3.2 Συναισθήματα των εκπαιδευόμενων και εργαζόμενων σχετικά με την εργασία και την προεπαγγελματική εκπαίδευση

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Συναισθήματα εκπαιδευόμενων – εργαζομένων
Κωδικοί Αριθμός Ερωτηθέντων Αριθμός Αναφορών
Θετική σημασία εκπαίδευσης – εργασίας 19 26
Θετικά συναισθήματα 25 33
Αρνητικά συναισθήματα 22 27

Η εκπαίδευση στις προεπαγγελματικές δεξιότητες με προοπτική την εργασία αλλά και η ίδια φύση της εργασίας φαίνεται να έχουν ιδιαίτερη θετική σημασία στους ερωτηθέντες. Σε σχετική ερώτηση που ανιχνεύει για ποιον λόγο θεωρούν την εργασία ή την εκπαίδευση σε ειδικότητες που θα βοηθήσουν μελλοντικά την επαγγελματική τους αποκατάσταση οι περισσότερες αναφορές στηρίζονται κυρίως στη χαρά, στον ενθουσιασμό και στην ικανοποίηση για την ευκαιρία που έχουν (26 αναφορές από 19 ερωτηθέντες). Παραδείγματα είναι οι παρακάτω αναφορές:
«Νιώθω καλύτερα και χαρούμενη.» Α., 20 ετών, ΔΑΦ.
«Περνάω ωραία και το διασκεδάζω πολύ» Γ., 16 ετών, ΔΑΦ.
«…ήθελα να δουλέψω, για αυτό και τα τόσα σεμινάρια στη ζωή μου… είναι δικιά μου τρέλα η δουλειά, θέλω να δουλεύω, πάντα ήθελα…είναι μια υγιής φθορά, είναι ένας τρόπος ζωής.» Γ., 47 ετών, Κινητική Αναπηρία.
«Βρίσκω την πληροφορική αρκετά ενδιαφέρουσα οπότε είναι κάτι που κάνω ευχάριστα» Γ., 18 ετών, Κινητική Αναπηρία.
«Είμαι ενθουσιασμένη με την κεραμική. Όταν είμαι στο εργαστήριο και φτιάχνω πράγματα, ξεχνάω τα προβλήματα μου. Ο πηλός μου δίνει τη δυνατότητα να εκφραστώ και να δουλέψω με τη φαντασία μου.» Θ., 18 ετών, Κινητική Αναπηρία.
«Νιώθω περήφανος για εμένα γιατί τα καταφέρνω στη γυμναστική, στην ανθοκομία…Έχω πολλά πράγματα να δώσω» Σ., 36 ετών Σύνδρομο Down.
«Αισθάνομαι ευχαρίστηση που τα καταφέρνω και μέσα από ένα άλλον, διαφορετικό τρόπο. Δεν το παίζω κάποιος, κάνω πραγματικά ότι με ευχαριστεί.» Η., 25 ετών, Κινητική Αναπηρία.
Μια άλλη άποψη είναι πως η εργασία είναι κάτι αυτονόητο και τα ΑμεΑ νιώθουν τα ίδια συναισθήματα με τον τυπικό πληθυσμό και έχουν τις ίδιες αντιδράσεις: «Όπως νιώθεις και εσύ, δεν διαφέρει σε κάτι. Άλλες φορές νιώθω κούραση και νιώθω πως κάνω αγγαρεία, γιατί σε όλους μας συμβαίνει αυτό. Π.χ. ξυπνάω και λέω «ποιος πάει στη δουλειά, σήμερα θα ήθελα να κάτσω όλη μέρα στο κρεβάτι να ξεκουραστώ». Αλλά τις περισσότερες φορές θα έρχομαι με όρεξη, αν δεν είχα να κάνω κάτι τότε θα διέφερα.» Ε., 45 ετών, Κινητική Αναπηρία.
