1ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ: ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ-ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ
1.1. Κύριες εκπαιδευτικές ανάγκες ατόμων με αναπηρία
1.1.1. Σύγχρονες θεωρήσεις για τα άτομα με αναπηρία
H αναπηρία ενός ατόμου μπορεί να οφείλεται σε φυσικούς, ψυχολογικούς ή/και νοητικούς παράγοντες και μπορεί να διακριθεί σε σωματική, αισθητηριακή και πνευματική. Οι παράμετροι που σχετίζονται με το φαινόμενο της αναπηρίας, κατά τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, περιλαμβάνουν τις σωματικές δομές, τις σωματικές λειτουργίες των ατόμων, τις βλάβες, τη συμμετοχή στην κοινωνική δραστηριότητα, πιθανούς περιορισμούς αναφορικά με την εκτέλεση δραστηριοτήτων και, ειδικότερα, πιθανούς περιορισμούς αναφορικά με την εμπλοκή σε κοινωνικές δραστηριότητες (Λογαράς, 2013).
Τα άτομα με αναπηρία συχνά υποχρεούνται να αντιμετωπίσουν το αίσθημα της μειονεξίας, προσωρινής ή μόνιμης, σε ζητήματα λειτουργικότητας που δεν αφορούν τα τυπικά άτομα του γενικού πληθυσμού. Τα ζητήματα αυτά δυσχεραίνουν την εκτέλεση καθημερινών δραστηριοτήτων, ώστε τα άτομα τείνουν να αναπτύσσουν τάση εξάρτησης από ορισμένα άτομα ή ορισμένο άτομο, συνήθως του οικογενειακού τους περιβάλλοντος. Είναι σαφές ότι το βίωμα της μειονεξίας περιορίζει την ανεξαρτησία τους, τη μάθησή τους, τις κοινωνικές τους συναναστροφές και τις εργασιακές τους προοπτικές. Κατά συνέπεια, αν και ο πληθυσμός των ατόμων με αναπηρία παρουσιάζει σημαντικές διαφοροποιήσεις ως προς το είδος της αναπηρίας και τον τρόπο βίωσης του αισθήματος της μειονεξίας, εμφανίζει σημαντικά ποσοστά φτώχειας (Pinilla-Roncancio, 2015).
Τον 21ο αιώνα, μετά από την επικράτηση του κοινωνικού μοντέλου για την αναπηρία σε διεθνές επίπεδο, έχει καταστεί κατανοητό ότι τα άτομα με αναπηρία συνιστούν μία κοινωνική ομάδα που μπορεί να θεωρηθεί ως περιθωριοποιημένη σε ό,τι αφορά τις εφαρμοζόμενες πολιτικές και πρακτικές. Η σύγχρονη διερεύνηση του φαινομένου της αναπηρίας έχει απομακρυνθεί από την έμφαση στη μειονεξία και εστιάζει στη λειτουργικότητα των ατόμων, ιδίως στις ιδιαίτερές τους ικανότητες. Ως εκ τούτου, η αναπηρία προσεγγίζεται κατά βάση ως μία από τις διαστάσεις της ανθρώπινης ποικιλομορφίας και, επομένως, ως φυσιολογικό τμήμα της ευρύτερης ανθρώπινης εμπειρίας. Εν τούτοις, παραμένουν ακόμη στην κοινή αντίληψη τα ποικίλα στερεότυπα, τα οποία συσχετίζουν το άτομο με αναπηρία με μειωμένη απόδοση και παραγωγικότητα στους χώρους της εκπαίδευσης και της εργασίας. Ωστόσο, οι αντιλήψεις αυτές στηρίζονται σε ανθρώπινες επιλογές (π.