 20.

«Ήμουν στη Θεωρητική κατεύθυνση και μου άρεσαν πολύ τα κοινωνικά θέματα και αυτά που έχουν σχέση και με τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία μπορώ να πω, γιατί είμαι ευαισθητοποιημένη με αυτά τα θέματα». Φοιτήτρια 29. Κn. 23.

Η φιλοδοξία της επαγγελματικής παροχής βοήθειας σε άτομα που αντιμετωπίζουν ανάλογες δυσκολίες με αυτές των φοιτητριών/φοιτητών με αναπηρία σχετίζεται συχνά με την πεποίθηση ότι τα άτομα με αναπηρία μπορούν ευκολότερα και πληρέστερα να κατανοήσουν τις δυσκολίες και τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν λόγω των όμοιων εμπειριών.

4.2.β. Επιρροή των σημαντικών άλλων

Έχει διεξοδικά αναφερθεί η επιρροή των σημαντικών άλλων προσώπων ως καθοριστική παράμετρος στην απόφαση για σπουδές. Η επιρροή αυτή όμως, φαίνεται να είναι καθοριστική και στην επιμέρους διαδικασία της επιλογής της Σχολής ή του αντικείμενου των σπουδών. Η σημασία της ορίζεται σε συνάρτηση με το φύλο των φοιτητριών/φοιτητών εφόσον εμφανίζεται να έχει κεντρική θέση στα λεγόμενα μόνο αντρών φοιτητών, ανεξάρτητα από τη μορφή αναπηρίας ή τη βαρύτητά της.

Ένα άλλο στοιχείο διαφοροποίησης είναι επίσης το γεγονός ότι σε αντίθεση με τη διαδικασία της απόφασης για σπουδές στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, στη διαδικασία της επιλογής της Σχολής φοίτησης, κανένας από τους μετέχοντες δεν αναφέρθηκε στην επιρροή των γονιών. Σύμφωνα με τα λεγόμενα των φοιτητών, εδώ τη μερίδα του λέοντος της επιρροής έχουν οι εκπαιδευτικοί του Λυκείου. Η συμβολή τους έχει διάφορα χαρακτηριστικά που ήδη έχουν αναφερθεί, όπως για παράδειγμα η ενημέρωση για τη δυνατότητα της αξιοποίησης του ειδικού ποσοστού εισαγωγής, ή ακόμα και η ενίσχυση του τότε μαθητή με αναπηρία στο να συνεχίσει τη φοίτησή του και μετά το Λύκειο. Τα παρακάτω αποσπάσματα από τις συνεντεύξεις τριών φοιτητών με κινητική αναπηρία αφορούν τη συμβολή των καθηγητών στο Λύκειο, στη διαδικασία της λήψης της απόφασης για σπουδές σε συγκεκριμένη Σχολή ή επιστημονικό κλάδο:

«Το αποφάσισα με τη βοήθεια ενός καθηγητή, γιατί ήθελα να σπουδάσω κάτι που να μπορώ να το κάνω και λόγω της κατάστασης». Φοιτητής 7. Κn. 30.

«Μια καθηγήτρια στο Λύκειο μου είπε ότι μπορώ να έρθω και μου άρεσε η ιδέα και είπα να το δοκιμάσω. Δεν έχω να χάσω κάτι. Είμαι και με το φίλο μου μαζί και η μετακίνηση είναι πιο εύκολη» Φοιτητής 8. Κn. 31.

«Να τότε ο καθηγητής μου είπε να πάρω κάτι τέτοιο που είναι πιο εύκολο για εμένα. Εύκολο; Κι αυτό θέλει μεγάλη προσπάθεια, αλλά είπα να το προσπαθήσω και ότι γίνει». Φοιτητής 25. Κn. 23.

Ενώ ένας φοιτητής με μειωμένη όραση αναφέρει ότι στη διαδικασία της επιλογής της Σχολής, ήταν χρήσιμη η συμβολή του εκπαιδευτικού και όχι της μητέρας του, αφού η ίδια δεν είχε σπουδάσει και άρα δεν μπορούσε να τον βοηθήσει σε αυτό. Ο φοιτητής με μειωμένη όραση λέει χαρακτηριστικά:

«Τη Σχολή την επέλεξα και με βοήθησε πολύ σε αυτό μια καθηγήτρια μου στο Λύκειο. Με αυτή συζήτησα πιο πολύ γιατί ήθελα μια καθοδήγηση και η μητέρα μου δεν έχει σπουδάσει, η ίδια. Δηλαδή δεν μπορούσε να μου πει κάτι για αυτό». Φοιτητής 20. Β. 20.

