1.3. Καλές πρακτικές ένταξης των ατόμων με αναπηρία σε τεχνικά επαγγέλματα
1.3.1. Γενικές παρατηρήσεις
Η εργασία αποτελεί θεμελιώδες και αναφαίρετο ανθρώπινο δικαίωμα, που αναγνωρίζεται σε διεθνές επίπεδο (Κουτουβέλη et al., 2019). To δικαίωμα στην εργασία είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένο με την απρόσκοπτη διασφάλιση της επαγγελματικής ανάπτυξης ενός ατόμου, πορείας που αφορά το σύνολο των επαγγελματικών κλάδων (Παπαναούμ, 2014). Παρ’ όλ’ αυτά, ακόμη και στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ), η οποία θεωρείται πρωτοπόρος στην προώθηση κοινωνικών πολιτικών για την εργασιακή ένταξη των ατόμων με αναπηρία, μόνο περίπου το 50% αυτών των ατόμων συμμετέχουν στην αγορά εργασίας, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό για τα άτομα χωρίς αναπηρία φτάνει περίπου το 75%. Επιπλέον, το 28.4% των ατόμων με αναπηρία βρίσκονται αντιμέτωπα με τον κίνδυνο κοινωνικού αποκλεισμού ή φτώχειας, έναντι του 17.8% των ατόμων χωρίς αναπηρία. Έπειτα, μόλις το 29.4% των ατόμων με αναπηρία διαθέτουν πτυχίο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, σε σύγκριση με το 43.8% των ατόμων χωρίς αναπηρία (ΕΕ, χ.χ.). Η εξασφάλιση του δικαιώματος των υπό εξέταση ατόμων στην εργασία θεωρείται ως το ύστατο στάδιο μιας πολυσύνθετης και μακράς διαδικασίας κοινωνικής ενσωμάτωσής τους, καθώς, όπως έχει αποσαφηνιστεί, η αναπηρία δεν δύναται να είναι ασύμβατη με την επαγγελματική σταδιοδρομία. Επομένως, στόχο των σύγχρονων κοινωνιών οφείλει να αποτελεί η εφαρμογή κοινωνικών πολιτικών με μακροπρόθεσμο χαρακτήρα, οι οποίες προωθούν την ισότιμη συμμετοχή των ατόμων με αναπηρία στον χώρο της εργασίας (Stankova & Trajkovski, 2010; Markussen et al., 2011).
Ένα από τα προβλήματα που συντελούν στην επαγγελματική περιθωριοποίηση του ατόμου με αναπηρία είναι η απουσία φορέων συνεχούς επαγγελματικής υποστήριξής του και εν γένει του κατάλληλου πλαισίου που θα ενθαρρύνει την επαγγελματική του εξέλιξη. Το γεγονός αυτό καθιστά συνήθως τα άτομα με αναπηρία να εξαρτώνται από το οικογενειακό τους περιβάλλον, καθώς για αυτά η εργασία συνιστά συχνά παράγοντα σημαντικό ως προς την κοινωνική τους ένταξη. Εν τούτοις, λόγω των παραπάνω συνθηκών, το άτομο με αναπηρία διαθέτει λιγότερες ευκαιρίες να αξιοποιήσει το πλήρες δυναμικό του εν σχέση με το άτομο χωρίς αναπηρία, καθώς είναι πιθανότερο να είναι άνεργο, να εργάζεται σε θέσεις μερικής απασχόλησης, να υφίσταται μισθολογικές διακρίσεις και να διαθέτει σημαντικά μικρότερες επαγγελματικές επιλογές (ΕΣΑμεΑ, 2013).
Η ομαλή ένταξη των ατόμων με αναπηρία σε τεχνικά επαγγέλματα προϋποθέτει πρωτίστως την προσβασιμότητά τους στην εκπαίδευση. Οι πρακτικές αυτές είναι δυνατόν να διαφοροποιούνται ανάλογα με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των εκπαιδευομένων, όμως σε κάθε περίπτωση πρέπει να λαμβάνονται υπόψιν ζητήματα, όπως τα κάτωθι (ΕΣΑμεΑ, 2013):
- Η διατύπωση σαφών εκπαιδευτικών στόχων, που επιτρέπουν στους μαθητές να συμμετέχουν επιτυχώς στη μαθησιακή διαδικασία.
- Η αξιοποίηση μιας ποικιλίας εκπαιδευτικών μέσων και υλικών, ει δυνατόν σε επίπεδο πολυαισθητηριακό (π.χ. εικόνες με ήχο) και με χρήση των νέων εκπαιδευτικών εργαλείων που παρέχουν οι σύγχρονες τεχνολογικές δυνατότητες, όπως έχει αναφερθεί παραπάνω.
