Αυτο-αποτελεσματικότητα και αντιλήψεις προπονητών δρομικών αγωνισμάτων σχετικά με την ένταξη αθλητών με τύφλωση σε ομάδες στίβου με αθλητές χωρίς αναπηρία – Διπλωματική εργασία της Μπουκουρίτσι Αθηνάς – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ, ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ – Μέρος 8ο

2.6.        Στάσεις προπονητών σε αθλητές με αναπηρία

Η ένταξη των ατόμων με αναπηρία στον αθλητισμό αποτελεί θεμελιώδες ζητούμενο τόσο για την αθλητική πολιτική όσο και για την εκπαιδευτική διαδικασία στο πεδίο της φυσικής αγωγής. Ο αθλητισμός, πέρα από τη βελτίωση της σωματικής κατάστασης, λειτουργεί ως μέσο κοινωνικής ένταξης, ενδυνάμωσης της ψυχολογικής κατάστασης και αναγνώρισης της αξίας κάθε ανθρώπου, ανεξαρτήτως ικανοτήτων ή περιορισμών (Neville, Makopoulou, & Hopkins, 2020). Ωστόσο, η ένταξη δεν επιτυγχάνεται απλώς μέσα από θεωρητικές προσεγγίσεις· απαιτείται συντονισμένη δράση, με τον ρόλο του προπονητή να είναι καθοριστικός. Οι αντιλήψεις και οι πεποιθήσεις του, καθώς και η πίστη στις ικανότητές του να ανταποκριθεί στις προκλήσεις της συμπερίληψης, διαμορφώνουν το πλαίσιο επιτυχούς ένταξης (Haegele et al., 2021). Τα ευρήματα της διεθνούς βιβλιογραφίας καταδεικνύουν ότι η προσωπική ή επαγγελματική επαφή των προπονητών με άτομα με αναπηρία συμβάλλει στην καλλιέργεια θετικών στάσεων. Αντίθετα, η έλλειψη τέτοιας εμπειρίας συχνά οδηγεί σε ανασφάλεια και διατήρηση στερεοτύπων. Όπως επισημαίνουν οι Choresh & Hutzler (2020), η προηγούμενη εμπειρία των εκπαιδευτικών με μαθητές με αναπηρία – είτε μέσω του σχολείου είτε μέσω προσωπικής ζωής – συνδέεται με μεγαλύτερη αποδοχή και θετική διάθεση ως προς την ένταξη. Αυτή η επαφή φαίνεται να λειτουργεί καταλυτικά για την ανατροπή προκαταλήψεων και την ενίσχυση της εμπιστοσύνης στον ρόλο τους.

Η εκπαίδευση παίζει αναμφίβολα σημαντικό ρόλο, ωστόσο η αποκλειστικά θεωρητική γνώση δεν επαρκεί για την ουσιαστική μεταβολή στάσεων ή την ενίσχυση της αυτοπεποίθησης των προπονητών (Hutzler et al., 2024). Αντίθετα, εκπαιδευτικές παρεμβάσεις με πρακτικό και βιωματικό χαρακτήρα αποδεικνύονται πιο αποτελεσματικές. Προγράμματα που περιλαμβάνουν άμεση επαφή με άτομα με αναπηρία, συμμετοχή σε κοινές δραστηριότητες και εκδηλώσεις ένταξης μέσω της προσαρμοσμένης φυσικής δραστηριότητας, συμβάλλουν ουσιαστικά στη μεταστροφή των στάσεων.

Η αυτό-αποτελεσματικότητα, κατά τον Bandura, αναφέρεται στην εμπιστοσύνη που έχει ένα άτομο στις ικανότητές του να φέρει εις πέρας μια συγκεκριμένη δράση. Στο πεδίο της φυσικής αγωγής, όταν ο προπονητής θεωρεί τον εαυτό του ικανό να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της ένταξης, τείνει να υιοθετεί δημιουργικές, αποτελεσματικές και προσαρμοσμένες στρατηγικές. Αντίθετα, η χαμηλή αυτοπεποίθηση συνδέεται με αποστασιοποίηση, διστακτικότητα και μειωμένες προσδοκίες (Grimminger-Seidensticker &  Seyda, 2022).

Η έρευνα των Antonella & Surian (2022) στη Σλοβακία έδειξε ότι όσοι προπονητές είχαν πρακτική εμπειρία και εξειδικευμένη επιμόρφωση σχετικά με την αναπηρία, παρουσίαζαν σαφώς θετικότερες στάσεις και υψηλότερη αυτό- αποτελεσματικότητα. Αντίθετα, οι προπονητές με μόνο θεωρητική κατάρτιση χωρίς βιωματική εφαρμογή, παρέμεναν επιφυλακτικοί απέναντι στην εφαρμογή πρακτικών ένταξης. Αυτό επιβεβαιώνει την άποψη ότι η εμπειρία διαμορφώνει τη στάση, ενισχύοντας την αυτοπεποίθηση και ελαχιστοποιώντας τους φόβους αποτυχίας.

