ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΤΩΝ ΜΗΤΕΡΩΝ ΜΕ ΣΟΒΑΡΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΟΡΑΣΗΣ ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΨΥΧΟΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΓΟΝΕΪΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΗΣ ΚΥΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΤΟΚΕΤΟΥ – ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΚΑΪΣΑ ΜΑΡΙΑΣ & ΜΠΛΑΧΑΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗΣ – ΔΙΕΘΝΕΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΑΔΟΣ, ΤΜΗΜΑ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗΣ – Μέρος 35ο
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3Ο
ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΨΥΧΟΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΓΟΝΕΪΚΟΤΗΤΑ
3.1 Σκοπός και οφέλη των μαθημάτων ψυχοπροφυλακτικής
Πάντα γνωρίζαμε ότι η κάθε περίοδος της ζωής καθορίζει τα επόμενα στάδια. Τα τελευταία 30 με 50 χρόνια, μετά από ενδελεχείς έρευνες σπουδαίων ερευνητικών κέντρων σε όλο τον κόσμο, η επιστήμη οδηγήθηκε στην ανακάλυψη της μεγάλης σημασίας της προγεννητικής περιόδου της ζωής, ως αρχικής, για την υγεία και ισορροπία του ανθρώπου σ’ όλα τα μεταγεννητικά στάδια. Η προστασία λοιπόν της προγεννητικής περιόδου είναι ουσιαστικό έργο πρόληψης της σωματικής, ψυχικής και κοινωνικής διαταραχής.
Εδώ και χρόνια η προετοιμασία γονέων πορεύεται σ’ αυτή τη προσπάθεια, στηρίζει, πληροφορεί, συνοδεύει τις μητέρες/τα ζευγάρια στα πρώτα βήματα της γονεϊκότητας για να καλωσορίζουν τα νεογνά τους με φυσικό και αβίαστο τρόπο, συνειδητά και υπεύθυνα. Επιπρόσθετα, η προετοιμασία γονέων έχει αναπτύξει ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο να εξασφαλιστούν οι προϋποθέσεις, ώστε οι μελλοντικοί γονείς να φτάνουν στη σύλληψη απολύτως υγιείς και προετοιμασμένοι (Τραγέα, 1999).
Σύμφωνα με τον καθηγητή νεογνολογίας J.P.Relier, η αγάπη των γονέων προς το παιδί που περιμένουν αποτελεί τον πιο ευνοϊκό παράγοντα για τον πολλαπλασιασμό των συνάψεων του εγκεφάλου του κι επομένως για τη δημιουργία ενός πλάσματος ευφυούς και ποιοτικού. Ακόμη, ο καθηγητής Thomas Verny υποστηρίζει ότι για να μπορέσει ο άνθρωπος να αισθανθεί και να εκδηλώσει την αγάπη και τη συμπάθεια προς τον συνάνθρωπο και σε πληρότητα την ψυχική υγεία, πρέπει να έχει δεχθεί την αγάπη της μητέρας και του πατέρα από την αρχή της ζωής του, ήδη από τη σύλληψή του. Ο πλούτος της επικοινωνίας που οι γονείς διατηρούν μαζί του, ασκούν καθοριστική επίδραση στην φυσική του διάπλαση, στις βασικές γραμμές της προσωπικότητάς του και στις προδιαθέσεις του χαρακτήρα του. Τα μαθήματα προετοιμασίας για την γονεϊκότητα αποσκοπούν στο να διευκολύνουν την επικοινωνία και την ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ των μελλοντικών και νέων γονέων όπως επίσης και στην επικοινωνία μεταξύ των γονέων και του εμβρύου (Βιβιλάκη, 2016).
Ακόμη μια ενδιαφέρουσα πληροφορία είναι ότι έχει αποδειχθεί ότι το έμβρυο έχει συναισθήματα και νιώθει την αγάπη από τους γονείς του, επομένως μια συμπεριφορά αδιαφορία ή έλλειψη επιθυμίας γέννησής του από αυτούς είναι μια εμπειρία, που θα δυσχεραίνει καταστάσεις στη ζωή του (Καυκαλίδης, 2010). Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός, ότι ο David Chamberlain, διδάκτωρ ψυχολογίας στο San Diego, αναφέρει περίπτωση τεσσάρων εφήβων που έκαναν απόπειρα αυτοκτονίας, κάθε χρόνο την ίδια εποχή με την εποχή που οι μητέρες τους έκαναν απόπειρα αποβολής τους· κάτι το οποίο οι έφηβοι δεν γνώριζαν (Chamberlain, 2013).