Η παρέμβαση των εκπαιδευτικών σε όλα τα παραπάνω αποσπάσματα αφορά την καθοδήγηση στην επιλογή της Σχολής και του αντικειμένου των σπουδών σε συνάρτηση με τους περιορισμούς που συνδέονται με την αναπηρία αναφορικά και με τη διευκόλυνση που μπορεί να προσφέρει η φοίτηση ενός ατόμου με αναπηρία σε αντικείμενα με πιο θεωρητικό υπόβαθρο. Εκτός αυτού όμως η συμβολή των εκπαιδευτικών αφορά και την ανάλογη διευκόλυνση στην άσκηση του συγκεκριμένου επαγγέλματος μετά το πέρας των σπουδών. Χαρακτηριστικά είναι τα παρακάτω αποσπάσματα δύο ακόμα φοιτητών:

«Τη Σχολή την επέλεξα με τη βοήθεια του Λυκειάρχη. Μου πρότεινε την κοινωνική Διοίκηση σαν κάτι πιο βατό με το πρόβλημα της υγείας μου, επειδή έχει να κάνει περισσότερο με ομιλία το επάγγελμα αυτό και όχι με γράψιμο κλπ […] Ο λόγος είναι επειδή έχω πολλές ευαισθησίες με κάποια άτομα και πιστεύω πως μπορώ να ανταπεξέλθω και σαν Κοινωνικός Λειτουργός». Φοιτητής 5. B. 22.

«Το αποφάσισα εγώ, αλλά με βοήθησαν και οι καθηγητές μου στο Λύκειο. Γιατί να σπουδάσεις είναι το ένα αλλά και επειδή είμαι σε αυτή την κατάσταση έπρεπε να είναι κάτι που να γίνεται. Δηλαδή ήθελα κάτι να μπορώ να ανταπεξέλθω, να είναι και πιο θεωρητικό, γιατί αν είναι πολύ πρακτικό δεν μπορώ να το κάνω. Μετά τα πιο θεωρητικά τα καταλαβαίνω πιο καλά. Δηλαδή μπορώ να τα διαβάζω πιο εύκολα γιατί όχι μόνο στο να το σπουδάσω αλλά να μπορώ και μετά αυτό να το κάνω κάτι. Τώρα δεν ξέρω τι, αλλά θα δω. Θα το ψάξω». Φοιτητής 27. Κn. 23.

Η συμβολή των εκπαιδευτικών στη διαδικασία της επιλογής της Σχολής όπως είναι φυσικό είναι σχεδόν αποκλειστική, ιδιαίτερα σε σχέση με τους γονείς που όπως έχει αναφερθεί παραπάνω έχουν ουσιαστική επιρροή στην απόφαση για σπουδές αλλά όχι στην επιλογή της Σχολής. Το γεγονός αυτό σχετίζεται με τις γνώσεις και τη θέση που κατέχουν οι εκπαιδευτικοί, που τους καθιστά τους καταλληλότερους στο να ενημερώσουν και να συμβάλουν στη διαδικασία της επιλογής της Σχολής. Εξαίρεση σε αυτό αποτελεί ένας φοιτητής με μειωμένη όραση που τονίζει στα λεγόμενά του την καθοριστική επιρροή των φίλων του που αντιμετωπίζουν αντίστοιχες με τις δικές του δυσκολίες, οι οποίοι είναι ή υπήρξαν και οι ίδιοι φοιτητές. Στο παρακάτω απόσπασμα επίσης, ο φοιτητής θεωρεί ότι η επιλογή του, που βασίστηκε στην επιρροή των ομοτίμων, αποδείχτηκε στην πορεία ότι δεν ήταν η καλύτερη (καταλληλότερη) για αυτόν:

«Ε, και για αυτό οι φίλοι φταίνε (σ.σ.: χαμογελά). […] Φταίνε ναι, γιατί στην αρχή ενθουσιάστηκα αλλά τώρα δεν μου πολύ-αρέσει». Φοιτητής 14. D. 25.

