ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΥΤΟ- ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΤΡΙΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΟΥΣ Η ΤΗ ΜΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΤΟΥΣ ΣΕ ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΑΣΚΗΣΗΣ – Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία του Μιχαήλ Τζούρτζου – Μ.Π.Σ. «Οργάνωση και Διαχείριση Αθλητικών Δραστηριοτήτων για Άτομα με Αναπηρίες (Α.με.Α.)» Πανεπιστημίου Πελοποννήσου – Μέρος 14o
2.2 Η έννοια του όρου αυτοεκτίμηση
Η αυτοεκτίμηση είναι ένας όρος που σχετίζεται με τη συναισθηματική πλευρά του εαυτού και την αξιολόγηση του από τον ίδιο, επομένως αναφέρεται σε συναισθήματα που δημιουργούνται στο άτομο με βάση την αυτοαντίληψή του σε σχέση με τις ικανότητες, τις επιτυχίες ή τις αποτυχίες του (Manning, 2007). Ο όρος αυτοεκτίμηση, ο οποίος δύσκολα μπορεί να αποδοθεί και να οριστεί, υποδηλώνει την γνώση του αξιακού συστήματος του ατόμου αλλά και τη συναισθηματική αυτοαξιολόγησή του. Επομένως μπορεί να συσχετιστεί είτε με τη γνωστική είτε με τη συναισθηματική αυτοεικόνα του ατόμου. Η συναισθηματική ερμηνεία του όρου αυτοεκτίμηση υποστηρίζει πως από την στιγμή της γέννησης του το άτομο λαμβάνει διάφορα ερεθίσματα από το περιβάλλον του με αποτέλεσμα να διαμορφώσει μια συγκεκριμένη άποψη σχετικά με τον εαυτό του. Αν επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από τις κρίσεις τρίτων ή μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον υψηλών απαιτήσεων είναι πιθανό να αναπτύξει χαμηλή αυτοεκτίμηση. Από την άλλη πλευρά αν το άτομο αδιαφορεί για την κριτική και τις αντιδράσεις του περιβάλλοντος του έχει τη δυνατότητα να ισχυροποιηθεί συναισθηματικά και να αναπτύξει υψηλή αυτοεκτίμηση. Παράλληλα, υιοθετώντας τη νωστική ερμηνεία της αυτοεκτίμησης, η υψηλή ή χαμηλή αυτοεκτίμηση προκύπτει μετά από λογική γνωστική διεργασία του ίδιου του ατόμου για τον εαυτό του. Ως προϋποθέσεις για την ανάπτυξη υψηλής αυτοεκτίμησης αναφέρονται η διαβίωση του ατόμου μέσα σε ένα υγιές περιβάλλον που του παρέχει αγάπη, υποστήριξη, αναγνωρίζει τη διαφορετικότητά του, τις ανάγκες αλλά και τις επιθυμίες του και θέτει σαφή όρια (Παπάνης, 2004). Η υψηλή αυτοεκτίμηση προϋποθέτει υψηλό επίπεδο κοινωνικής προσαρμογής. Ένα άτομο με υψηλή αυτοεκτίμηση και ένα άτομο με χαμηλή, μπορεί να αντιδράσουν με τον ίδιο τρόπο απέναντι σε ένα θετικό ερέθισμα αλλά είναι πιθανόν να αντιδράσουν διαφορετικά σε αρνητικές κριτικές. Πιο συγκεκριμένα τα άτομα που κατέχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση έχουν την τάση να εσωτερικεύουν μια αρνητική κριτική και να οδηγούνται σε μειωμένη κοινωνική προσαρμογή σε αντίθεση με τα άτομα με υψηλή αυτοεκτίμηση που τείνουν να επηρεάζονται λιγότερο και συνήθως απορρίπτουν την αρνητική ανατροφοδότηση με αποτέλεσμα να αποκτούν καλύτερη κοινωνική προσαρμοστικότητα και συνεπώς βελτιωμένη εικόνα για το σώματους, καλύτερη ψυχική υγεία και ποιότητα ζωής (Alesi & Pepi, 2016;Brown & Mankowski, 1993). Η υψηλή επιπέδου αυτοεκτίμηση αναφέρεται σε μια ευνοϊκή σφαιρική αξιολόγηση του εαυτού ενώ η χαμηλή σε μια δυσμενή αυτοαξιολόγηση. Η υψηλή αυτοεκτίμηση παρέχει στο άτομο την ικανότητα να αποδέχεται τις ευχάριστες στιγμές, να μπορεί να διαχειριστεί δύσκολές καταστάσεις, να ανταπεξέλθει αποτελεσματικά σε προκλήσεις, να συνδεθεί σε στενές διαπροσωπικές σχέσεις και να αποφύγει δυσλειτουργικές καταστάσεις όπως η κατάθλιψη (Abdel-Khalek, 2016). Ωστόσο, η υψηλή αυτοεκτίμηση ενός ατόμου μπορεί να στηρίζεται σε μια σαφή, εύστοχη, δικαιολογημένη και ισορροπημένη εκτίμηση της προσωπική του αξίας και των επιτυχιών και επιτευγμάτων του αλλά μπορεί και να πρόκειται για αλαζονική υπερφίαλη, υπερεκτιμημένη αίσθηση ανωτερότητας σε σχέση με τους άλλους. Με τον ίδιο τρόπο η χαμηλή αυτοεκτίμηση ενός ατόμου μπορεί να είναι αποτέλεσμα μιας πολύ καλής αντίληψης των μειονεκτημάτων του ή μια διεστραμμένη ή ακόμα και παθολογική αίσθηση ανασφάλειας και κατωτερότητας. Παράλληλα η χαμηλή αυτοεκτίμηση συνδέεται μεμια γενικότερη αρνητική αντίληψη απέναντι σε διάφορα θέματα συμπεριλαμβανομένων και των συνανθρώπων και ατομικών καταστάσεων, σε αδυναμία επάρκειας για να ανταπεξέλθει στις δυσκολίες και χαμηλό επίπεδο ευζωίας ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της εφηβείας (Abdel- Khalek, 2016), οδηγώντας σε διάφορες ψυχολογικές συνέπειες όπως το άγχος και η κατάθλιψη (Pyszczynski et al., 2004).
