6.6 Προσβασιμότητα vs οικονομικοί πόροι
Η προσβασιμότητα αποτελεί βασικό θεμέλιο για την ισότιμη ένταξη των ατόμων με αναπηρία σε κάθε τομέα της ανθρώπινης δράσης όπως στην εργασιακή απασχόληση, την πρόνοια, την ψυχαγωγία, τον πολιτισμό και την εκπαίδευση. Σύμφωνα και με διεθνείς συμβάσεις, τα κράτη έχουν την υποχρέωση να εξασφαλίσουν την πλήρη προσβασιμότητα στα άτομα με αναπηρία, στα πλαίσια της εκπαιδευτικής διαδικασίας (UNESCO 1994; United Nations 2006). Η έννοια της προσβασιμότητας συνάδει με την ποιότητα ζωής των ανθρώπων και στη διαμόρφωση ενός ανθρωποκεντρικού περιβάλλοντος, στο οποίο κατοχυρώνεται το δικαίωμα της ισότιμης συμμετοχής στο κοινωνικό γίγνεσθαι (Hall&Imrie, 2001). Η έννοια της ισότιμης συμμετοχής δεν σχετίζεται με μια τυπική ίση μεταχείριση αλλά με μια ουσιώδη ισότητα, η οποία επιτυγχάνεται μέσω προσαρμογών και αποσκοπεί στην ανάδειξη των δυνατοτήτων των μαθητών με αναπηρία (Ainscow, 2020). Ειδικότερα, η πρόσβαση δεν μπορεί να επιτευχθεί μόνο με ράμπες ή τον ανελκυστήρα αλλά με κατάλληλες διδακτικές μεθόδους, σωστό επικοινωνιακό πλαίσιο και επιμόρφωση των εκπαιδευτικών (Ainscow, 2005; Florian&Black-Hawkins, 2011). Σύμφωνα με τον Rawls (1971), η συμπεριληπτική εκπαίδευση θα πρέπει να οργανώνεται κατά τρόπο που να δίνει προτεραιότητα στα πιο ευάλωτα μέλη της κοινωνίας. Συνεπώς, τα σχολεία έχουν την ηθική υποχρέωση να μεριμνούν για τις ανάγκες των ανάπηρων μαθητών ακόμη και αν αυτό απαιτεί επιπλέον πόρους.
Η λήψη μέτρων και η διαμόρφωση μιας πολιτικής για τη διασφάλιση της προσβασιμότητας των ανάπηρων μαθητών συνδέονται με τις σύγχρονες τάσεις και αντιλήψεις της κοινωνίας. Πιο αναλυτικά, ο όρος βιώσιμη ανάπτυξη στοχεύει στην ορθή διαχείριση των φυσικών πόρων, με τρόπο που θα συμβάλλει στη μεγαλύτερη κάλυψη των ανθρώπινων αναγκών. Στα πλαίσια της κοινωνικής συγκρότησης, ο κάθε πολίτης έχει την υποχρέωση να συνεισφέρει με βάση τις δυνατότητες του και ταυτόχρονα να γίνεται αποδέκτης της κοινωνικής αλληλεγγύης, ενώ το κράτος οφείλει να προστατεύει την αξιοπρέπεια κάθε ατόμου. Συμπερασματικά, η βιώσιμη ανάπτυξη συνιστά ζωτικής σημασίας για την καλυτέρευση της ποιότητας της ανθρώπινης ζωής και την ικανοποίηση των αναγκών (Kreisel&Diehlmann, 2002).
Ο «Καθολικός Σχεδιασμός» αποτελεί μια αντίληψη που στοχεύει στη διαμόρφωση μιας κοινωνίας χωρίς εμπόδια, εξασφαλίζοντας την εύκολη πρόσβαση σε όλους τους πολίτες, σεβόμενη την αυτονομία και την ανεξαρτησία του καθενός. Η προσβασιμότητα στην εκπαίδευση προϋποθέτει την οργάνωση κατάλληλων κτιριακών δομών, την πρόσληψη ειδικού προσωπικού, επιμόρφωση εκπαιδευτικών και την αξιοποίηση της τεχνολογίας μέσω του διαφοροποιημένου εκπαιδευτικού υλικού, ώστε να εξασφαλιστεί η πρόσβαση στη γνώση ανάλογα με τη μορφή της αναπηρίας του μαθητή (Meyer& O’ Neil, 2000). Κάποιες από τις πρακτικές του «Καθολικού Σχεδιασμού» είναι η συνεργατική μάθηση, η ενεργός συμμετοχή του μαθητή και η παροχή πολλαπλών δράσεων με γνώμονα τόσο το είδος της αναπηρίας όσο και την απόδοση του γενικότερου συνόλου της τάξης (Fuchs&Fuchs, 2001). Σε αυτό το θεωρητικό πλαίσιο αποτελεί επιτακτική ανάγκη ο σχεδιασμός μιας εκπαιδευτικής κοινότητας που θα προσφέρει μια ισότιμη πρόσβαση στα αγαθά της σχολικής ζωής (Scott et al., 2002).