4.2.γ. Επιλογή με γνώμονα τη διευκόλυνση και την πρόσβαση

Η απόφαση για την επιλογή της Σχολής φοίτησης από τις/τους φοιτήτριες/φοιτητές με αναπηρία σχετίζεται επίσης με την πρόσβαση σε αυτή. Η διευκόλυνση και η προσβασιμότητα αφορά κυρίως την προϋπόθεση η Σχολή να βρίσκεται (εδράζει) στην πόλη διαμονής της/του φοιτήτριας/φοιτητή. Παράμετρο αποτελεί ακόμα η παρακολούθηση των μαθημάτων να μην είναι υποχρεωτική και άρα να μην είναι αναγκαία η καθημερινή παρουσία σε αυτή. Μια άλλη σημαντική διευκόλυνση φαίνεται να είναι η ύπαρξη κάποιας έστω και στοιχειώδους πρόσβασης, σε εκπαιδευτικό υλικό κατάλληλο για το άτομο με αναπηρία. Η επιλογή της Σχολής στη βάση των τριών παραπάνω προϋποθέσεων σχετίζεται με τη βαρύτητα της αναπηρίας. Επίσης, συχνά η Σχολή επιλογής μπορεί να πληροί περισσότερες από μία από τις παραπάνω προϋποθέσεις. Στα παρακάτω αποσπάσματα δύο φοιτήτριες αναφέρουν σχετικά:

«Ήταν εδώ, στην Κομοτηνή. Το άτομο που ρώτησα ήταν εδώ. Μια φοιτήτρια που μου είπε για το Τμήμα, που ήταν εδώ. Από αυτή έμαθα για το Τμήμα. Το τι γίνεται. […] Ναι αυτό ήθελα. Μένω στην Κομοτηνή. Στην αρχή βέβαια ήξερα γενικά πράγματα και όχι συγκεκριμένα για το τι γίνεται, τι είναι, αλλά μετά όσο έκανα μαθήματα μου άρεσε πιο πολύ η ιδέα να γίνω Κοινωνική Λειτουργός». Φοιτήτρια 4. Κn. 29.

«Την ήθελα και μου άρεσε. Την είχα επιλέξει πρώτη και πέρασα με τη μία. Βέβαια η Αθήνα με βόλευε γιατί εδώ μεγάλωσα και εδώ ζουν οι γονείς μου. Γιατί μόνη μου να ξεκινήσω για άλλη πόλη θα ήταν δύσκολο πολύ για εμένα. Να σου πω την αλήθεια δεν ξέρω αν θα το έκανα. Οπότε επέλεξα εδώ στην Αθήνα και τα κατάφερα». Φοιτήτρια 26. D. 22.

Όπως γίνεται ευκρινές από τα παραπάνω αποσπάσματα, ακόμα και σε περιπτώσεις που η λειτουργική αυτονομία του ατόμου δεν έχει πληγεί σε μεγάλο βαθμό, η απόφαση για μετακίνηση σε άλλη πόλη λόγω σπουδών, δεν αποτελεί επιλογή. Εκτός αυτού η επιλογή της Σχολής σχετίζεται με τη δυνατότητα της μη καθημερινής ή υποχρεωτικής παρουσίας στην παρακολούθηση των εισηγήσεων ή των εργαστηριακών μαθημάτων. Μια φοιτήτρια με κινητικές δυσκολίες αναφέρει σχετικά:

«Πάντα μου άρεσε η Ιστορία. Ήμουν καλή στα θεωρητικά πιο πολύ. Μετά ήταν και μέσα στην πόλη και έτσι είναι πιο εύκολο και μπορείς και να μην πηγαίνεις, δεν υπάρχει πρόβλημα. Βέβαια δεν ξέρω αν έχετε πάει αλλά για τα καρότσια είναι λίγο δύσκολα τα πράγματα κι ας βάλανε ράμπες. […] Από την άλλη όμως εγώ μπορούσα να πηγαίνω μόνο για τις εξετάσεις και έτσι δεν είχα πρόβλημα μεγάλο». Φοιτήτρια 16. Κn. 27.

Παρόμοια έμφαση επίσης δίδεται στα λεγόμενα ενός φοιτητή με μειωμένη όραση:

«Για ‘μένα αυτό ήταν το καλύτερο γιατί είναι και πιο θεωρητικό και δεν χρειάζεται να είσαι και συνέχεια εκεί, οπότε είναι πιο βολικό … γιατί εγώ και επειδή έχω αυτό το πρόβλημα, θα ήταν δηλαδή πολύ δύσκολο αν έπρεπε να πηγαίνω κάθε μέρα. Γιατί είναι μεγάλο το κτίριο και είναι δύσκολο να το θυμάσαι. Κι εγώ είμαι καλός στον προσανατολισμό αλλά και πάλι για τα άτομα, δηλαδή όλα, που είναι σαν κι εμένα, έχουν αυτό το πρόβλημα. Φοιτητής 30. B. 23.

