Όλοι οι επιστημονικοί οργανισμοί που εστιάζουν στα θέματα του διαβήτη και των καρδιοπαθειών επισημαίνουν την αναμφισβήτητα ισχυρή και στενή σχέση μεταξύ διαβήτη και καρδιαγγειακής νόσου (Κ.Ν.) και προτρέπουν στην πρόληψη και παρέμβαση για την αποτροπή της εξέλιξης του διαβήτη σε καρδιαγγειακή νόσο.
Δρ. Ανδρέας Μελιδώνης, Συντονιστής Διευθυντής Α’ Παθολογικής Κλινικής & Διαβητολογικού Κέντρου, ΓΝΠ «Τζάνειο»
Επιδημιολογικά και κλινικά δεδομένα
Η μακροαγγειοπαθητική νόσος, οι καρδιαγγειακές επιπλοκές του διαβήτη είναι το κύριο αίτιο νοσηρότητας και θνησιμότητας των ατόμων με διαβήτη. Η Κ.Ν. είναι υπεύθυνη για το 80% των θανάτων των διαβητικών ασθενών και είναι η πιο συχνή αιτία νοσηλείας των ατόμων με διαβήτη (νοσηλεία για ασταθή στηθάγχη, έμφραγμα μυοκαρδίου, καρδιακή ανεπάρκεια, ΑΕΕ, περιφερική αγγειοπάθεια κ.λ.π.). Αξιόπιστες πληθυσμιακές μελέτες (Framingham Study, Strong Heart Study) δείχνουν σχετικό κίνδυνο θανάτου από στεφανιαία νόσο διπλάσιο για τους διαβητικούς άνδρες και πενταπλάσιο για τις διαβητικές γυναίκες. Οι διαβητικοί ασθενείς με έμφραγμα μυοκαρδίου παρουσιάζουν διπλάσιο κίνδυνο θνησιμότητας κατά τη νοσηλεία τους, αλλά και μετά τη νοσηλεία.
Καλά τεκμηριωμένη εξάλλου μελέτη (Framingham Heart Study) έδειξε ότι η παρουσία ΣΔ στην ηλικία των 50 ετών συνοδεύεται με ένα κίνδυνο ανάπτυξης Κ.Ν. για την υπόλοιπη ζωή της τάξεως του 57% έως 67% (γυναίκες – άνδρες) με αντίστοιχη μείωση του προσδόκιμου επιβίωσης κατά 8 – 10 έτη. Πρόσφατη επίσης σημαντικού μεγέθους επιδημιολογική μελέτη έδειξε ότι οι διαβητικοί παρουσιάζουν τον ίδιο κίνδυνο Κ.Ν. με αυτόν των μη διαβητικών που είναι μεγαλύτεροι κατά 15 χρόνια. Αξίζει ιδιαίτερης επίσης αναφοράς η συχνή παρουσία στα άτομα με διαβήτη της σιωπηλής ισχαιμίας. Μέχρι και 25% των διαβητικών μπορεί να έχουν στεφανιαία νόσο χωρίς συμπτώματα ή κλινική εικόνα.
Γιατί και πως η υπεργλυκαιμία οδηγεί στη καρδιαγγειακή νόσο
Φαίνεται ότι η υπεργλυκαιμία αυτόνομα, per se, διαμέσου διαφόρων παθοφυσιολογικών μηχανισμών ευνοεί και ενισχύει την αθηρωματική διαδικασία. Αναφέρονται ιδιαίτεροι βιοχημικοί και μοριακοί μηχανισμοί που εξηγούν την επίδραση της υπεργλυκαιμίας στο αγγειακό τοίχωμα (κύκλος πολυολών, γλυκοζυλίωση πρωτεινών, πρωτεινική κινάση C, οδός εξοζαμίνης, οξειδωτικό stress), ενώ ο διαβήτης σχετίζεται με υπερπηκτικότητα, αυξημένη φλεγμονή, με ιδιαίτερα επηρεασμένη ενδοθηλιακή δυσλειτουργία λόγω και της παρουσίας της ινσουλινοαντίστασης επί ΣΔ και ασταθείς ευένδοτες αθηρωματικές πλάκες.