Επίσης, η εκπαίδευση και η εργασία για κάποια ΑμεΑ σημαίνει ασφάλεια, προσδίδει την ευκαιρία να είναι παραγωγικοί, να μην απομονώνονται κοινωνικά και να αισθάνονται χρήσιμοι:
«Για μένα είναι το δεύτερο μου σπίτι. Μόνο συγκίνηση και όμορφα συναισθήματα μπορώ να νιώσω. Υπάρχει ισχυρός συναισθηματικός δεσμός…Εργασία = Δημιουργικότητα, έκφραση, ανεξαρτησία.» Ε., 41 ετών, Κινητική Αναπηρία.
«Η δουλειά είναι σαν μια επιπλέον δραστηριότητα στην καθημερινότητα μου… βελτιώνεται πολύ η ψυχολογία μου…νιώθω πολύ πολύ ευτυχισμένος και πολύ χαρούμενος γιατί βλέπω ανταπόδοση και ανταπόκριση στον κόπο μου και η δουλειά μου αξιοποιείται.» Ο., 37 ετών, Κινητική Αναπηρία.
«Νιώθω ευχάριστα και μου προσφέρει ασφάλεια.» Π., 37 ετών, Κινητική Αναπηρία.
Η συντριπτική πλειοψηφία των μαθητών και των εργαζόμενων με αναπηρία (25 από τους 28 ερωτηθέντες) αναφέρθηκαν αναλυτικά στα θετικά συναισθήματα που βιώνουν όταν βρίσκονται στο περιβάλλον εκπαίδευσης και εργασίας (33 αναφορές). Οι μαθητευόμενοι στα ΕΕΕΕΚ και στα ΚΔΑΠ εκφράζουν πως το εκπαιδευτικό πλαίσιο τους γεμίζει χαρά, περνούν ευχάριστα την ημέρα τους και νιώθουν ευτυχισμένοι. Ο Α., 30 ετών με σύνδρομο Down αναφέρει: «(στα ΚΔΑΠ) νιώθω ευτυχισμένος που συζητάω και κάνω χειροτεχνίες, αλλά και όταν φυτεύω λουλούδια και λαχανικά», ενώ ο Γ., ετών 33 με ΝΑ συμπληρώνει: «νιώθω όμορφα με τη ζωγραφική και τις χειροτεχνίες».
Φαίνεται ξεκάθαρα πως η μαθητεία και η εργασία προάγουν τη βελτίωση της ψυχολογίας και οδηγούν τα ΑμεΑ στο να αισθάνονται χρήσιμοι και να γίνονται καλύτεροι άνθρωποι. Ο Δ., 36 ετών με ΝΑ αναφέρει: «Στο σχολείο ξεχνάω τα προβλήματα. Συζητάμε γελάμε, λέμε τα προβλήματα μας. Λέμε για τη συμπεριφορά και τα συναισθήματα και κάνουμε δημιουργίες. Αλλάζει την ψυχολογία μου το σχολείο» και συνεχίζει λέγοντας: «Νιώθω πιο χρήσιμος και έχω νόημα στη ζωή μου. Είναι ευχάριστα. Μαθαίνω να είμαι καλύτερος άνθρωπος».
Τα θετικά συναισθήματα προέρχονται και από την ευκαιρία των μαθητευόμενων/εργαζομένων να έρχονται σε επαφή με τους άλλους. Η κοινωνικοποίηση αποτελεί κύρια πηγή θετικών συναισθημάτων και δημιουργεί αισθήματα ευφορίας. H Κ., 15 ετών με Βαρηκοΐα αναφέρει: «Συναντώ τους φίλους μου και αυτό μου αρέσει πολύ… Μου αρέσει που συναντιέμαι με την παρέα μου και όταν πηγαίνουμε εκδρομές», η Α., 20 ετών με ΔΑΦ συμμερίζεται την παραπάνω άποψη λέγοντας: «Μου αρέσει το σχολείο επειδή συναντώ τους φίλους μου και κάνουμε πολλές δράσεις έξω από το σχολείο και σε άλλες πόλεις.», Ο Γ., 16 ετών με Κινητική Αναπηρία εκφράζεται λέγοντας: Στο σχολείο είναι και οι φίλοι μου και τους βλέπω και η Μ., 30 ετών με ΝΑ συμπληρώνει: «Έχω περισσότερους φίλους.».