Μια άλλη παράμετρος που συνδέεται με τη διευκόλυνση της φοίτησης είναι η πρόσβαση σε κατάλληλης μορφής εκπαιδευτικό υλικό. Αυτής της μορφής η διευκόλυνση είναι κρίσιμης σημασίας ειδικά σε περιπτώσεις όπου η βαρύτητα της αναπηρίας επιβάλει τη χρήση ειδικού εκπαιδευτικού υλικού, όπως για παράδειγμα οι ηχογραφημένες εισηγήσεις ή και ανάλογης μορφής επιστημονικά βιβλία και άρθρα. Μια τυφλή φοιτήτρια αναφέρεται σε αυτή την προϋπόθεση, η οποία υπήρξε καθοριστική για την επιλογή της Σχολής φοίτησης:

«Επέλεξα λοιπόν τη Νομική και γιατί είχε και τα μόνα βιβλία που ήταν ηχογραφημένα σε Πανεπιστημιακή Σχολή και τα οποία δεν άλλαζαν. Η Νομική Σχολή είναι πάρα πολύ παραδοσιακή και συντηρητική Σχολή κι αλλάζει τα συγγράμματά της μια φορά στα 20 χρόνια. Οπότε μπορούν ολόκληρες γενιές επιστημόνων να διαβάζουν με τα ίδια βιβλία, (σ.σ.: χαμογελά). Έτσι λοιπόν ήταν και αναγκαστική επιλογή. Με πολύ απέχθεια γιατί ήταν και είναι πολύ συντηρητική Σχολή αλλά ήταν αυτοί οι λόγοι για τους οποίους την επέλεξα». Φοιτήτρια 3. B. 43.

4.2.δ. Επιλογή με γνώμονα το επιστημονικό πεδίο

Η έμφαση στην επιλογή της Σχολής στη βάση του επιστημονικού πεδίου της αρεσκείας της/του φοιτήτριας/φοιτητή με αναπηρία, συναντάται συχνότερα στα λεγόμενα των συμμετεχόντων που δεν αντιμετωπίζουν σοβαρής μορφής περιορισμούς στην λειτουργική αυτονομία. Οι φοιτήτριες/φοιτητές αυτές/αυτοί φαίνεται να μπορούν να έχουν μεγαλύτερη ευελιξία και περισσότερες επιλογές. Το επίπεδο αυτονομίας είναι που τους επιτρέπει να επικεντρωθούν στην εκπλήρωση της φιλοδοξίας για σπουδές σε κάποιο επιστημονικό κλάδο που τους ενδιαφέρει ή που τους αρέσει περισσότερο. Για αυτό και δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι έμφαση στο επιστημονικό πεδίο συναντάται στο λόγο κυρίως των φοιτητριών/φοιτητών με κώφωση ή βαρηκοΐα. Χαρακτηριστικά είναι τα παρακάτω αποσπάσματα από τις συνεντεύξεις τριών φοιτητριών με κώφωση:

«Ήθελα αυτή τη Σχολή. Ήταν από τις πρώτες μου επιλογές. Να το πω πιο σωστά, σε γενικά πλαίσια η οικογένεια μου δεν είναι πολύ θρησκευτική, μόνο η γιαγιά μου είναι, που είναι Καθολική. Εγώ, από τα 14 με 15 άρχισα να ψάχνω τα θρησκευτικά. Ήμουν ανάμεσα στη Θεολογική και την Αισθητική, δύο εντελώς αντίθετα πράγματα. Το Κοινωνική Θεολογία όμως που σπούδασα έχει δύο πράγματα, το Κοινωνική και το Θεολογία που μου άρεσαν». Φοιτήτρια 6. D. 22.

«Προτίμησα την ΑΣΟΕ γιατί σαν σχολή συνδυάζει τη Διοίκηση επιχειρήσεων με το Management και για αυτό μου φάνηκε πιο ενδιαφέρον και δεν έχει νομικά και δίκαιο που δεν μου αρέσουν καθόλου». Φοιτήτρια 11. D. 22.