Η αυξημένη παραγωγή ελευθέρων ριζών Ο2 (ROS), το αυξημένο δηλαδή οξειδωτικό stress, φαίνεται ότι είναι η κοινή μοριακή κατάληξη της επίδρασης όλων των παραγόντων κινδύνου και της υπεργλυκαιμίας καθώς και ο βασικός ενοποιητικός διαμεσολαβητικός παράγων ευόδωσης της αθηρωματικής διαδικασίας. Επιπρόσθετα πρέπει να επισημανθούν και οι διαταραχές που παρατηρούνται επί διαβήτου στο μυοκαρδιακό μεταβολισμό και τη μυοκαρδιακή λειτουργία. Λόγω της περιφερικής ινσουλινοαντίστασης αυξάνεται η μεταφορά και η χρησιμοποίηση από το μυοκάρδιο των ελεύθερων λιπαρών οξέων (FFA). Τα FFA αναστέλλουν την ενδοκυττάρια σηματοδότηση του ινσουλινικού σήματος στα μυοκαρδιακά κύτταρα, μειώνουν την λειτουργικότητα των μεταφορέων γλυκόζης (GLUT) και την οξείδωση της γλυκόζης. Η αυξημένη μυοκαρδιακή χρησιμοποίηση των FFA μπορεί να οδηγήσει σε αύξηση των ROS, σε επηρεασμένη λειτουργικότητα της αριστερής. κοιλίας, σε λιποτοξικότητα. Η επιβλαβής δράση των διαταραχών αυτών ενισχύεται και από την λόγω της υπεργλυκαιμίας, ενδομυοκαρδιακή μικροαγγειαπάθεια, όπως επίσης και από την μυοκαρδιακή ίνωση λόγω της μη ενζυματικής γλυκοζυλίωσης των μυοκαρδιακών πρωτεινών. Τελικό αποτέλεσμα η ανάπτυξη της διαβητικής μυοκαρδιοπάθειας που οδηγεί στο συνολικά πάσχον μυοκάρδιο.
Είναι τελικά ο διαβήτης ισοδύναμο στεφανιαίας νόσου;
Από 12ετίας ο Σ.Δ. δεν θεωρείται απλά ως παράγοντας κινδύνου για στεφανιαία νόσο αλλά ισοδύναμο στεφανιαίας νόσου. Για την θεώρηση αυτή καταλυτικό ρόλο σημείωσαν τα δεδομένα της μελέτης EAST – WEST, σύμφωνα με τα οποία η συχνότητα των θανατηφόρων και μη θανατηφόρων εμφραγμάτων του μυοκαρδίου των διαβητικών ήταν παρόμοια με αυτή των μη διαβητικών με ιστορικό εμφράγματος μυοκαρδίου, μετά παρακολούθηση αμφοτέρων των πληθυσμών επί 7 έτη. Έκτοτε ανεφύησαν πολλά επιμέρους ερωτηματικά, ενώ προβληματισμός αναπτύχθηκε και αναπτύσσεται για τη βασική θεώρηση της ισοδυναμίας (ισοδυναμία διαβήτη με στεφανιαία νόσο).
Σε μεταανάλυση 13 μελετών (38.600 άτομα-μέση παρακολούθηση 13 έτη) φάνηκε ότι οι διαβητικοί παρουσιάζουν κατά 43% μικρότερο κίνδυνο Σ.Ν.-Ε.Μ συγκριτικά με τους μη διαβητικούς με ιστορικό εμφράγματος μυοκαρδίου.
Ανασκόπηση των δεδομένων προ τριετίας στο «Diabetologia» κατέληξε ως πρόταση στην αναγνώριση της ισοδυναμίας του ΣΔ με την ΣΝ 8-10 χρόνια μετά την εμφάνιση του ΣΔ. Σε αυτήν την κατεύθυνση η ADA τα τελευταία χρόνια προτείνει εκτίμηση των παραγόντων κινδύνου στον κάθε διαβητικό και αξιολόγηση του δεκαετούς καρδιαγγειακού κινδύνου βάσει γνωστών score (Framingham, Heart Score, UKPDS engine κ.λπ.).
Πρόσφατα, η Ευρωπαϊκή Καρδιολογική Εταιρεία (ESC) ορίζει ως διαβητικούς λίαν υψηλού κινδύνου (ισοδύναμο στεφανιαίας νόσου) τους διαβητικούς τύπου 2 με βλάβη οργάνων στόχων, ή παρουσία ενός ή περισσότερων παραγόντων κινδύνου και ως υψηλού κινδύνου τους υπόλοιπους (με εξαίρεση τους διαβητικούς τύπου 1 χωρίς παράγοντες κινδύνου που είναι μετρίου κινδύνου).
