Ανάπτυξη τεχνολογιών για τη βελτίωση της πρόσβασης των ατόμων με αναπηρία σε πληροφορίες και υπηρεσίες: μια βιβλιογραφική ανασκόπηση – Διπλωματική Εργασία της Ράπτη Αικατερίνης – Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 3ο
1ο κεφάλαιο: Βιβλιογραφική ανασκόπηση-θεωρητικό υπόβαθρο
1.1 Ο ορισμός της αναπηρίας
Η διαμόρφωση του ορισμού για την έννοια της αναπηρίας έχει απασχολήσει ανά τα χρόνια τόσο τα άτομα με αναπηρία όσο και ερευνητές από διάφορα επιστημονικά πεδία, κυβερνήσεις οι οποίες προσπαθούν να διαμορφώσουν πολιτικές κατάλληλες για τα άτομα με αναπηρία (Bernell, 2003; Kaplan, 1999; Pfeiffer, 1999). Αποτελεί ένα φαινόμενο πολυδιάστατο. Είναι μια έννοια αμφιλεγόμενη η οποία έχει δεχτεί πολλούς διαφορετικούς ορισμούς (Barnow, 1986). Ωστόσο, υπάρχει ευρύτερη αποδοχή ότι η αναπηρία δεν έχει την ίδια σημασία σε κάθε πολιτισμό και σε κάθε χρονική περίοδο (McEwan & Butler, 2007). Παράλληλα, θεωρείται ως μία φυσική πτυχή της ανθρώπινης ύπαρξης (Kaplan, 1999; Smart & Smart, 2006). Στη σύγχρονη εποχή, το υψηλότερο βιοτικό επίπεδο και οι ραγδαίες εξελίξεις στον τομέα της ιατρικής και της τεχνολογίας επιτρέπουν σε άτομα που παλαιότερα δεν θα επιβίωναν, να ζουν με κάποια μορφή αναπηρίας (Smart & Smart,
2006).
Ο πιο κοινός ορισμός για την αναπηρία αναφέρεται στην ύπαρξη περιορισμών στην ικανότητα ενός ατόμου να συμμετέχει σε δραστηριότητες ή να τις εκτελεί με τρόπο που θεωρείται φυσιολογικός. Αυτοί οι περιορισμοί προκύπτουν από σωματικές ή ψυχικές βλάβες (Bernell, 2003; Kaplan, 1999; Leat et al., 1999). Με άλλα λόγια, η αναπηρία είναι η κατάσταση που δυσκολεύει ένα άτομο να εκτελέσει κάποιες δραστηριότητες ή να έχει πρόσβαση σε πόρους σε μια συγκεκριμένη κοινωνία. Μπορεί να αφορά τομείς όπως οι γνωστικές, αναπτυξιακές, σωματικές ή αισθητηριακές λειτουργίες, ή μπορεί να επηρεάζει πολλούς τομείς ταυτόχρονα. Ιστορικά, οι αναπηρίες αναγνωρίζονταν με βάση ένα στενό σύνολο κριτηρίων, αλλά πλέον θεωρείται ότι οι αναπηρίες έχουν πολυδιάστατη φύση και μπορούν να έχουν μοναδικά χαρακτηριστικά ανάλογα με το άτομο. Μια αναπηρία μπορεί να είναι εμφανής ή μη εμφανής, ανάλογα με τη φύση της (Oliver, 2017).
Οι αντιλήψεις για την αναπηρία έχουν εξελιχθεί διαχρονικά μέσα από διάφορες θεωρητικές προσεγγίσεις. Διάφορα μοντέλα έχουν διατυπωθεί στη διεθνή βιβλιογραφία για να προσδιορίσουν και να εξηγήσουν την έννοια της αναπηρίας (Bernell, 2003; Kaplan, 1999; Smart & Smart, 2006). Τα δύο κυριότερα μοντέλα είναι το ιατρικό και το κοινωνικό μοντέλο. Το ιατρικό μοντέλο αντιμετωπίζει την αναπηρία ως ένα ανεπιθύμητο ιατρικό πρόβλημα που απαιτεί θεραπεία. Οι υποστηρικτές αυτού του μοντέλου εστιάζουν στην ανίχνευση των αιτιών της αναπηρίας και στην εύρεση θεραπειών. Αντίθετα, το κοινωνικό μοντέλο βλέπει την αναπηρία ως έναν κοινωνικό περιορισμό, ο οποίος δημιουργείται όταν τα άτομα δεν μπορούν να ανταποκριθούν στις ίδιες λειτουργίες όπως η πλειονότητα του πληθυσμού. Παρά τη σημασία αυτών των δύο μοντέλων, υπάρχουν και άλλες προσεγγίσεις που αναπτύσσουν τη θεωρητική θεώρηση της αναπηρίας (Johnston, 1996).
Η βιβλιογραφία περιλαμβάνει πληθώρα ορισμών που περιγράφουν διαφορετικές πτυχές της αναπηρίας. Ορισμένοι όροι επικεντρώνονται στην αποτύπωση της φύσης της αναπηρίας, ενώ άλλοι σχετίζονται με τη στιγματοποίηση και τον κοινωνικό αποκλεισμό των ατόμων με αναπηρία. Κάποιοι όροι φέρουν τόσο αρνητική χροιά, που θεωρούνται ακατάλληλοι στην τρέχουσα επιστημονική προσέγγιση για την αναπηρία. Μια συχνή διαμάχη αφορά στη χρήση γλώσσας πρώτου προσώπου (π.χ., “άτομο με αναπηρία”) ή γλώσσας ταυτότητας (π.χ., “ανάπηρος”) όταν γίνεται αναφορά σε αναπηρία (Johnston,
1996).
Τα άτομα με αναπηρία έχουν αγωνιστεί διαχρονικά για την κατάκτηση των δικαιωμάτων τους και για την αποφυγή περιθωριοποίησης. Οι ακτιβιστές έχουν διεκδικήσει ίσα δικαιώματα, αν και εξακολουθούν να υπάρχουν τομείς στους οποίους τα άτομα με αναπηρία δεν αντιμετωπίζονται ισότιμα. Αυτό συχνά οφείλεται σε πολιτικές που εξακολουθούν να ευνοούν την καταπίεση ή την περιθωριοποίηση των ατόμων με αναπηρία. Παρά τις σημαντικές προσπάθειες για αλλαγή, οι αρνητικές αντιλήψεις γύρω από την αναπηρία εξακολουθούν να είναι διαδεδομένες στη σύγχρονη κοινωνία (Berghs et al., 2019).