«Κοίτα, με επηρέασαν και λίγο οι γονείς μου, δεν μπορώ να πω, αλλά τα Φιλολογικά πάντα τα αγαπούσα. Γενικά δηλαδή όχι μόνο τη γλώσσα. […] Μου αρέσει πολύ ας πούμε η Λογοτεχνία και διαβάζω πολύ. Δεν είμαι Φιλόλογος μόνο για να πάω να διδάξω. Γράφω, διαβάζω, ενημερώνομαι πολύ. Φοιτήτρια 13. D. 23.

Ανάλογη έμφαση δίδει στα λεγόμενά του και ένας κωφός φοιτητής, στον οποίο, σε αντίθεση με την παραπάνω φοιτήτρια, δεν του αρέσουν τα φιλολογικά μαθήματα:

«Εγώ είμαι των πρακτικών πιο πολύ. Δηλαδή δεν ήθελα να μπλέξω με πολλά θεωρητικά, τα φιλολογικά πιο πολύ. Αυτά δεν τα συμπάθησα ποτέ, πρέπει να πω. Άρα ήρθα στη Διοίκηση επιχειρήσεων, γιατί ήξερα και από άλλους που την είχαν πάρει αυτή τη Σχολή πως δεν έχει καθόλου θεωρητικά». Φοιτητής 21. D. 22.

Στα λεγόμενα του ο φοιτητής τονίζει επίσης ότι πήρε τις αναγκαίες πληροφορίες για το πρόγραμμα σπουδών και το περιεχόμενο των μαθημάτων της Σχολής επιλογής του, από άτομα του περίγυρού του που σπουδάζουν στη συγκεκριμένη Σχολή.

Μπορεί η επιλογή της Σχολής με γνώμονα το επιστημονικό πεδίο της αρεσκείας της φοιτήτριας ή του φοιτητή να σχετίζεται με το επίπεδο της λειτουργικής αυτονομίας ένας ωστόσο, φοιτητής με πλήρη απώλεια όρασης στη συνέντευξή του, δίνει έμφαση στο γεγονός ότι επέλεξε τη Σχολή φοίτησης του, γιατί τη θεωρεί την καλύτερη για αυτόν επιλογή από τις Σχολές που εδρεύουν στην πόλη που ζει. Ο φοιτητής αυτός λέει χαρακτηριστικά:

«Ναι, εγώ μπήκα με την πρόθεση να γραφτώ. Για εμένα είναι το καλύτερο Πανεπιστήμιο (σ.σ.: εννοεί τη Σχολή φοίτησης). Και το ΔΟΝΑ μου άρεσε δεν μπορώ να πω, όχι το ΔΟΣΑ. Α, ναι και της Ιστορίας». Φοιτητής 24. Β. 25.

Συνοπτική αποτύπωση των παραγόντων που επηρεάζουν τη διαδικασία επιλογής Σχολή και αντικειμένου σπουδών, σε σχέση με το φύλο των μετεχουσών και μετεχόντων παρουσιάζεται στον παρακάτω πίνακα.

Πίνακας 4.2. Παράγοντες που επηρεάζουν την επιλογή της Σχολής

Κατηγορία: Επαγγελματική φιλοδοξία

Γυναίκες:
«Φίλοι και γνωστοί θα με βοηθούσαν επαγγελματικά» (Φ2.D.30)
«Η Ιατρική με την τεχνολογία σιγά – σιγά βελτιώνεται» (Φ10.D.22)
«Μου δίνει ευκαιρίες για μετά» (Φ12.Β.20)
«Θα βοηθάω τα παιδιά που έχουν προβλήματα» (Φ19.Κn.20)
«Τα παιδιά μου αρέσουν πολύ» (Φ23.Β.21)
«Ήθελα να γίνω δασκάλα» (Φ28.Β.20)
«Να έχει σχέση και με τα δικαιώματα των Α με Α» (Φ29.Κn.23)

Άντρες:
«Είναι ένα κλειδί πασπαρτού για ότι θες να κάνεις» (Φ1.Κn.32)
«Λόγω της κατάστασης, είναι πιο καλό» (Φ9.D.21)
«Αγαπούσα τους καθηγητές μου και ήθελα να γίνω και εγώ» (Φ15.Β.23)
«Να μπορώ μετά να το χρησιμοποιήσω» (Φ17.Κn.26)
«Σε αυτό το αντικείμενο μπορώ να κάνω ότι θέλω» (Φ18.D.21)
«Ήθελα πολύ να γίνω δάσκαλος … να ξεφύγω από τη φτώχεια μας» (Φ22.B.28)