Σημαντικό είναι επίσης πως τα ΑμεΑ αισθάνονται όμορφα στο εκπαιδευτικό/εργασιακό πλαίσιο όταν και οι γύρω τους είναι χαρούμενοι. Μέσα από το αίσθημα της προσφοράς στην ομάδα και στο ευρύτερο κοινωνικό σύνολο, τα ΑμεΑ να νιώθουν πλήρη. Η Ε., 45 ετών με κινητική αναπηρία εκφράζει γιατί νιώθει ευτυχισμένη στο πλαίσιο εργασίας λέγοντας: «Νιώθω πως μπορώ να προσφέρω κάτι που τα υπόλοιπα ΑμεΑ δεν μπορούν να βρουν ή να σκεφτούν μόνα τους. Νιώθω πως προσφέρω υπηρεσίες και αυτό με κάνει πολύ χαρούμενη.», ενώ η Θ., 18 ετών με ΝΑ αναφέρει πως στο ΚΔΑΠ ΜΕΑ «Μου αρέσει να βλέπω χαμογελαστούς και χαρούμενους τους καθηγητές μου και αυτό με κάνει να νιώθω όμορφα.».  Ο Η., 25 ετών με κινητική αναπηρία  στην  ΚοινΣεπ
«Ορίζωντας» αναφέρει πως: «Θέλω να νιώθω ότι προσφέρω και αυτό μπορεί να είναι το οτιδήποτε. Μου αρέσει να «ξελασπώνω» και τους άλλους, δηλαδή, όταν αυτοί δεν θέλουν να κάνουν κάτι, λέω πως θα το κάνω εγώ για να τους ευχαριστήσω. Μου αρέσει να είμαι γενικά πρόθυμος.»
Τα πλαίσια εκπαίδευσης και εργασίας φαίνεται να παίζουν καθοριστικό ρόλο στην αναπλαισίωση των αρνητικών συναισθημάτων και βιωμάτων του παρελθόντος σε θετικά. Οι μαθητευόμενοι/εργαζόμενοι μαθαίνουν να μην φοβούνται, να αναπτύσσουν τις δυνατότητες τους και να ανακαλύπτουν τον εαυτό τους. Έτσι επέρχεται ο αυτοσεβασμός και η αποδοχή της κατάστασης τους, κινητοποιώντας τους να εργαστούν με νέα δεδομένα. Κάποια λεγόμενα που στηρίζουν τα παραπάνω είναι τα εξής:
«Είναι πολύ σημαντικό για μένα αυτό που είπα πριν: οι άλλοι μας βλέπουν όπως βλέπουμε εμείς τον εαυτό μας. Αν αισθάνεσαι σίγουρος για αυτό που είσαι και αποδέχεσαι τα θετικά και αρνητικά του εαυτού σου, τι μπορείς και τι είσαι καλός να κάνεις και ποιες είναι οι αδυναμίες σου, τότε μπορείς να λειτουργήσεις και να πορευτείς με βάση αυτά, χωρίς ενοχές και αισθήματα κατωτερότητας» Ε., 41 ετών, κινητική αναπηρία.
«…να σου πω κάτι; Χαίρομαι για αυτό που είμαι πλέον γιατί είμαι αυτό που είμαι και δεν προσπαθώ να αποδείξω κάτι άλλο από αυτό. Τα έχω βρει με τον εαυτό μου.» Η., 25 ετών, κινητική αναπηρία.