- Η εφαρμογή πολλαπλών εναλλακτικών διδακτικών μεθόδων και στρατηγικών διδασκαλίας, όπως η αρχή της διαφοροποίησης, η ομαδοσυνεργατική διδασκαλία κ.ο.κ.
- Η υπόδειξη διαφοροποιημένων τρόπων εμπλοκής των μαθητών στην εκπαιδευτική διαδικασία (π.χ. να παρέχεται η δυνατότητα επιλογής των τρόπων επίδειξης της κατακτημένης γνώσης: γραπτά, προφορικά, μέσω παιχνιδιού ρόλων κ.ο.κ.).
- Η κατάλληλη οργάνωση του περιβάλλοντος. Π.χ. εφόσον εκπαιδεύονται μαθητές με προβλήματα ακοής το περιβάλλον πρέπει να διαμορφώνεται κατάλληλα, ώστε να είναι δυνατή η αξιοποίηση των μέγιστων ακουστικών δυνατοτήτων τους.
- Η εφαρμογή εναλλακτικών τρόπων αξιολόγησης.
- Η διεπιστημονική συνεργασία μεταξύ των εμπλεκομένων προσώπων και φορέων.
- Η ανάπτυξη θετικών σχέσεων με το οικογενειακό περιβάλλον των μαθητών και η επιδίωξη της εμπλοκής του τελευταίου στο σύνολο των σταδίων της εκπαιδευτικής διαδικασίας.
Σε κάθε περίπτωση, η ανομοιογένεια της συγκεκριμένης κοινωνικής ομάδας ως προς τα χαρακτηριστικά που ενδιαφέρουν την εκπαίδευση και την κατάρτιση συνιστά σοβαρό περιορισμό την ανίχνευση των εκπαιδευτικών αναγκών, συμπεριλαμβανομένων εκείνων των αναγκών που αναφέρονται στην επαγγελματική εκπαίδευση. Το γεγονός αυτό αποτελεί συνάμα και πρόκληση για τη διαμόρφωση ρεαλιστικών και ολοκληρωμένων σχεδίων με άξονα τη διάγνωση των αναγκών των ατόμων με αναπηρία (ΙΝΕ ΓΣΕΕ, 2021).
Επίσης, αξίζει να αναφερθεί ότι οι σύγχρονοι εκπαιδευτικοί φορείς οφείλουν να δίνουν έμφαση, μεταξύ άλλων, και στην ανάπτυξη διαπροσωπικών και, γενικότερα, κοινωνικών δεξιοτήτων, καθώς οι τελευταίες διαδραματίζουν ουσιαστικό ρόλο στην απόκτηση κοινωνικών επαφών υποστηρικτικών στην ομαλή ένταξη των ατόμων στο επαγγελματικό περιβάλλον. Η ανάπτυξη των δεξιοτήτων αυτών μπορεί να δρομολογείται μέσω της συμμετοχής των εκπαιδευομένων σε δράσεις συλλογικού χαρακτήρα (π.χ. στο πλαίσιο της ομαδοσυνεργατικής διδασκαλίας) που εστιάζουν στον χώρο της επιστήμης, της τεχνολογίας ή ακόμη και της ψυχαγωγίας, ει δυνατόν σε συνάφεια με στο επαγγελματικό πεδίο στο οποίο πρόκειται να δραστηριοποιηθούν (Miller & Chan, 2008). Ορισμένες από τις στρατηγικές που υιοθετούνται για την εκπαίδευση των ατόμων με αναπηρία σε κοινωνικές δεξιότητες είναι οι κάτωθι (LaRue et al., 2018):
- Η ανάπτυξη του αισθήματος της ανεξαρτησίας (η τήρηση προγράμματος εργασίας και προσωπικού προγράμματος, η ανάληψη της ευθύνης για τις πράξεις του ατόμου, η επιλογή κοινωνικών επαφών κ.ά.).
- Η ανάπτυξη των διαπροσωπικών σχέσεων.
- Οι δεξιότητες επίλυσης προβλημάτων.
- Η ανάπτυξη επιπέδου αυτογνωσίας (η αναγνώριση των συναισθημάτων, η επίγνωση των ικανοτήτων και των περιορισμών κ.ά.).
- Η υιοθέτηση κοινωνικά αποδεκτής συμπεριφοράς (σεβασμός στα δικαιώματα, την ιδιοκτησία και τον προσωπικό χώρο του άλλου).