Κατηγορία: Επιρροή σημαντικών άλλων

Άντρες:
«Την επέλεξα με τη βοήθεια του Λυκειάρχη» (Φ5.B.22)
«Το αποφάσισα με τη βοήθεια ενός καθηγητή» (Φ7.Κn.30)
«Μια καθηγήτρια στο Λύκειο μου είπε ότι μπορώ να έρθω» (Φ8.Κn.31)
«Οι φίλοι φταίνε» (Φ14.D.25)
«Με βοήθησε πολύ σε αυτό μια καθηγήτρια» (Φ20.Β.20)
«Ο καθηγητής μου είπε να πάρω κάτι τέτοιο που είναι πιο εύκολο» (Φ25.Κn.23)
«Με βοήθησαν και οι καθηγητές μου στο Λύκειο» (Φ27.Κn.23)

Κατηγορία: Διευκόλυνση -Πρόσβαση

Γυναίκες:
«Είχε τα μόνα βιβλία ηχογραφημένα, ήταν και αναγκαστική επιλογή» (Φ3.B.43)
«Ήταν εδώ» (Φ4.Κn.29)
«Μπορούσα να πηγαίνω μόνο για τις εξετάσεις» (Φ16.Κn.27)
«Επέλεξα εδώ, στην Αθήνα και τα κατάφερα» (Φ26.D.22)

Άντρες:
«Είναι πιο θεωρητικό και δεν χρειάζεται να είσαι συνέχεια εκεί» (Φ30.B.23)

Κατηγορία: Λόγω πεδίου

Γυναίκες:
«Έχει το Κοινωνική και το Θεολογία που μου άρεσαν» (Φ6.D.22)
«Συνδυάζει τη Διοίκηση επιχειρήσεων με το Management» (Φ11.D.22)
«Τα φιλολογικά πάντα τα αγαπούσα»(Φ13.D.23)

Άντρες:
«Ήξερα πως δεν έχει καθόλου θεωρητικά» (Φ21.D.22)
«Για εμένα είναι το καλύτερο» (Φ24.Β.25)

Η επιδίωξη επαγγελματικής αποκατάστασης συναντάται συχνά στα λεγόμενα των φοιτητριών και φοιτητών και έχει ιδιαίτερη σημασία στη διαδικασία επιλογής του αντικειμένου σπουδών, ανεξάρτητα του φύλου και μορφής αναπηρίας ή της βαρύτητας της. Αντίθετα στoυς υπόλοιπους παράγοντες που επηρεάζουν την επιλογή, το φύλο αλλά και η βαρύτητα της αναπηρίας (κυρίως το επίπεδο αυτονομίας) αποτελούν σημαντικές παραμέτρους.

Από τις μετέχουσες και μετέχοντες, εκείνοι που τονίζουν την επιρροή των σημαντικών άλλων (κυρίως των εκπαιδευτικών στο Λύκειο) είναι μόνο άντρες. Ο ρόλος των εκπαιδευτικών είναι κεντρικός διότι λόγω της θέσης τους αλλά και πιθανόν των προσωπικών τους εμπειριών, έχουν πρόσβαση σε πληροφορίες που αφορούν τη φοίτηση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση σε συνάρτηση και με τις δυσκολίες που ενδεχομένως να αντιμετωπίσει το άτομο με αναπηρία, στη μετακίνησή του στη Σχολή, ή την υποχρεωτική παρουσία του σε αυτή. Αντανακλά επίσης την τάση κάποιων εκπαιδευτικών, λόγω στερεοτυπικών αντιλήψεων σχετικών με το φύλο και τις προσδοκίες για τα άτομα με αναπηρία, να δίνουν μεγαλύτερη βαρύτητα στη συνέχιση της εκπαίδευσης των ανδρών με αναπηρία.