Οι Liu και συν. (2024) προτείνουν ότι η αλληλεπίδραση προπονητή και αθλητή με αναπηρία δομείται σε τρεις βασικούς άξονες: τον επαγγελματικό (τεχνική κατάρτιση και προσαρμογή προγραμμάτων), τον διαπροσωπικό (ανάπτυξη σχέσης εμπιστοσύνης και ανοιχτής επικοινωνίας), και τον αυτό-γνωστικό (κριτική αναστοχαστική προσέγγιση των ίδιων των προκαταλήψεων και αδυναμιών του προπονητή).

Η συμπερίληψη αθλητών με αισθητηριακές αναπηρίες, όπως η τύφλωση, απαιτεί εξειδικευμένες γνώσεις και δεξιότητες. Σύμφωνα με τους Hutzler & Sherrill, και τους Antala, Průžek, & Popluhárová (2022), οι μέθοδοι καθοδήγησης τυφλών αθλητών δεν μπορούν να είναι ίδιες με άλλες κατηγορίες αναπηρίας. Απαιτείται χρήση ηχητικών και απτικών ερεθισμάτων, λεκτική ακρίβεια και ειδικές στρατηγικές προσανατολισμού. Στη Σλοβακία, για παράδειγμα, η αυτό-αποτελεσματικότητα για την ένταξη τυφλών αθλητών ήταν χαμηλότερη σε σύγκριση με άλλες μορφές αναπηρίας, καταδεικνύοντας την ανάγκη για επιπλέον εξειδίκευση.

Η διαμόρφωση του κατάλληλου περιβάλλοντος είναι κρίσιμη στην περίπτωση τυφλών αθλητών. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι απαιτείται ένα καλά οργανωμένο και ασφαλές πλαίσιο, που θα ενισχύει το αίσθημα ασφάλειας των αθλητών και θα περιορίζει την εξάρτησή τους από τον προπονητή. Η έλλειψη τέτοιων υποδομών μπορεί να προκαλέσει αβεβαιότητα ή ακόμη και απομάκρυνση του ατόμου από τη διαδικασία (Gomes, 2020).

Στην Ελλάδα, η έρευνα των Loules και συν. (2023) δείχνει ότι, παρόλο που το κλίμα για ένταξη είναι θετικό, αυτό συχνά περιορίζεται στη θεωρία. Όταν οι προπονητές δεν διαθέτουν πρακτικά εργαλεία και υποστήριξη, παραμένουν σε επιφανειακές ή περισσότερο ηθικοπλαστικές προσεγγίσεις, χωρίς ουσιαστική ένταξη. Οι Bacı & Çakır (2024) επισημαίνουν την ανάγκη ενίσχυσης των θεσμών, προκειμένου να υποστηριχθεί η μετάβαση από την πρόθεση στη δράση.

Η εμπειρία και η στάση των προπονητών επηρεάζονται και από ατομικούς παράγοντες όπως το φύλο και η ηλικία. Οι Bishop και συν. (1999) αναφέρουν ότι οι γυναίκες προπονήτριες συχνά εμφανίζουν υψηλότερα επίπεδα ενσυναίσθησης και θετική στάση, ενώ οι Alhumaid και συν. (2022) διαπιστώνουν πως οι άνδρες στη Σαουδική Αραβία  επιδεικνύουν  μεγαλύτερη  αυτό-αποτελεσματικότητα,  πιθανώς  λόγω μεγαλύτερης εμπειρίας. Τα ευρήματα αυτά αναδεικνύουν τον ρόλο που παίζουν οι πολιτισμικοί και κοινωνικοί παράγοντες στη διαμόρφωση των στάσεων.

Από την ανάλυση προκύπτουν προτάσεις για μια πιο αποτελεσματική ένταξη ατόμων με αναπηρία στον αθλητισμό:

             Ενίσχυση της βιωματικής επιμόρφωσης μέσα από προγράμματα προσαρμοσμένης φυσικής αγωγής, πρακτικά εργαστήρια και συνεργατικά bootcamps (Neville, Makopoulou, & Hopkins, 2020).

             Στοχευμένα σεμινάρια εξειδίκευσης για την τύφλωση, με έμφαση σε λεκτική καθοδήγηση, ηχητικά και απτικά ερεθίσματα και διαχείριση δύσκολων καταστάσεων (Ishmael, 2015).

             Θεσμική υποστήριξη, μέσω δικτύων συνεργασίας, mentoring ομάδων και επίσημων πιστοποιήσεων.

             Διαρκής αναστοχαστική επιμόρφωση, που ενσωματώνει αξιολόγηση, ανατροφοδότηση από συναδέλφους και σύνδεση με την εμπειρία (Whipp & Pengelley, 2016).

Συνολικά, η ένταξη ατόμων με αναπηρία – και ειδικά αθλητών με τύφλωση – αποτελεί μια πολυδιάστατη πρόκληση που δεν μπορεί να καλυφθεί μόνο από θεωρητικές προσεγγίσεις ή καλή θέληση. Απαιτείται αλλαγή στις στάσεις, ενίσχυση της αυτό- αποτελεσματικότητας, εξειδίκευση, πρακτική εμπειρία και στήριξη από θεσμούς. Όσο περισσότερο ενδυναμώνονται οι προπονητές, τόσο μεγαλύτερη η πιθανότητα να επιτευχθεί ουσιαστική ένταξη και να προωθηθεί η κοινωνική ισότητα μέσω του αθλητισμού (Liu et al., 2024).