1.3.2. Η επαγγελματική εκπαίδευση ατόμων με αναπηρία (μέρος ΄Δ)
Όπως διαπιστώνεται από τις παραπάνω ειδικότητες και τα αντίστοιχα μαθήματα, το εύρος των επαγγελματικών δυνατοτήτων που παρέχονται στα ΕΝΕΕΓΥΛ είναι αξιόλογο.
Γενικότερα, η οργάνωση των ΕΝΕΕΓΥΛ εντάχθηκε στις βαθμιαίες αλλαγές που θεωρήθηκαν ως αναγκαίες για την αναβάθμιση του κοινωνικού ρόλου και των όρων επαγγελματικής ένταξης των ατόμων με αναπηρία. Αναγνωρίστηκε, λοιπόν, πλήρως ότι ο κοινωνικός ρόλος των εν λόγω ατόμων προϋποθέτει επαυξημένο μορφωτικό κεφάλαιο, υπέρβαση των αιτιών της περιθωριοποίησής τους και συμμετοχή τους με ίσους όρους στην πολιτισμική και κοινωνική ζωή. Έτσι, μετά από την αποφοίτησή τους από το Δημοτικό Σχολείο (της Γενικής ή της Ειδικής Εκπαίδευσης) και έως το 16ο έτος της ηλικίας οι μαθητές με αναπηρία διαθέτουν την επιλογή εγγραφής στα Εργαστήρια Ειδικής Επαγγελματικής Εκπαίδευσης (ΕΕΕΕΚ) είτε στα ΕΝΕΕΓΥΛ. Τα πρώτα αποτελούν επίσης οργανωμένες σχολικές μονάδες που λειτουργούν με βάση την υποχρεωτικότητα της φοίτησης Η φοίτηση σε αυτά διαρκεί από 5 έως 8 έτη και σε αυτά οι μαθητές διδάσκονται μαθήματα Γενικής Παιδείας, αποκτώντας παράλληλα γενικές – ακαδημαϊκές δεξιότητες, δεξιότητες ανεξάρτητης διαβίωσης, προεπαγγελματικές και επαγγελματικές δεξιότητες και κοινωνικές δεξιότητες. Αναλόγως των εγκεκριμένων ειδικοτήτων του εκάστοτε ΕΕΕΕΚ προσφέρονται και εργαστηριακά μαθήματα (Νικολιδάκης, 2023).
Σημειώνεται ότι η φοίτηση στα ΕΝΕΕΓΥΛ δίνει τη δυνατότητα στους σπουδαστές είτε να μετακινηθούν σε άλλη ειδικότητα είτε να επανεγγραφούν σε επιπλέον ειδικότητα. Μετά από την χορήγηση του απολυτηρίου, είναι δυνατή η ένταξη των σπουδαστών σε ένα προαιρετικό μεταλυκειακό έτος (τάξη μαθητείας) με τους ίδιους όρους που διέπουν τη φοίτηση των αποφοίτων των Επαγγελματικών Λυκείων (ΕΠΑΛ). Η διάρκεια του εν λόγω προγράμμματος είναι 9 μήνες και εδράζεται στα Αναλυτικά Προγράμματα του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής (ΙΕΠ). Οι συμμετέχοντες στο πρόγραμμα εργοδότες οφείλουν να εναρμονίζονται με τα κριτήρια που έχουν προκαθοριστεί, στο πλαίσιο διασφάλισης της ποιοτικής μαθητείας. Κατά την φοίτηση στην τάξη μαθητείας οι σπουδαστές αξιολογούνται με σύνθετο τρόπο από τους διδάσκοντες, από τον εκπαιδευτή που ευθύνεται για την αξιολόγηση και από τον υπεύθυνο εκπαιδευτή της επιχείρησης (Νικολιδάκης, 2023). Τα τελικά παραδοτέα στοιχεία αξιολόγησης περιλαμβάνουν τα κάτωθι (Νικολιδάκης, 2023):
- Το ημερολόγιο μάθησης.
- Τα συγκριτικά στοιχεία προόδου που αφορούν την υλοποίηση των έργων.
- Την τελική εξέταση βάσει κριτηρίων προσδιοριζόμενων από την ομάδα εποπτείας, μέσω της φυσικής παρουσίας του σπουδαστή στον χώρο εργασίας ή της σχολικής μονάδας.
4.Προαιρετικά, διαθεματική εργασία με χρήση των ΤΠΕ.
Παρά την δημοσίευση ενός «Εθνικού Σχεδίου για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία» το 2020, σε επίπεδο Ελλάδας ο χώρος της επαγγελματικής εκπαίδευσης που αφορά τα άτομα με αναπηρία εμφανίζει αξιόλογες δυσκολίες, κάποιες από τις οποίες είναι οι εξής (ΙΝΕ ΓΣΕΕ, 2021):
- Η έλλειψη εναρμόνισης της εν λόγω επαγγελματικής εκπαίδευσης με την «αγορά εργασίας».