Η παράμετρος της μη υποχρεωτικής παρουσίας φαίνεται να αφορά περισσότερο τις φοιτήτριες και τους φοιτητές που λόγω της βαρύτητας της αναπηρίας έχει πληγεί σοβαρά η λειτουργική αυτονομία τους. Αυτή η συνθήκη επίσης φαίνεται να συνδέεται με την αναγκαιότητα, η σχολή που φοίτησης να εδράζει στην πόλη διαμονής της/του φοιτήτριας/φοιτητή. Σε αρκετές μελέτες υποστηρίζεται ότι τα άτομα με αναπηρία επιλέγουν την εγγραφή σε σχολές με θεωρητικό αντικείμενο σπουδών και ιδιαίτερα στις κοινωνικές και ανθρωπιστικές σπουδές. Η επιλογή αυτή αφενός, συνδέεται με την ελαστικότητα στη φυσική παρουσία (σε αντίθεση με τις σχολές όπου υπάρχουν εργαστηριακά μαθήματα και απαιτούν υποχρεωτική παρουσία) και αφετέρου με την προσμονή της ευαισθητοποίησης του προσωπικού αλλά και των μη ανάπηρων συμφοιτητριών/συμφοιτητών αυτών των Σχολών σε ζητήματα που αφορούν την αναπηρία, τη διαφορετικότητα, τις προσωπικές ανάγκες κ.ά. (Hall, Healey & Harrison, 2002).

Η βαρύτητα της αναπηρίας συνδέεται επίσης και με την προϋπόθεση της πρόσβασης σε εκπαιδευτικό υλικό κατάλληλης μορφής. Οι κατάλληλες μορφές εκπαιδευτικού υλικού αφορούν κυρίως ηχογραφημένα συγγράμματα και επιστημονικά άρθρα ώστε να είναι προσβάσιμα για τα άτομα με τύφλωση ή μειωμένη όραση και την πρόσβαση στις εισηγήσεις των μαθημάτων σε μορφή γραπτού κειμένου ώστε να μπορούν να τα μελετήσουν άτομα με κώφωση ή βαρηκοΐα. Τα παραπάνω ευρήματα συμφωνούν με τα αντίστοιχα που έχουν προκύψει από την έρευνα των Μ. Fuller, Μ. Healey, Α. Bradley & Τ. Ηall, (2004), σύμφωνα με τα οποία, η επιλογή της Σχολής συνδέεται με την πρόσβαση αλλά και τη βαρύτητα της αναπηρίας.

Αντίθετα οι φοιτήτριες/φοιτητές με μη άμεσα εμφανή αναπηρία που δεν επιφέρει σημαντική απώλεια στην αυτονομία επιλέγουν το αντικείμενο των σπουδών τους, με κριτήρια ανάλογα με εκείνα των φοιτητριών και φοιτητών του γενικού πληθυσμού. Τα κριτήρια αυτά αφορούν κυρίως την επιδίωξη της φοίτησης στις πιο περιζήτητες Σχολές, με γνώμονα την επαγγελματική αποκατάσταση αλλά και την ενδεχόμενη επιστημονική και κοινωνική ανέλιξη. Εκτός αυτού, φοιτήτριες/φοιτητές με κώφωση ή βαρηκοΐα είναι εκείνοι που αναφέρουν ότι επέλεξαν τη Σχολή της φοίτησής τους στη βάση της προσωπικής αρεσκείας για το συγκεκριμένο επιστημονικό πεδίο ή αντικείμενο. Τα δύο αυτά στοιχεία, της επιλογής λόγω προσωπικών κριτηρίων και της σύνδεσης με την επαγγελματική αποκατάσταση αποτελούν ισχυρά κίνητρα για την επιτυχή περαίωση των σπουδών (Lang, 2002).

Είναι εμφανής η επιδίωξη της επιλογής κλάδων σπουδών που θα οδηγήσει στη συνέχεια στην παροχή στήριξης σε άτομα με αναπηρία από τη θέση ενός επιστήμονα με κατάλληλες γνώσεις σε αυτό το πεδίο. Η επιδίωξη αυτή όπως ήδη αναφέρθηκε συνδέεται με την πεποίθηση ότι ένα άτομο με αναπηρία μπορεί ευκολότερα και πληρέστερα να κατανοήσει τις ανάγκες ενός άλλου ατόμου που αντιμετωπίζει αντίστοιχες δυσκολίες. Αυτή η επιδίωξη όμως σχετίζεται αναπόφευκτα και με το γεγονός ότι οι σπουδές και η στη συνέχεια δυνατότητα εργασίας σε τομείς παροχής στήριξης, σηματοδοτούν την υπέρβαση της συνήθους κοινωνικής συνθήκης, με τη μετατροπή του άτομου με αναπηρία, από δέκτη της στήριξης, σε πάροχό της.