Ωστόσο, οι εκπαιδευτικές δομές λειτουργούν εντός κάποιων οικονομικών πλαισίων και για να είναι πλήρως προσβάσιμα τα σχολεία απαιτούνται αυξημένοι οικονομικοί πόροι. Σε περιόδους όμως οικονομικής κρίσης οι πόροι αυτοί θεωρούνται «προαιρετικοί» ή μεταφέρονται για το μέλλον (Selwyn, 2016). Η ελλιπής χρηματοδότηση δεν συντελεί στην ουσιαστική συμπερίληψη (Slee, 2011), παραβιάζοντας την αρχή της δικαιοσύνης και δημιουργώντας ανισότητες σε βάρος των ανάπηρων μαθητών. Έτσι, τίθεται ο προβληματισμός τι γίνεται όταν οι οικονομικοί πόροι συγκρούονται με την προσβασιμότητα. Το δίλημμα που δημιουργείται είναι αν οι πόροι πρέπει να επενδυθούν ισομερώς σε όλους τους μαθητές προς όφελος της πλειονότητας ή σε λίγους μαθητές με υψηλές ανάγκες. Η έννοια της αποδοτικότητας έρχεται σε σύγκρουση με το δικαίωμα της ισότιμης πρόσβασης στη γνώση, ανεξαρτήτως του κόστους (Nussbaum, 2006). Επιπλέον, δημιουργείται το ερώτημα αν τα μέτρα προσβασιμότητας πρέπει να εφαρμοστούν άμεσα και ολοκληρωμένα ή σταδιακά. Πολλές φορές για οικονομικούς λόγους η υλοποίηση των μέτρων πραγματώνεται βαθμιαία. Παρόλο αυτά η ελλιπής ή η καθυστερημένη πρόσβαση συνεπάγεται με απώλεια εκπαιδευτικών ευκαιριών που δεν μπορούν να αναπληρωθούν (Shakespeare, 2013). Επιπλέον, πολλές φορές τα σχολεία στα μεγάλα αστικά κέντρα λαμβάνουν μεγαλύτερες χρηματοδοτήσεις σε αντίθεση με κάποιες απομακρυσμένες και υποβαθμισμένες περιοχές (Allan, 2010).Το ηθικό ζήτημα που προκύπτει είναι αν οι οικονομικοί πόροι πρέπει να εξαρτώνται από τον αριθμό των μαθητών ή από τις εκπαιδευτικές τους ανάγκες.
Με βάση τις βασικές αρχές της βιοηθικής (Beauchamp&Childess, 2001), η ελλιπής πρόσβαση στην εκπαιδευτική διαδικασία στερεί την ισότιμη συμμετοχή των ανάπηρων μαθητών, υπονομεύοντας την αυτονομία τους. Επιπροσθέτως, η απουσία λειτουργικών – προσβάσιμων υποδομών προκαλεί τόσο ψυχολογικές όσο και εκπαιδευτικές βλάβες. Η έγκαιρη λήψη και η εφαρμογή μέτρων προσβασιμότητας ωφελούν όχι μόνο τους μαθητές με αναπηρία, αλλά ολόκληρη τη σχολική κοινότητα (Florian&Black-Hawkins, 2011). Έτσι, στα πλαίσια της δικαιοσύνης, η πολιτεία επιβάλλεται να εξασφαλίζει ισότιμες ευκαιρίες μάθησης, ακόμη και αν αυτό χρειάζεται δυσανάλογους πόρους συγκριτικά με άλλους τομείς.
