Αυτο-αποτελεσματικότητα και αντιλήψεις προπονητών δρομικών αγωνισμάτων σχετικά με την ένταξη αθλητών με τύφλωση σε ομάδες στίβου με αθλητές χωρίς αναπηρία – Διπλωματική εργασία της Μπουκουρίτσι Αθηνάς – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ, ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ – Μέρος 7ο

2.5.        Ένταξη ασκούμενων με αναπηρία στην εκπαίδευση και τον αθλητισμό

Η συμμετοχή των μαθητών με αναπηρία στην εκπαίδευση συνδέεται άρρηκτα τόσο με το μάθημα της Φυσικής αγωγής όσο και με τη συνολική εκπαιδευτική διαδικασία (Kiuppis, 2018). Η άσκηση, όταν λειτουργεί ως μέσο ψυχαγωγίας, συμβάλλει ουσιαστικά στην ανάπτυξη των κοινωνικών και συναισθηματικών δεξιοτήτων των μαθητών. Ωστόσο, η επιτυχής ενσωμάτωση προϋποθέτει ένα υποστηρικτικό και αποδεκτικό κοινωνικό περιβάλλον, με ενεργή συμμετοχή και ενθάρρυνση από τους συνομηλίκους, ώστε να ενισχύεται η αίσθηση του ανήκειν (Celeste, 2006). Η θετική ενίσχυση από μαθητές χωρίς αναπηρίες βοηθά στη διαμόρφωση σχέσεων αποδοχής και εν συναίσθησης (Goodwin & Watkinson, 2000).

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO, 2022), η άσκηση έχει θετική επίδραση στην υγεία των μαθητών με αναπηρία, ενισχύοντας την κοινωνική τους ένταξη και αναπτύσσοντας την αυτοπεποίθησή τους. Η συμμετοχή των παιδιών με αναπηρία στο μάθημα της Φυσικής αγωγής, αλλά και γενικότερα στο σχολικό περιβάλλον, αποτελεί ζήτημα ύψιστης σημασίας. Η ουσιαστική ένταξη επιτυγχάνεται όταν οι μαθητές εντάσσονται πλήρως στην καθημερινότητα της τυπικής τάξης, καθώς έτσι υποστηρίζεται η φυσική, κοινωνική και γνωστική τους εξέλιξη. Η συνύπαρξη με συνομηλίκους προάγει τη θετική συμπεριφορά και τη συνεργασία κατά τη διάρκεια του μαθήματος (Κοκαρίδας, 2021). Η επικοινωνία και η αλληλεπίδραση μεταξύ όλων των μαθητών οδηγεί στην καλλιέργεια φιλικών σχέσεων, αλληλοσεβασμού και αποδοχής (Freeman & Alkin, 2000· Chesley & Calaluce, 1997). Η Φυσική Αγωγή, επιπρόσθετα, προσφέρει πολύτιμες κινητικές εμπειρίες και συμβάλλει στην αυτοεκτίμηση και την ψυχική ενδυνάμωση. Παρ’ όλα αυτά, τα παιδιά με αναπηρία παραμένουν υποεκπροσωπούμενα στους αθλητικούς χώρους (Sherrill, 2004).

Ο ρόλος των εκπαιδευτικών φυσικής αγωγής είναι κρίσιμος για την ενίσχυση της ενεργού συμμετοχής των μαθητών με αναπηρία (Sherrill, 2004). Οι εκπαιδευτικοί οφείλουν να δημιουργούν ένα θετικό και συμπεριληπτικό μαθησιακό περιβάλλον που προωθεί την αποδοχή. Για να το επιτύχουν αυτό, απαιτείται εξειδικευμένη κατάρτιση και σταθερή προσήλωση, ώστε να προσαρμόζουν το μάθημα στις ιδιαίτερες ανάγκες των μαθητών με αναπηρίες, επιτυγχάνοντας έτσι τη φυσική, κοινωνική και γνωστική τους ένταξη (Κοκαρίδας, 2021). Η στάση και η συμπεριφορά των καθηγητών είναι καθοριστικής σημασίας, καθώς διαμορφώνουν το πλαίσιο ασφάλειας και ενθάρρυνσης για τους μαθητές με αναπηρία (Grenier, 2011). Η ανάπτυξη ενός θετικού και αποδεκτικού κλίματος βοηθά τους ίδιους τους εκπαιδευτικούς να γίνουν πιο ευαισθητοποιημένοι, καθιστώντας το μάθημα πιο αποτελεσματικό (Obrusníková, Válková, & Block, 2003).

Η στάση των καθηγητών φυσικής αγωγής απέναντι στην ένταξη είναι, σε γενικές γραμμές, θετική (Rekaa, Hanisch, & Ytterhus, 2019), αν και επηρεάζεται από παράγοντες όπως η προηγούμενη εμπειρία με μαθητές με αναπηρίες, το επίπεδο εκπαίδευσης και προσωπικά χαρακτηριστικά (Hutzler et al., 2019). Επιπλέον, το ευρύτερο κοινωνικό και σχολικό περιβάλλον φαίνεται να επηρεάζει σημαντικά τις στάσεις των εκπαιδευτικών. Σύμφωνα με συστηματική ανασκόπηση, οι στάσεις τους ποικίλλουν ανάλογα με το σχολικό πλαίσιο και τα ατομικά τους χαρακτηριστικά, ενώ παρατηρείται σε αρκετές περιπτώσεις τάση αποκλεισμού των μαθητών με αναπηρία από κοινές δραστηριότητες (Rekaa, Hanisch, & Ytterhus, 2019).