Πρωτοπόροι επιστήμονες μας διαβεβαιώνουν ότι οι εννέα μήνες της ζωής (από την σύλληψη έως την γέννηση) αποτελούν την περίοδο με τις σοβαρότερες και μόνιμες επιρροές για το υπόλοιπο της ζωής του παιδιού επηρεάζοντας έτσι τη διαμόρφωση του εγκεφάλου και την λειτουργία των οργάνων όπως, καρδιά, συκώτι, πάγκρεας. Οι συνθήκες που συναντώνται στην μήτρα είναι υπεύθυνες για την ανθεκτικότητα στις ασθένειες, την όρεξη, τον μεταβολισμό, την νοημοσύνη και τον χαρακτήρα του. Γνωρίζουμε ότι κάποιες παθήσεις-ασθένειες που εμφανίζονται είτε από την αρχή της ζωής είτε μεταγενέστερα σχετίζονται με την ενδομήτρια ζωή. Η σωστή λοιπόν εμβρυϊκή ανάπτυξη έχει πολύ σημαντικό ρόλο. Η ανάπτυξη αυτή εκτός άλλων σχετίζεται με το είδος και τη ποσότητα βιταμινών που κατανάλωσε η μητέρα, με το καυσαέριο, τα φάρμακα και τις φλεγμονές στις οποίες εκτέθηκε το έμβρυο κατά την διάρκεια της εγκυμοσύνης, με τη γενική υγεία της μητέρας, το άγχος της και ακόμη και το επίπεδο νοημοσύνης της. Όλοι αυτοί οι παράγοντες επηρεάζουν το έμβρυο-νεογνό-παιδί-έφηβο-ενήλικα και συνεχίζουν να τον επηρεάζουν μέχρι το τέλος της ζωής του. Γι’ αυτό άλλωστε ο Μichel Odent, μας βεβαιώνει ότι: «Δεν υπάρχει σπουδαιότερη προτεραιότητα από την ορθή διατροφή και την ευδιάθετη ψυχική κατάσταση της εγκυμονούσας, από την αγάπη της για το παιδί της.». Η ψυχοπροφυλακτική μέθοδος αποτελεί ένα πολύτιμο εργαλείο ώστε να μειωθεί η περιγεννητική νοσηρότητα και θνησιμότητα τόσο της μητέρας όσο και του νεογνού (Βιβιλάκη, 2016).
Η προετοιμασία των μελλοντικών γονέων περιλαμβάνει κάθε αμφίρροπη επίδραση μεταξύ της μαίας και του ζευγαριού σε θέματα που έχουν σχέση με τη σύλληψη, την εγκυμοσύνη, τον τοκετό, τη λοχεία και τη γονεϊκότητα. Αυτή η προετοιμασία περιλαμβάνει όλες τις περιπτώσεις πριν από τη κύηση, στη διάρκεια της κύησης και της λοχείας, μέσω από μια σειρά θεωρητικών και πρακτικών μαθημάτων. Όπου η μαία διδάσκει, πληροφορεί, επεξηγεί και ενισχύει την αυτοπεποίθηση της γυναίκας για την ικανότητά της να γίνει μητέρα.
Επίσης τα μαθήματα προετοιμασίας για την γονεϊκότητα συμβάλλουν ώστε το κάθε ζευγάρι να μάθει να ασκεί το δικαίωμα που έχει να κατευθύνει με τη δική του γνώση, δύναμη και επιλογή τον τρόπο διεκπεραίωσης του τοκετού, σε οποιονδήποτε χώρο επιλέξει. Σε περίπτωση που δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί η επιθυμία του ζευγαριού, μέσω των μαθημάτων θα ενημερωθεί για τον λόγο για τον οποίο μια επιλογή του δεν γίνεται δεχτεί από τους επαγγελματίες υγείας και ουσιαστικά θα πληροφορηθεί για όλες τις προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούνται και τις εναλλακτικές επιλογές που έχει. Ακόμη, τα μαθήματα αποσκοπούν στη βελτίωση των υπηρεσιών υγείας, ώστε να εξυπηρετούν τις ανάγκες της μητέρας, του νεογνού, του ζευγαριού, της οικογένειας και της κοινωνίας. Έτσι αντιλαμβανόμαστε ότι η ψυχοσωματική προετοιμασία για την γονεϊκότητα αφορά τη μελέτη, τη προβολή και τη προώθηση των θεμάτων που αφορούν την προστασία της μητρότητας, στη διάρκεια της εγκυμοσύνης, του τοκετού, της λοχείας και του θηλασμού.