χ. της διοίκησης μιας εταιρείας αναφορικά με την κατανομή του προσωπικού), παρά την ύπαρξη δεδομένων που καταδεικνύουν ότι τα συγκεκριμένα στερεότυπα δεν είναι έγκυρα (Pachter & Coll, 2009). Παρά την πρόοδο που έχει επιτευχθεί τα τελευταία έτη αναφορικά με τα δικαιώματα του ατόμου με αναπηρία, ακόμη και σήμερα η πλήρης ισοτιμία με τους άλλους πολίτες δεν έχει επιτευχθεί, κάτι που υποχρέωσε το 2021 τους ευρωπαϊκούς φορείς να προβούν στον επανασχεδιασμό μίας αποτελεσματικής στρατηγικής κατοχύρωσης των δικαιωμάτων αυτών με χρονικό ορίζοντα τα έτη 2021-2030. Η στρατηγική αυτή αποσκοπεί στην κατάργηση των υφιστάμενων διακρίσεων και τη διασφάλιση της πλήρους συμμετοχής του ατόμου με αναπηρία στην οικονομία και την κοινωνία (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2021). Η σύγχρονη, λοιπόν, κουλτούρα στους τομείς της εκπαίδευσης και της εργασίας χαρακτηρίζεται από την σαφή αναγνώριση του δικαιώματος των ατόμων με αναπηρία για ισότιμη συμμετοχή στις κοινωνικές δραστηριότητες, με παράλληλη, όμως, διατήρηση της ιδιαιτερότητας και της ατομικότητάς τους. Στο πλαίσιο της αντιμετώπισης αυτής οι εκπαιδευόμενοι με αναπηρία δεν απαξιώνονται, αλλά αντιμετωπίζονται ως δημιουργοί και φορείς κουλτούρας (Λογαράς, 2013).
Από την άλλη, η επαγγελματική εκπαίδευση των εν λόγω ατόμων τίθεται συχνά στο επίκεντρο του δημοσίου λόγου αναφορικά με την ένταξή τους στον χώρο της εργασίας και, ευρύτερα, της κοινωνίας, αφού η επαγγελματική ένταξη γίνεται αντιληπτή ως ένα σημαντικό μέσο επίτευξης της «ουσιαστικής ισότητας», της αυτοδιάθεσης και της αυτονομίας των μελών της (Lee, 2014). Η επαγγελματική και, κατ’ επέκτασιν, η προσωπική ανάπτυξη των ατόμων με αναπηρία επηρεάζεται σε σημαντικό βαθμό από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που εμφανίζουν η αναπηρία, η ταυτότητα και το περιβάλλον του εκάστοτε ατόμου, καθώς αυτά καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο επίτευξης της επαγγελματικής και προσωπικής ανάπτυξης (Λογαράς, 2013). Είναι δε ευνόητο ότι στους υποστηρικτικούς παράγοντες περιλαμβάνονται η ενημέρωση των εκπαιδευτικών και των εργοδοτών αναφορικά με τις δυνατότητες του ατόμου με αναπηρία στην εκπαίδευση και την εργασία, αντίστοιχα. Τέλος, κανονιστικό και ρυθμιστικό ρόλο οφείλουν να διαδραματίζουν το έργο και η νομοθεσία των κρατικών φορέων, συμπληρωμένα από τη δράση μη κυβερνητικών φορέων. Οι σχετικοί φορείς οφείλουν όχι μόνον να εστιάζουν στη διδασκαλία δεξιοτήτων που αποσκοπούν στη βελτίωση της ποιότητας των υπό εξέταση ατόμων, αλλά και στη δημιουργία ευκαιριών πρακτικής εφαρμογής των δεξιοτήτων αυτών. Τα άτομα με αναπηρία οφείλουν να εκπαιδεύονται με τρόπο που δίνει τη δυνατότητα σε αυτά να προβαίνουν σε επαγγελματικές επιλογές και να καθιστούν σαφείς τις επιλογές αυτές στο οικογενειακό, εκπαιδευτικό, επαγγελματικό και ευρύτερο κοινωνικό τους περιβάλλον. Με βάση τα παραπάνω, η σύγχρονη εκπαιδευτική πραγματικότητα εστιάζει, μεταξύ άλλων, στον προσδιορισμό των ιδιαίτερων εκπαιδευτικών αναγκών των μαθητών με αναπηρία, προκειμένου να διασφαλίζεται η προσβασιμότητά τους στην εκπαίδευση (Schalock et al., 2002).