Οι καλές πρακτικές εκπαίδευσης των ατόμων με αναπηρία οφείλουν να αναγνωρίζουν τη σημασία των εκπαιδευτικών με επίγνωση των ιδιαιτεροτήτων του ρόλου τους, προκειμένου να καταστεί δυνατή η παραγωγή ποιοτικού, αποτελεσματικού και αποδοτικού εκπαιδευτικού έργου. Στο πλαίσιο αυτό στη διεθνή βιβλιογραφία κρίνεται αναγκαία η κατάρτισή τους με τα απαραίτητα προσόντα και εργαλεία. Οι διά βίου επιμορφώσεις εξυπηρετούν τη συνεχή λήψη ανατροφοδότησης και την εξοικείωση με νέες μεθόδους και πρακτικές διδασκαλίας που είναι κατάλληλες για την εκπαίδευση ατόμων με αναπηρία (Slade et al., 2018). Γενικά, θεωρείται ότι η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών εντός του σύγχρονου κοινωνικού, πολιτισμικού και οικονομικού πλαισίου αποτελεί το ουσιαστικότερο τμήμα της επαγγελματικής του ανάπτυξης και δεν αφορά απλώς την εφαρμογή μίας σειράς προγραμμάτων οργανωμένων από διάφορους φορείς, αλλά μια διαδικασία που αναφέρεται σε συγκεκριμένη στάση ζωής από τους εκπαιδευτικούς. Επομένως, η συμμετοχή των εκπαιδευτικών των ατόμων με αναπηρία στα εν λόγω προγράμματα επιμόρφωσης καθορίζεται μεν από τους εκπαιδευτικούς φορείς και την εκπαιδευτική διοίκηση, αλλά προϋποθέτει και την ενεργό στάση των ίδιων των εκπαιδευτικών και την ουσιαστική συμμετοχή τους στα προγράμματα αυτά (Ξωχέλλης, 2005; Χατζηδήμου, 2012). Ειδικότερα, τα οφέλη που μπορούν να αποκομίσουν οι εκπαιδευτικοί των ατόμων με αναπηρία είναι τα ακόλουθα (Ξωχέλλης, 2005):
- Η κάλυψη των γνωστικών τους ελλειμμάτων, ενδεχομένως με επικαιροποίηση των γνώσεων τους, π.χ. στην αξιοποίηση τεχνολογικών εργαλείων που υποστηρίζουν σημαντικά την ενεργό συμμετοχή των εκπαιδευομένων στη μαθησιακή διαδικασία.
- Η βελτίωση της διαχείρισης της τάξης και των ομάδων από τον εκπαιδευτικό.
- Η αναβάθμιση των γνώσεων του εκπαιδευτικού αναφορικά με τις εκάστοτε αναπηρίες των εκπαιδευομένων.
- Η δημιουργία κινήτρων αυτομόρφωσης στους εκπαιδευτικούς.
- Η ενίσχυση της εμπιστοσύνης των εκπαιδευτικών στον εαυτό τους και της αυτοπεποίθήσης τους.
Στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα έχει παρατηρηθεί κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών έντονο ενδιαφέρον των εκπαιδευτικών αναφορικά με τη συμμετοχή τους σε προγράμματα επιμόρφωσης που σχετίζονται άμεσα με πτυχές της Ειδικής Αγωγής. Κατά την τελευταία δεκαετία η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, στην περίπτωση που δεν προωθείται αποκλειστικά από τον ίδιο τον εκπαιδευτικό (π.χ. μέσω της συμμετοχής του σε σχετικό Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών), δρομολογείται κυρίως βάσει των πρωτοβουλιών που αναλαμβάνουν οι σύμβουλοι εκπαίδευσης και, δευτερευόντως, οι σχολικές μονάδες και τα κατά τόπους πανεπιστημιακά ιδρύματα, χωρίς, ωστόσο, να παρέχεται σχετική υποστήριξη οργανωμένη από κάποιο κεντρικό φορέα (Νικολαΐδης, 2021). Συνοπτικά, εφόσον εξαιρεθούν δράσεις αποσπασματικού χαρακτήρα (π.χ. «Μείζον Πρόγραμμα Επιμόρφωσης») απουσιάζει κατά την τελευταία δεκαπενταετία η παροχή σχεδιασμένης, οργανωμένης και συστηματικής επιμόρφωσης, στοιχείο που ανάγεται και στις δυσμενείς οικονομικές συνθήκες της χώρας, αλλά και στο ότι η εισαγωγικού χαρακτήρα επιμόρφωση, που αποτελεί ουσιαστικά το μόνο είδος επιμόρφωσης που υλοποιείται σε σταθερή βάση, δρομολογείται συχνά βιαστικά, χωρίς πρσοεκτικό σχεδιασμό. Άλλοι παράγοντες που δυσχεραίνουν την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών στην Ειδική Αγωγή περιλαμβάνουν τη συγκεντρωτική φύση του εκπαιδευτικού συστήματος και την επιφανειακή συνεργασία μεταξύ των παιδαγωγών και των εκπαιδευτικών φορέων (Τριανταφύλλου, 2014).