Επιπρόσθετα στο σκοπό των μαθημάτων ψυχοσωματικής προετοιμασίας για την γονεϊκότητα υπάγεται η ενίσχυση της εσωτερικής γνώσης της γυναίκας ώστε να γεννήσει αβίαστα, ταξιδεύοντας στην πηγή της διαίσθησής της προετοιμάζοντας έτσι το σώμα της για την στιγμή του τοκετού και απαλλάσσοντάς το, από αισθήματα φόβου και άγχους. Τα μαθήματα ψυχοπροφυλακτικής ωφελούν και στη συναισθηματική υγεία της μητέρας η οποία είναι εξίσου σημαντική με την σωματική καθώς γνωρίζουμε ότι αυτοί οι δύο παράγοντες αλληλοσυνδέονται μεταξύ τους και ουσιαστικά συνθέτουν την υγεία του ανθρώπου. H εγκυμοσύνη, ο τοκετός και η απόκτηση ενός παιδιού αποτελούν αναμφίβολα σημαντικές στιγμές στην ζωή ενός ζευγαριού που επιφέρουν ανάμεικτα συναισθήματα και εμπειρίες.
Η μητέρα στη διάρκεια της εγκυμοσύνης πρέπει να αποκτήσει την ικανότητα να προσαρμόζεται στο στρες και να προετοιμάζει κατάλληλα το περιβάλλον για την άφιξη του παιδιού της. Αυτό θα πρέπει να συμβαίνει γιατί, σύμφωνα με την παιδίατρο Sylvie Richard στην διατριβή της: «Η επίδραση του συγκινησιακού βιώματος της εγκύου στην ιδιοσυγκρασία και την υγεία του νεογνού» παρακολούθησε κατά την εγκυμοσύνη, τον τοκετό και τους οκτώ επόμενους μήνες 100 μητέρες και τα παιδιά τους. Οι γυναίκες βίωναν άγχος σε σχετικά μόνιμη βάση οπότε τις διαχώρισε σε τρεις κατηγορίες, ανάλογα με το βαθμό του άγχους που βίωναν, κανονικό, ισχυρό και πολύ ισχυρό. Οι στατιστικές αποκάλυψαν προφανή αντιστοιχία μεταξύ των συγκινησιακών διαταραχών της εγκύου και των δυσλειτουργιών που παρουσίασε το παιδί. Ακόμη, σε έρευνα που πραγματοποιήθηκε με δείγμα 88.000 ατόμων που γεννήθηκαν στην Ιερουσαλήμ μεταξύ του 1964 και 1976 διαπιστώθηκε ότι τα παιδιά των γυναικών που διένυσαν τον 2ο μήνα της εγκυμοσύνης τους τον Ιούνιο του 1967, είχαν σημαντικά περισσότερα κρούσματα σχιζοφρένειας, ως νεαροί ενήλικες. Αυτό ήταν αποτέλεσμα του έντονου στρες των εγκύων καθώς εκείνη την περίοδο του χρόνο πραγματοποιήθηκε ο Αραβο-Ισραηλινός πόλεμος των έξι ημερών (Paul, 2011).
Η ψυχοπροφυλακτική μέθοδος αναφέρεται στην ψυχοσυναισθηματική προετοιμασία της εγκύου και του συντρόφου της και αποτελείται από μαθήματα ανώδυνου τοκετού τα οποία έχουν στόχο να προετοιμάσουν το ζευγάρι για το γεγονός του τοκετού, το θηλασμό και την φροντίδα του μωρού (Βhattacharya et.al, 2015). Εκτός από όλα τα παραπάνω, τα μαθήματα θα της προσφέρουν ανακούφιση από ενοχλήσεις και πόνους που την ταλαιπωρούν το τελευταίο τρίμηνο κάτι το οποίο θα της βελτιώσει την ψυχική διάθεση (Bhattacharya et.al., 2013). Η ψυχοπροφυλακτική μέθοδος αποτελεί ένα πολύτιμο εργαλείο για αυτήν την τόσο σημαντική περίοδο στη ζωή της γυναίκας ώστε να βρει τη καθοδήγηση, την υποστήριξη και τη γνώση που θα τη βοηθήσουν στο ταξίδι της μητρότητας (D’Adamo & Whitney, 2005). Συνοδοιπόρος στο ταξίδι αυτό είναι η μαία/μαιευτής που δραστηριοποιείται σε ρόλο συμβούλου και εκπαιδευτή (Μωραΐτου, 2007).