Κατ’ αυτόν τον τρόπο και οι κατευθυντήριες οδηγίες στην πράξη περνούν από την εποχή της ισοδυναμίας στην εποχή της ατομικής αξιολόγησης.
Παρεμβάσεις πρόληψης της Κ.Ν.
Η πολυπαραγοντική παθογένεια της Κ.Ν. στα άτομα με διαβήτη είναι ευνόητο ότι απαιτεί πολυπαραγοντική αντιμετώπιση και παρέμβαση για να επιτευχθεί η πρόληψη των καρδιαγγειακών επιπλοκών.
Επομένως, απαιτούνται θεραπευτικές παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση:
α) της δυσλιπιδαιμίας του διαβήτη: Στόχος LDL < 100m% και <70mg% επί παρουσίας καρδιαγγειακής επιπλοκής σύμφωνα με την ΕΔΕ, ενώ σύμφωνα με την ADA όλοι οι διαβητικοί άνω των 40 ετών πρέπει να λάβουν στατίνη. Και βεβαίως σήμερα όταν ο στόχος της LDL δεν επιτυγχάνεται έχουμε την δυνατότητα προσθήκης εζετιμίμπης στη στατίνη και κυρίως των αναστολέων PCSK9 (αλιροκουμάμπης ή εβολοκουμάμπης).
β) της συχνά συνυπάρχουσας υπέρτασης: στόχος < 140/85mmHg σύμφωνα με την ESC και
γ) της υπερπηκτικότητας που συνοδεύει την υπεργλυκαιμία (χορήγηση ασπιρίνης στους διαβητικούς άνω των 50 ετών με ένα τουλάχιστον παράγοντα κινδύνου, και βεβαίως της υπεργλυκαιμίας. Σημαντικές μελέτες έχουν τεκμηριώσει την ευεργετική επίδραση της πολυπαραγοντικής αντιμετώπισης στη πρωτογενή πρόληψη της Κ. Ν. Ενδεικτική η μελέτη Steno–2 έδειξε μείωση κατά 50% των καρδιαγγειακών συμβαμάτων στην ομάδα της εντατικής πολυπαραγοντικής αντιμετώπισης (NNT =8).
Στο ευνοϊκό αυτό αποτέλεσμα της πολυπαραγοντικής παρέμβασης συμβάλλει ιδιαίτερα η λιπιδαιμική ρύθμιση, ακολουθεί η ρύθμιση της αρτηριακής πίεσης και έπεται η γλυκαιμική ρύθμιση.
Η συμβολή της γλυκαιμικής ρύθμισης στην πρόληψη της Κ.Ν. φαίνεται ότι είναι ιδιαίτερα σημαντική στα πρώτα χρόνια εμφάνισης του διαβήτη και απαιτεί μεγάλο χρονικό ορίζοντα για να δώσει σημαντικά αποτελέσματα (όπως έδειξε και η μελέτη UKPDS σε νεοδιαγνωσμένους διαβητικούς που η εντατική γλυκαιμική ρύθμιση συνδέθηκε με σημαντική μείωση των μακροαγγειακών συμβαμάτων μετά 20 χρόνια).
Η εντατική γλυκαιμική ρύθμιση σε μακροχρόνια πάσχοντες διαβητικούς με εγκαταστημένες μικρο-και-μακροαγγειακές επιπλοκές δε συνδέεται με σημαντικά ευνοϊκά αποτελέσματα. Σχετικές μεταναλύσεις δείχνουν πάντως ώφελος στη μείωση των μη θανατηφόρων στεφανιαίων συμβαμάτων.
Συμπερασματικά
Ο διαβήτης με τις λειτουργικές, δομικές και μοριακές δυσλειτουργίες και διαταραχές που δημιουργεί στη καρδιά και τα αγγεία είναι μια εν εξελίξει καρδιαγγειακή νόσος. Μια νόσος που απαιτεί πολυπαραγοντική προσέγγιση και θεραπευτική παρέμβαση για να μειωθεί ο κίνδυνος των επιπλοκών και των θανατηφόρων συμβαμάτων.
Πηγή: Πηγή: «The Doctor»
Τριμηνιαία περιοδική έκδοση για την επιστήμη και τη ζωή / Οκτώβριος-Δεκέμβριος 2016 / Τεύχος 24