ΕΘΝΙΚΗ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΤΥΦΛΩΝ

αφιέρωμα: Η ψυχική αναπηρία στο προσκήνιο: Ένα πρωτοπόρο πρόγραμμα σε κίνηση – «Έφυγε» από κοντά μας ο Κωνσταντίνος Τερζής

Φεβ 3, 2012 | ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ, Θέματα Αναπηρίας

Η ψυχική αναπηρία στο προσκήνιο

Ένα πρωτοπόρο πρόγραμμα σε κίνηση

του Ευτύχη Φυτράκη*
* Δρ. Νομικής, Ειδ. Επιστήμων ΣτΠ και Επιστημονικός υπεύθυνος του έργου «Ενδυνάμωση της Συλλογικής Έκφρασης και της Συνηγορίας των Ατόμων με Ψυχική Αναπηρία» της ΕΣΑμεΑ.

Ι. ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΟΜΟΝΩΣΗ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ

Η υποχώρηση της ασυλικής προσέγγισης της ψυχικής υγείας, κατά τις τελευταίες δεκαετίες, αποτέλεσε ένα σημαντικό βήμα για την επικράτηση της καθολικότητας της ιδιότητας του ανθρώπου και της αξιοπρέπειας που τον συνοδεύει. Ο ψυχικά ασθενής από έγκλειστος του ασύλου, δηλ. από απλό «τεμάχιο» ενός συστήματος, ανακτά την ανθρώπινη υπόσταση, γίνεται πρόσωπο και, τελικά, συμμέτοχος της κοινωνικής συσσωμάτωσης. Όμως, η ανάδειξη του ψυχικά ασθενούς σε υποκείμενο δεν είναι μια απλή υπόθεση: εκτός από τα εμπόδια της κοινωνικής επιφύλαξης ή και αρνητικότητας, συχνά συναντά ανυπέρβλητες θεσμικές δυσχέρειες. Η θεσμική αντιμετώπιση του ψυχικά ασθενή δεν απέχει από τις κρατούσες κοινωνικές αναπαραστάσεις γι’ αυτόν: κάτι μεταξύ επικίνδυνου και ανύπαρκτου, σε κάθε περίπτωση όμως απόβλητου!

Η παραδοχή ότι ο ψυχικά ασθενής είναι άνθρωπος και υπάρχει, όσο αυτονόητη και αν ακούγεται, αποτελεί μια μοντέρνα κατάκτηση, με συχνά αβέβαιο περιεχόμενο και, πάντως, αμφίβολο αντίκρισμα στον πραγματικό κόσμο. Είναι όμως μια θέση αρχής, απ’ όπου μπορεί να εκκινεί κάθε συζήτηση, σε μια κοινωνία ανθρωπισμού και ένα κράτος κοινωνικής αλληλεγγύης. Κάπως πιο παραστατικά, θα λέγαμε ότι το «πλοίο των τρελών» επιτέλους φτάνει στο λιμάνι του διαφωτισμού, για να συναντήσει αξίες όπως η αξιοπρέπεια, η ελευθερία, η ισότητα και η δικαιοσύνη, να συναντήσει δηλ. τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα. Ξεκινά έτσι μια δύσκολη σχέση, η οποία συνδέει τα άτομα με ψυχική αναπηρία από τη μια πλευρά και τα δικαιώματα από την άλλη.

Η θεσμική καταγραφή ορισμένων εγγυήσεων για τα άτομα με ψυχική αναπηρία αποτελεί ένα κεκτημένο του αναπηρικού κινήματος. Όμως ένα τέτοιο κεκτημένο λειτουργεί δυναμικά και στις μέρες μας φαίνεται, όλο και περισσότερο, να τίθεται υπό διαπραγμάτευση. Επιπλέον, μάλιστα, όπως επισημαίνεται, το πλέον κρίσιμο στοιχείο που χαρακτηρίζει τα δικαιώματα των ψυχικά αναπήρων στην Ελλάδα, όπως και σε άλλες δυστυχώς όψεις του ελληνικού δημόσιου βίου, εντοπίζεται στην απόσταση μεταξύ των νομικών προβλέψεων και της πραγματικότητας, μ’ άλλα λόγια μεταξύ θεωρίας και πράξης. Τα προβλήματα που συχνά σημειώνονται στην πραγμάτωση των δικαιωμάτων συνδέονται με την σταθερή επιλογή της χώρας μας να αρκείται σε μια «πολυτέλεια» θεσμικού λόγου, χωρίς να προχωρεί σε μέτρα υλοποίησης των εξαγγελλομένων. Με διαφορετικά λόγια: η εισαγωγή ενός νόμου ή η υπογραφή μιας διεθνούς σύμβασης είναι, ενίοτε, εύκολη, όμως η ουσιαστική εφαρμογή τους απαιτούν πολιτικές και μέτρα, που αφενός κοστίζουν και αφετέρου θίγουν κατεστημένα. Έτσι, σχηματικά, «από το ΦΕΚ μέχρι το Ταμείο», μεσολαβεί ολόκληρη η ελληνική αλήθεια, όπου, συχνά, το δεύτερο ακυρώνει το πρώτο.

Η παραδοσιακή αντίληψη για τα δικαιώματα του (ψυχικά ανάπηρου) ανθρώπου αρκείται στην αναγνώρισή τους, δηλ. την παθητική ανοχή τους. Ωστόσο, μια περισσότερο ενεργητική στάση υποστήριξης της άσκησης των δικαιωμάτων, έχει καταστεί από τα πράγματα αναγκαία. Μια τέτοια προσέγγιση έχει ως αποδέκτες τόσο τους φορείς που αναπτύσσουν πολιτικές για τους ψυχικά αναπήρους αλλά, κυρίως, αυτά τα ίδια τα υποκείμενα των δικαιωμάτων, ώστε να είναι σε θέση να τα ασκήσουν. Εδώ προβάλλει, λοιπόν, ως προτεραιότητα η χειραφέτηση των ατόμων με ψυχική αναπηρία, ιδίως μέσα από τη διαδικασία της υποστηριζόμενης λήψης αποφάσεων και της (Αυτό-)Συνηγορίας. Τέτοιες διαδικασίες στοχεύουν στην αυτονομία των ατόμων και βασίζονται στην ανάδειξη της προσωπικότητας του ψυχικά ανάπηρου, μακριά από λογικές επιστημονικής/ψυχιατρικής ή οικογενειακής χειραγώγησης. Ο στόχος αυτός αποκτά ξεχωριστή σημασία, καθόσον αποτελεί κοινό τόπο στις αξιολογήσεις της «στρεβλής» (ελληνικής) ψυχιατρικής μεταρρύθμισης ότι οι σχέσεις εξουσίας, στο πλαίσιο του

Μετάβαση στο περιεχόμενο