Στην Ελλάδα, οι εκπαιδευτικοί φυσικής αγωγής εμφανίζονται γενικά θετικοί απέναντι στην ένταξη (Avramidis & Kalyva, 2007). Ωστόσο, αρκετοί αναφέρουν ότι δεν είναι επαρκώς προετοιμασμένοι ώστε να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις που προκύπτουν από την εκπαίδευση μαθητών με αναπηρίες, γεγονός που επηρεάζει αρνητικά τη διαδικασία ένταξης (Papadopoulou et al., 2004). Συνεπώς, απαιτείται περαιτέρω διερεύνηση των απόψεων και στάσεων των εκπαιδευτικών, προκειμένου να ενισχυθεί η πρακτική εφαρμογή της ένταξης.

Σε έρευνα που εξέτασε τους παράγοντες που διευκολύνουν ή εμποδίζουν τη συμμετοχή των παιδιών σε φυσικές δραστηριότητες, διαπιστώθηκε ότι οι διδάσκοντες εντοπίζουν κυρίως πρακτικές δυσκολίες, περιορισμούς χρόνου και συγκρουόμενες προτεραιότητες. Τα ίδια τα παιδιά αναφέρουν ως βασικό εμπόδιο την απουσία προσβάσιμων και συμπεριληπτικών δραστηριοτήτων. Ωστόσο, θετικά στοιχεία εντοπίζονται στην ύπαρξη υποστηρικτικών προσώπων και πρωτοβουλιών που καθιστούν την εμπειρία της άσκησης πιο θελκτική (Wright et al., 2019).

Η αυτό-αποτελεσματικότητα των εκπαιδευτικών είναι καθοριστικός παράγοντας για τη δημιουργία θετικού και ενταξιακού σχολικού περιβάλλοντος. Οι εκπαιδευτικοί που αισθάνονται ικανοί να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις του μαθήματος και να διαχειριστούν διαφορετικές μαθησιακές ανάγκες, έχουν περισσότερες πιθανότητες να επιτύχουν την πλήρη ένταξη των μαθητών με αναπηρία (Reina, 2019· Κοκαρίδας, 2021). Θετικές εμπειρίες από προηγούμενες εντάξεις συνδέονται με αυξημένη εμπιστοσύνη στις ικανότητές τους, ενώ οι αρνητικές εμπειρίες μπορεί να προκαλέσουν αμφιβολίες και να μειώσουν τη διάθεση για υποστήριξη της ένταξης (Reina, Ferriz, & Roldan, 2019). Συνολικά, η αυτοαποτελεσματικότητα θεωρείται από τους σημαντικότερους παράγοντες που επηρεάζουν την επιτυχή ένταξη μαθητών με αναπηρία (Alhumaid, Khoo, & Bastos, 2021).

Η ένταξη πλέον δεν περιορίζεται μόνο στο σχολικό περιβάλλον αλλά αγγίζει και τον χώρο του αθλητισμού. Η συμμετοχή σε αθλητικές δραστηριότητες αποτελεί βασικό πυλώνα για την κοινωνική ενσωμάτωση των ατόμων με αναπηρία (Waring & Mason, 2010). Το μοντέλο «Αθλητισμός για όλους» προάγει τη συμμετοχή όλων, προσφέροντας ευκαιρίες σωματικής δραστηριότητας σε άτομα που υπό άλλες συνθήκες θα αποκλείονταν (Kelly, 2011). Μέσα από αυτό το πλαίσιο καλλιεργούνται συμπεριληπτικά περιβάλλοντα όπου άτομα με αναπηρίες εντάσσονται σε μικτές ομάδες, είτε πλήρως είτε με προσαρμογές, αναλόγως των δυνατοτήτων τους (Κοκαρίδας, 2021).

Επιπλέον, η Φυσική Αγωγή ενισχύει τη συνειδητοποίηση της σημασίας ενός υγιεινού τρόπου ζωής. Τα θετικά αποτελέσματα δεν περιορίζονται στη σωματική υγεία, αλλά επεκτείνονται στην εκπαιδευτική πορεία και τη γενικότερη στάση των μαθητών απέναντι στην άσκηση. Οι σωματικά δραστήριοι μαθητές παρουσιάζουν μεγαλύτερη σχολική απόδοση και συγκέντρωση (Sarma, 2017).

Για τα παιδιά με προβλήματα όρασης, η φυσική δραστηριότητα έχει πολλαπλά οφέλη: συμβάλλει στη βελτίωση της σωματικής επίγνωσης, της ισορροπίας, της στάσης σώματος, της πλευρικότητας, καθώς και σε βασικές φυσικές ικανότητες όπως η δύναμη, η αντοχή, η ευλυγισία και η ταχύτητα. Παράλληλα, αναπτύσσουν κινητικό συντονισμό και δεξιότητες χρήσης αντικειμένων, ενισχύοντας μυϊκή δύναμη και καρδιοαναπνευστική λειτουργία, ενώ μειώνεται το σωματικό λίπος και αυξάνεται η μυϊκή μάζα (Augestad & Jiang, 2015).

Συμπερασματικά, η ένταξη των ατόμων με οπτική αναπηρία στην εκπαίδευση και τον αθλητισμό δεν αποτελεί μόνο ζήτημα ισότητας, αλλά και θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα. Μέσα από προσαρμοσμένα προγράμματα, εξειδικευμένους εκπαιδευτικούς και ένα υποστηρικτικό περιβάλλον, παρέχεται στα άτομα με τύφλωση η δυνατότητα να αναπτύξουν τις δυνατότητές τους, να ενισχύσουν την αυτοεκτίμηση και την αυτονομία τους και να συμμετέχουν ισότιμα στην κοινωνία (Alcaraz-Rodríguez et al., 2021).