Η σχέση που αναπτύσσεται μεταξύ της γυναίκας και των επαγγελματιών υγείας διαδραματίζει ουσιαστικό ρόλο στην έκβαση του τοκετού (Mander and Melender, 2009). Αυτό συμβαίνει γιατί η γυναίκα σε αυτή την περίοδο της ζωής της, επιθυμεί και χρειάζεται να αναπτύξει σωστή σχέση με τους επαγγελματίες υγείας που τη φροντίζουν. Αυτή είναι η λεγόμενη «εταιρική σχέση» η οποία αφορά τη φροντίδα της μητρότητας και περιλαμβάνει την εμπιστοσύνη, τον έλεγχο, την ευθύνη και την αλληλοκατανόηση μεταξύ των γυναικών και των επαγγελματιών υγείας (Lock and Gibb, 2003). Αυτή η σχέση σύμφωνα με την φαίνεται να δημιουργείται ευκολότερα μεταξύ της γυναίκας και της μαίας και όχι μεταξύ του μαιευτήρα και της γυναίκας (Fahy,2002). Η σχέση της γυναίκας με τους επαγγελματίες υγείας και η συσχέτιση της μεταξύ θετικής εμπειρίας, ελέγχου στον τοκετό, γνώσης και δύναμης περιγράφονται στις μελέτες του Galotti (2000) και της Emslie (1999). Στις μελέτες αυτές διαπιστώθηκε ότι οι γυναίκες που επιλέγουν να γεννήσουν με μαία έχουν περισσότερες γνώσεις για την φυσιολογία του τοκετού, αποκτούν έλεγχο την ώρα του τοκετού, και είναι πιο ικανοποιημένες από την επιλογή τους για το τόπο τοκετού. Ανέφεραν επίσης ότι αν οι επαγγελματίες υγείας αναπτύξουν σωστή σχέση με τη γυναίκα, διαδραματίζουν ουσιαστικό ρόλο στο βίωμα της γυναίκας από τον τοκετό της.
Ενδιαφέρον φέρει μία RCT μελέτη, ονόματι BELIEF (Birth Emotions and Looking to Improve Expectant Fear), η οποία πραγματοποιήθηκε στην Αυστραλία και δημοσιεύτηκε το 2015, διερεύνησε τις επιδράσεις της ψυχοπροφυλακτικής μεθόδου των μαιών στην μείωση του φόβου των γυναικών για την γέννα και στο «καλώς έχειν» της ψυχολογίας των γυναικών. Οι γυναίκες που συμμετείχαν στην συγκεκριμένη μελέτη ήταν από 16 ετών και άνω και στις εβδομάδες κύησης από 12 έως 24. Αρχικά 1410 γυναίκες ελέχθησαν για υψηλού βαθμού τοκοφοβία (W-DEQ ≥ 66). Από αυτές, οι 339 τυχαιοποιήθηκαν σε ομάδα ελέγχου (control group, n=169) και ομάδα παρέμβασης (intervention group, n=170). Τέλος, 184 από αυτές χρησιμοποιήθηκαν για την ανάλυση των τελικών αποτελεσμάτων σχετικά με την εξαγωγή των δευτερευόντων αποτελεσμάτων της έρευνας που αφορούν το διάστημα έξι εβδομάδων μετά την γέννα των γυναικών αυτών (intervention n=91 , controls n=93). Όσον αφορά την περίοδο των 6 εβδομάδων μετά τον τοκετό, οι γυναίκες συμπλήρωσαν την κλίμακα “Sense of Confidence and Satisfaction Scale”, η οποία μετρούσε τον βαθμό στον οποίο οι μητέρες ένιωθαν αυτοπεποίθηση στις ικανότητές τους να αναθρέψουν το παιδί τους. Επιπλέον, εξετάστηκε και η συχνότητα που οι γυναίκες αυτές έφερναν στο μυαλό τους δυσάρεστες σκέψεις που αφορούσαν τον τοκετό που βίωσαν. Οι γυναίκες στην ομάδα παρέμβασης έλαβαν ψυχοπροφυλακτική προετοιμασία μέσω τηλεφώνου από μαίες σε κύηση από 24 μέχρι 34 εβδομάδες και σε ώρα προγραμματισμένη και κατάλληλη για αυτές. Οι συνεδρίες είχαν περίπου μία ώρα διάρκεια. Σε αντίθεση, οι γυναίκες στην ομάδα ελέγχου έλαβαν την συνήθη φροντίδα κατά την διάρκεια της κύησής τους· επιλογή βασιζόμενη στην δική τους ευχέρεια.