- Η απουσία κατάλληλης Επαγγελματικής Συμβουλευτικής και κατάλληλου Επαγγελματικού Προσανατολισμού.
- Οι περιορισμένες εμπειρίες εκπαίδευσης και τα χαρακτηριστικά των εκπαιδευομένων που συνήθως απορρέουν από το βίωμα της μειονεξίας τους (χαμηλή αυτοεκτίμηση, εξάρτηση από το οικογενειακό – κοινωνικό περιβάλλον, χαμηλές προσδοκίες κλπ.).
- Η ύπαρξη σημαντικών θεσμικών κενών. Είναι ενδεικτικό ότι οι δομές επαγγελματικής εκπαίδευσης δεν εντάσσονται στο Εθνικό Σύστημα Επαγγελματικής Εκπαίδευσης και Κατάρτισης, παρά το αίτημα των φορέων των ατόμων με αναπηρία.
Οι παραπάνω αδυναμίες έχουν συσχετισθεί σε μεγάλο βαθμό με το γεγονός ότι σημαντικό ποσοστό των ατόμων με αναπηρία τείνουν να εγκαταλείπουν την επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση (ΙΝΕ ΓΣΕΕ, 2021).
Γενικά, στα προγράμματα επαγγελματικής εκπαίδευσης των υπό εξέταση ατόμων περιλαμβάνονται στρατηγικές που βελτιώνουν τις εργασιακές δεξιότητες, προκειμένου οι εκπαιδευόμενοι να εργάζονται όσο το δυνατόν αποτελεσματικότερα και ταχύτερα. Επίσης, τα άτομα εκπαιδεύονται κατά τρόπο που δίνει σε αυτά τη δυνατότητα να ελέγχουν τον βαθμό στον οποίο εκτελούν ορθά τα καθήκοντά τους, χωρίς να απαιτείται η συνεχής τους επίβλεψη. Ενίοτε μπορεί να δίνονται σε αυτά λίστες με προβλεπόμενες εργασίες, ώστε να οργανώνουν τον χρόνο τους. Επίσης, στα προγράμματα επαγγελματικής εκπαίδευσης δίνεται βαρύτητα και στη βελτίωση της κοινωνικής συμπεριφοράς των συμμετεχόντων, ώστε να είναι σε θέση να συνεργάζονται και να ακολουθούν οδηγίες ολοκλήρωσης της εργασίας που τους έχει ανατεθεί. Όπως έχει αναφερθεί, η εκπαίδευση σε κοινωνικές δεξιότητες είναι κρίσιμης σημασίας, καθώς, ακόμη και αν οι εκπαιδευόμενοι αποκτήσουν τυπικές επαγγελματικές δεξιότητες, δεν είναι βέβαιο ότι θα διατηρήσουν κάποια μελλοντική εργασιακή θέση, αν δεν διαθέτουν στοιχεία κατάλληλης κοινωνικής συμπεριφοράς, ιδίως στις περιπτώσεις στις οποίες τα άτομα έρχονται σε επαφή με κοινό. Στο πλαίσιο αυτό οι δραστηριότητες επαγγελματικής εκπαίδευσης προάγουν και τις επικοινωνιακές δεξιότητες (π.χ. εργασίας σε ομάδες, επικοινωνίας με συναδέλφους, πελάτες και εργοδότες) (Zainal et al., 2019).
Με βάση τα αποτελέσματα των ελάχιστων ερευνών που έχουν διεξαχθεί αναφορικά με την επαγγελματική εκπαίδευση των ατόμων με αναπηρία στην Ελλάδα, φαίνεται ότι το χαμηλό επίπεδο της εν λόγω επαγγελματικής εκπαίδευσης συνδέεται με την απουσία ειδικών επαγγελματικών συμβούλων στους χώρους πληροφόρησης και την παρουσία προκαταλήψεων στο επίπεδο της κοινωνίας και των επιχειρήσεων που οφείλονται είτε στα υφιστάμενα κοινωνικά στερεότυπα είτε στην ελλιπή πληροφόρηση, στοιχεία που δυσχεραίνουν την επαγγελματική κατάρτιση και εξέλιξη των υπό εξέταση ατόμων. Μϊα άλλη κύρια αιτία έχει αποτελέσει παραδοσιακά ο μικρός αριθμός τεχνικών σχολών και εργαστηρίων επαγγελματικής εκπαίδευσης, καθώς και η απουσία ανάπτυξης προγραμμάτων επαγγελματικού προσανατολισμού (Κασσωτάκης, 2004).