«Δεν φοβάμαι τους ανθρώπους τώρα, εκφράζομαι» Δ., 36 ετών, νοητική αναπηρία. Πέρα από τα θετικά συναισθήματα, 22 ερωτηθέντες μέσω 27 αναφορών επισημαίνουν πως είναι δυνατόν να βιώσουν και αρνητικά συναισθήματα κατά τη διάρκεια της εκπαίδευσής ή της εργασίας τους και ενδέχεται να τους επηρεάζουν τόσο στο εκπαιδευτικό ή εργασιακό τους πλαίσιο όσο και στη σχέση τους με τους άλλους. Μερικοί δηλώνουν πως βιώνουν αρνητικά συναισθήματα όταν κάποιος από το πλαίσιο φέρεται άσχημα στους ίδιους ή δημιουργούνται προστριβές. Χαρακτηριστικά
παραδείγματα τέτοιων αναφορών είναι τα παρακάτω:
«(αισθάνομαι άσχημα) Όταν κάποιοι συμμαθητές μου φέρονται άσχημα.» Α., 20 ετών, ΔΑΦ
«(αισθάνομαι άσχημα) όταν μαλώνω, όταν δεν μου μιλάνε και όταν θυμώνουμε μεταξύ μας» Α., 30 ετών, σύνδρομο Down.
«Όταν οι συμμαθητές μου κάνουν φασαρία και δεν μπορώ να παρακολουθήσω μάθημα.» Γ., 18 ετών, Κινητική Αναπηρία.
«Αρνητικά συναισθήματα μου προκαλούν συμμαθητές μου ή παιδιά της ηλικίας μου όταν λένε σαχλαμάρες ή συμπεριφέρονται άκομψα σε καθηγητές ή κάνουν φασαρία μέσα στην τάξη ή όταν παιδιαρίζουν.» Ν., 16 ετών, Οπτική Αναπηρία.
«(αισθάνομαι άσχημα) όταν μαλώνουν οι συμμαθητές μου» Γ., 33 ετών ΝΑ.
«(αισθάνομαι άσχημα) όταν μου γυρίζουν την πλάτη» Σ., 36, σύνδρομο Down.
Επίσης, στα πλαίσια εκμάθησης προεπαγγελματικών δεξιοτήτων είναι έντονο το αίσθημα της ενσυναίσθησης από τα ΑμεΑ πως άτομα που νιώθουν κοντά τους π.χ. συμμαθητές και εκπαιδευτικούς. Έτσι φαίνεται πως αν για κάποιο λόγο τα αγαπημένα τους πρόσωπα δεν έχουν καλή διάθεση, επηρεάζονται και τα δικά τους συναισθήματα. Η Θ., 18 ετών με ΝΑ επισημαίνει: «Δεν μου αρέσει να βλέπω καθηγητές που αγαπάω να μην είναι καλά ψυχολογικά. Δεν μου αρέσει κάποιοι καθηγητές να πιέζουν μαθητές ή να τους μιλάνε άσχημα..», ενώ η Χ., 28 ετών με Αναπτυξιακές Διαταραχές λέει: «Όταν λυπάται κάποια από τις φίλες μου, λυπάμαι και εγώ».
Τα παραπάνω παραδείγματα προέρχονται από άτομα που εκπαιδεύονται στις προεπαγγελματικές δεξιότητες, δηλαδή από το ΕΕΕΕΚ και το ΚΔΑΠ ΜΕΑ.
Οι μαθητές των γενικών και ειδικών σχολείων αισθάνονται άσχημα όταν δεν έχουν καταφέρει κάποιο στόχο σε σχέση με τη μαθησιακή τους ετοιμότητα, όταν έχουν πολλές μαθησιακές υποχρεώσεις ή ακόμα και όταν νιώθουν ότι δεν ταιριάζουν με κάποιους εκπαιδευτικούς:
«Κάποιες φορές έχω κλάψει όταν για παράδειγμα είχα πάρει χαμηλό βαθμό σε τεστ/διαγώνισμα και ο καθηγητής μου είχε πει να προσπαθήσω περισσότερο, ενώ δεν είχα προλάβει να διαβάσω. Συμβαίνει και αυτό καμιά φορά αλλά κάποιοι καθηγητές δεν με ρωτάνε πρώτα τι συνέβη και δεν έγραψα καλά.» Κ., 15 ετών, Βαρηκοΐα.