Επομένως η αυτοεκτίμηση είναι περισσότερο μια εκτίμηση και όχι μια πραγματικότητα και είτε είναι υψηλή είτε χαμηλή, ακόμα κι αν κατά βάση αυτό είναι ψευδές, μπορεί να ενεργοποιήσει μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία και να επιφέρει αντικειμενικές αλλαγές στη ζωή του ατόμου. Έτσι άτομα με υψηλή αυτοεκτίμηση είναι πιο ασφαλή, δημοφιλή, συμπαθή και αισθάνονται πεπεισμένα για τις ικανότητες τους ενώ άτομα με χαμηλή αυτοεκτίμηση εμφανίζονται απογοητευμένα, εκφράζουν έναν αρνητισμό τόσο απέναντι στον εαυτό τους όσο και απέναντι στην ευρύτερη πραγματικότητα, στις δυσκολίες και τους συνανθρώπους. Υπάρχει βέβαια και η σκοτεινή πλευρά της αυτοεκτίμησης, κατά την οποία άτομα με υψηλή αυτοεκτίμηση τείνουν να είναι υπερόπτες, ματαιόδοξοι και πολλές φορές ναρκισσιστές. Περιμένουν θετική αξιολόγηση από τους άλλους και αν υπάρξει αρνητικά ανατροφοδότηση εμμένουν στην προσπάθεια απόδειξης των ικανοτήτων τους ως του σημείου να γίνουν αντιπαραγωγικοί και να υποτιμούν τους άλλους ώστε να αναδείξουν το εγώ τους (Abdel- Khalek, 2016)..Ωστόσο η έννοια της αυτοεκτίμησης είναι συνεχώς διαμορφούμενη, γεγονός που σημαίνει πως το άτομο επαναπροσδιορίζει την αντίληψη για το εγώ του μέσω των εμπειριών και των επιτυχιών ή αποτυχιών του ενώ όταν το άτομο ενηλικιώνεται μπορεί να αντιληφθεί σωστότερα την έννοια της αυτοεκτίμησης μέσω των διαφόρων εμπειριών που βιώνει (Baumeisteretal., 2003). Η αυτοεκτίμηση αναφέρεται στην υποκειμενική κρίση της αξίας ενός ατόμου (Leary&Baumeister,2000) και είναι ένας σημαντικός προβλεπτικός παράγοντας ατομικής ευζωίας σύμφωνα με πολλές μελέτες (Simsek, 2013). Η κλίμακα αυτοεκτίμησης του Rosenberg θεωρείται το πιο κοινό εργαλείο για τη μέτρηση της αυτοεκτίμησης με συγκριτική σταθερότητα σε διαφορετικούς πολιτισμούς (Rosenberg, 1965). Η αυτοεκτίμηση φαίνεται να έχει έναν προστατευτικό ρόλο, βοηθώντας τους ανθρώπους να αντιμετωπίζουν πιθανές δυσκολίες όπως η αρνητική ανατροφοδότηση, η αποτυχία ή άλλου είδους δυσκολίες (Dumont&Provost, 1999). Λόγω της σημασίας της αυτοεκτίμησης ως πηγής δυνατότητας να ανταπεξέλθει κάποιος στις καθημερινές προκλήσεις οι άνθρωποι νιώθουν την ανάγκη για διατήρηση και αύξυση την αυτοεκτίμησή τους. Αυτή η ανάγκη μπορεί να ικανοποιηθεί μέσω μιας συνεχούς διαδικασίας επεξεργασίας των πληροφοριών που προσλαμβάνονται από το κοινωνικό περιβάλλον (Greenberg et al., 1986). Επομένως η διαμόρφωση της αυτοεκτίμησης πρέπει να θεωρηθεί ως μια δυναμική εξελισσόμενη διαδικασία. Οι πληροφορίες που χρησιμοποιούνται για αυτή τη διαδικασία ονομάζονται πληροφορίες αυτοαξιολόγησης (Wayment&Taylor, 1995).