Όσον αφορά τα αποτελέσματα της μελέτης, συγκριτικά με την ομάδα ελέγχου, η ομάδα παρέμβασης είχε μία κλινικά σημαντική (όχι στατιστικά σημαντική) μείωση στην προγραμματισμένη καισαρική τομή (34% έναντι 42%, p=0.27) και στα ποσοστά της επείγουσας καισαρικής (18% έναντι 25%, p=0.23). Επιπλέον, λιγότερες γυναίκες στην ομάδα παρέμβασης προτίμησαν καισαρική τομή για μία μελλοντική γέννα τους (18% έναντι 30%, p=0.04). Ακόμη, οι πρωτοτόκες γυναίκες στην ομάδα παρέμβασης εμφάνισαν υψηλότερα ποσοστά κολπικού τοκετού (65% έναντι 55%). Όλες οι άλλες μαιευτικές παράμετροι παρέμειναν παρόμοιες και στις δυο ομάδες (ως προς την πρόκληση του τοκετού, την χρήση επισκληριδίου αναλγησίας, την εισαγωγή νεογνού στη ΜΕΝΝ (μονάδα εντατικής νοσηλείας νεογνού) ή την ικανοποίηση σχετικά με τον τρόπο της γέννας). Δεν υπήρχαν διαφορές αναφορικά με τα συμπτώματα επιλόχειου κατάθλιψης, της αυτοπεποίθησης ως γονείς ή στην ικανοποίηση σχετικά με την παροχή φροντίδας που έλαβαν. Εντούτοις, στην ομάδα παρέμβασης, οι γυναίκες είχαν μικρότερη συχνότητα των αναδρομών στην μνήμη τους σχετικά με την εμπειρία της γέννας τους (14% έναντι 26%, p=0.05). Οι γυναίκες που έλαβαν τις συνεδρίες ψυχοπροφυλακτικής από τις μαίες μείωσαν το αίσθημα φόβου τους (53% έναντι 37%, p=0.02).
Συμπερασματικά, η ψυχοπροφυλακτική καθοδήγηση από μαίες σε γυναίκες που αισθάνονται φόβο για τον επερχόμενο τοκετό μείωσε τα ποσοστά προγραμματισμένης και επείγουσας καισαρικής. Οι γυναίκες ανέφεραν λιγότερες αναδρομές στην μνήμη τους όσον αφορά αρνητικές σκέψεις για την εμπειρία της γέννας τους, κάτι το οποίο μπορεί να μειώσει και την ανάπτυξη συμπτωμάτων από μεταγεννητικό τραύμα τοκετού. Αυτά τα ευρήματα είναι σημαντικά σχετικά με την προώθηση των ποσοστών του φυσιολογικού τοκετού και την ψυχολογική ευημερία των γυναικών.
Επομένως, τα μαθήματα ψυχοπροφυλακτικής προσφέρουν την κατάλληλη σωματική και ψυχολογική προετοιμασία, μειώνουν τους παράγοντες που απειλούν σωματικά και ψυχολογικά μητέρα και παιδί. Μελέτες έχουν δείξει ότι τα ζευγάρια που φτάνουν στη γέννα έχοντας παρακολουθήσει μαθήματα ανώδυνου τοκετού και έχοντας κάνει ένα πρόγραμμα για τη γέννα έχουν περισσότερες πιθανότητες να βιώσουν την εμπειρία θετικά ακόμη κι αν είναι επώδυνη (Bhattacharya et.al., 2013).