«Τα διαγωνίσματα και το πολύ γράψιμο.» Κ., 16 ετών, ΝΑ.
«Με κουράζουν οι πολλές ώρες.» Μ., 19 ετών, Κινητική Αναπηρία.
Ακόμα όμως και στα ΑμεΑ που εργάζονται στις ΚοινΣεπ ή αυτοαπασχολούνται, είναι δυνατόν να βιώνουν επίσης αρνητικά συναισθήματα. Η λύπηση, η κοροϊδία και η αίσθηση αμηχανίας από τους άλλους, η μη αποδοχή της αναπηρίας, η άρνηση βοήθειας, η απραξία και η ντροπή είναι τα κύρια αρνητικά συναισθήματα που αναφέρθηκαν κατά τη διάρκεια της έρευνας από τους εργαζόμενους συμμετέχοντες. Παραδείγματα αναφορών είναι τα εξής:
«Σιχαίνομαι τη λύπηση πάντως» Γ., 47 ετών, Κινητική Αναπηρία.
«…δεν ζητούσα βοήθεια για να κάνω κάποια πράγματα και να διευκολύνω τη ζωή μου.» και «Ένα από τα αρνητικά συναισθήματα που εμφανίζονται είναι η αποδοχή πως δεν μπορώ να κάνω τα πάντα. Επίσης στο δρόμο σου δημιουργείται αμηχανία όταν σε κοιτάνε με περίεργα βλέμματα, όταν π.χ. βγαίνεις για καφέ με τον φίλο σου ή την παρέα σου. Πρέπει να προσαρμοστείς σε αυτό όμως.» Ε., 41 ετών, Κινητική Αναπηρία.
«Με κορόιδευαν για το χέρι μου και γενικά έφαγα πολύ bullying. Ήταν δύσκολα μου είχε μαυρίσει η καρδιά, μην τα συζητάς. Μετά όμως με βοήθησαν πολύ οι κουμπάροι του πατέρα μου, όταν είμασταν Αλεξανδρούπολη. Με βοήθησαν με το να με κάνουν να ανοιχτώ, να μην ντρέπομαι, με πολύ χιούμορ και αστεία.» Η., 25 ετών, κινητική αναπηρία.
«Δεν άντεχα όπως είπα πριν να μένω μέσα στο σπίτι. Αυτό με σκότωνε, δεν μπορούσα να μην κάνω τίποτα. Οπότε πήρα την πρωτοβουλία να κάνω την επαφή με την ΕΛΕΠΑΠ και να αναζητήσω εργασία.» Π., 37 ετών, Κινητική Αναπηρία και Επιληψία.
Εντύπωση προξενεί το γεγονός ότι η πλειοψηφία των ατόμων που απασχολούνται σε μονάδες προεπαγγελματικών δεξιοτήτων και δεν εργάζονται (ΕΕΕΕΚ και ΚΔΑΠ ΜΕΑ), παρουσιάζουν αρνητικά συναισθήματα τα οποία έχουν ως αφετηρία τις κοινωνικές σχέσεις με τους άλλους, όχι όμως σε σύνθετα επίπεδα. Αντίθετα, οι εργαζόμενοι με αναπηρία που απασχολούνται σε ΚοινΣεΠ και επιχειρήσεις, παρουσιάζονται να αισθάνονται αρνητικά συναισθήματα που βασίζονται στην άρνηση της αποδοχής και βοήθειας από τους άλλους λόγω της σχέσης που έχουν με τον εαυτό τους και την αυτοεικόνα τους.